የቤተሰብ ጽድቅና መሪነት

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

«እነዚያም፦ “ጌታችን ሆይ! ከባለቤቶቻችን”» ማለትም ከቅርብ ጓደኞቻችን፣ ከእኩዮቻችንና ከሚስቶቻችን፣ «ከዘሮቻችንም ለዓይኖች መርጊያን» ስጠን ይላሉ፤ ማለትም በእነርሱ ምክንያት ዓይኖቻችን ደስ ይበላቸው። ሁኔታቸውንና ባሕርያቸውን ብንመረምር፣ ከትጋታቸውና ከከፍተኛ ደረጃቸው የተነሳ ጌታቸውን ታዛዥ፣ የሚያውቁና በሚያውቁት መሠረት የሚሠሩ ሆነው እስኪያዩአቸው ድረስ ዓይኖቻቸው እንደማይደሰቱ እንገነዘባለን። ይህ ለባለቤቶቻቸውና ለዘሮቻቸው መልካምነት የሚደረግ ልመና ብቻ አይደለም፤ ጥቅሙ ወደ ራሳቸው ስለሚመለስ ለራሳቸውም የሚደረግ ልመና ነው።

ለዚህም «ለእኛ ስጠን» በማለት ስጦታ እንዲሆንላቸው ጠየቁ። ከዚህም በላይ፣ የተጠቀሱት ሰዎች በመልካም መሆናቸው ከእነርሱ ጋር ለተያያዙና ከእነርሱ ጥቅም ለሚያገኙ ብዙ ሰዎች መልካምነት ስለሚሆን፣ ልመናቸው ለአጠቃላይ ሙስሊሞች ጥቅምም ይመለሳል። «አላህን ለሚፈሩትም መሪ አድርገን» ማለትም ጌታችን ሆይ፣ ወደዚህ ከፍተኛ ደረጃ፣ ወደ እውነተኞቹና ከአላህ መልካም ባሮች ፍጹማን ደረጃ አድርሰን። እርሱም በዲን ውስጥ መሪ መሆንና በንግግራቸውና በሥራቸው አላህን ለሚፈሩ ምሳሌ መሆን ነው፤ ሰዎች ሥራቸውን ይከተላሉ፣ በንግግራቸውም ይተማመናሉ፣ የመልካም ሰዎችም ተከታዮች ከኋላቸው ይሄዳሉ፤ እነርሱም ይመራሉ፣ በትክክልም ይመራሉ።

አንድ ደረጃ ላይ እንዲያደርሳቸው መለመን ያ ደረጃ የማይገኝባቸውን መንገዶች መለመንንም እንደሚያካትት የታወቀ ነው። በዲን ውስጥ ያለው የመሪነት ደረጃ በትዕግሥትና በእርግጠኛ እምነት ብቻ ይፈጸማል፤ አላህም እንዲህ ብሏል፦ «ታግሰው በአንቀጾቻችንም እርግጠኛ ሆነው በነበሩ ጊዜ በትእዛዛችን የሚመሩ መሪዎች አደረግናቸው» (አስ-ሰጅዳህ፣ 32፡24)። ስለዚህ ይህ ልመና ብዙ መልካም ሥራዎችን፣ አላህን በመታዘዝ ላይ መታገሥን፣ ከእርሱ ዐመፅና ከሚያሳምሙ ውሳኔዎቹ መታገሥን፣ ባለቤቱን ወደ እርግጠኛ እምነት የሚያደርስ ፍጹም እውቀትን ይጠይቃል። እንዲሁም በፍጥረታዊ ባሕርይ ደረጃ ከነቢያት በኋላ ከሚቻለው ከፍተኛ ደረጃ ላይ መሆንን ይጠይቃል።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

የአላህ ቃል፦ «እነዚያም፦ “ጌታችን ሆይ! ከባለቤቶቻችንና ከዘሮቻችን ለዓይኖች መርጊያን ስጠን” የሚሉት» ማለት፣ ከወገባቸውና ከዘሮቻቸው መካከል አላህን ብቻ የሚያመልኩትንና ከእርሱ ጋር ምንም የማያጋሩትን እንዲያወጣላቸው አላህን የሚጠይቁ ማለት ነው። ኢብኑ ዐባስ፦ «በመታዘዝ ሥራ የሚሠሩትን ማለታቸው ነው፤ በዚህም ምክንያት በዱንያም በአኺራም ዓይኖቻቸው ይደሰታሉ» ብለዋል። ዒክሪማ፦ «በዚህ የፊት ውበትንም ሆነ ውበትን አልፈለጉም፤ ታዛዥ እንዲሆኑ ነው የፈለጉት» ብለዋል።

ሐሰን አል-በስሪ ስለዚህ አንቀጽ ተጠይቀው እንዲህ አሉ፦ «አላህ አማኝ ሙስሊሙን ከሚስቱ፣ ከወንድሙና ከቅርብ ወዳጁ የአላህን መታዘዝ እንዲያይ ነው። አይደለም! ለሙስሊሙ ዓይን ከልጁ፣ ከልጅ ልጁ፣ ከወንድሙ ወይም ከቅርብ ወዳጁ አላህን ታዛዥ ሆኖ ከማየት የበለጠ ደስታ የሚሰጠው ምንም የለም።» ኢብኑ ጁረይጅ ስለ «ከባለቤቶቻችንና ከዘሮቻችን ለዓይኖች መርጊያን ስጠን» እንዲህ አሉ፦ «እነርሱ ያመልኩሃል፣ አምልኮህንም በመልካም ይፈጽማሉ፤ በእኛ ላይም ወንጀሎችን አያመጡም።»

ዐብዱረሕማን ኢብኑ ዘይድ ኢብኑ አስለም፦ «ለባለቤቶቻቸውና ለዘሮቻቸው እስልምናን እንዲመራቸው አላህን ይጠይቃሉ ማለት ነው» ብለዋል። ኢማም አሕመድ፦ የየዕመር ኢብኑ ቢሽር ነገሩን፣ ዐብዱላህ ኢብኑ አል-ሙባረክ ነገሩን፣ ሶፍዋን ኢብኑ ዐምር ነገረኝ፣ ዐብዱረሕማን ኢብኑ ጁበይር ኢብኑ ነፊር ከአባቱ ነገረኝ በማለት፣ እንዲህ አሉ፦ አንድ ቀን ከአል-ሚቅዳድ ኢብኑ አል-አስወድ ጋር ተቀምጠን ሳለ፣ አንድ ሰው አለፈና፦ «የአላህን መልእክተኛ ﷺ ያዩት እነዚህ ሁለት ዓይኖች ዕድለኞች ናቸው! እኛ ያዩትን ባየንና የተገኙበትን ባገኘን ተመኘን» አለ። አል-ሚቅዳድም ተቆጡ፤ እኔም ተደነቅሁ፤ እሱ መልካም ነገር ብቻ አልተናገረምን?

ከዚያ ወደ እሱ ዞር ብለው እንዲህ አሉ፦ «አንድ ሰው አላህ ከእርሱ የሰወረውን ሁኔታ ለምን ይመኛል? ቢገኝበት ምን እንደሚሆን አያውቅም። በአላህ ይሁን፣ ከነቢያቸው ጋር የተገኙ ሰዎች አላህ በአፍንጫቸው ላይ ገልብጦ ወደ ገሀነም ያስገባቸው ነበሩ፤ አልመለሱለትም፣ አላረጋገጡለትምም። አላህስ ከነቢያችሁ ያመጣውን እውነት እያረጋገጣችሁ፣ ጌታችሁን ብቻ እንድታውቁ አድርጎ ከሌሎች በኩል ፈተናውን አስወግዶላችሁ ስላወጣችሁ አላህን አታመስግኑምን?

አላህ ነቢዩን ﷺ ከነቢያት ከተላኩበት ከሁሉ ከባድ ሁኔታ በኋላ፣ በጃሂሊያ ዘመን በሚገኝ ክፍተት ውስጥ ላካቸው፤ ሰዎችም ከጣዖታት አምልኮ የበለጠ ዲን እንዳለ አያስቡም ነበር። እርሳቸውም በእውነትና በውሸት መካከል የሚለይ መለያ ይዘው መጡ፤ በአባትና በልጅም መካከል መለያየት አመጡ። ሰውየው አባቱን፣ ልጁን ወይም ወንድሙን ከሀዲ ሆኖ ይመለከት ነበር፤ አላህም የልቡን መቆለፊያ ለእምነት ከፈተለት። እሱ የሚወደው ሰው እሳት እንደሚገባ እያወቀ ከሆነ፣ እሱም ከሞተ ወደ እሳት እንደሚገባ ያውቃል፤ ስለዚህ የሚወደው ሰው እሳት ውስጥ መሆኑን እያወቀ ዓይኖቹ አይደሰቱም።

አላህ በቃሉ፦ “ጌታችን ሆይ! ከባለቤቶቻችንና ከዘሮቻችን ለዓይኖች መርጊያን ስጠን” ብሎ የጠቀሰውም ይህ ነው።» ይህ የሐዲሱ የሰነድ ሰንሰለት ሐሰን ነው፤ እነርሱ ግን አላወጡትም። «አላህን ለሚፈሩትም መሪ አድርገን» ስለሚለው ኢብኑ ዐባስ፣ ሐሰን፣ ቀታዳህ፣ ሱዲና ረቢዕ ኢብኑ አነስ፦ «በመልካም ሥራ የሚከተሉን መሪዎች አድርገን» ብለዋል። ሌሎች ደግሞ፦ «ወደ መልካም የሚመሩና እራሳቸውም በመልካም የተመሩ መሪዎች አድርገን» ብለዋል።

አምልኮአቸው ከልጆቻቸውና ከዘሮቻቸው አምልኮ ጋር ቀጣይ እንዲሆን፣ መመራታቸውም ለሌሎች ጥቅም እንዲያስገኝ ወደዱ፤ ይህ የበለጠ ምንዳና የተሻለ መመለሻ ነው። ለዚህም ነው በሶሒሕ ሙስሊም ከአቡ ሁረይራ (ረዲየላሁ ዐንሁ) እንደተላለፈው፣ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ ያሉት፦ «የአደም ልጅ ሲሞት ሥራው ከሦስት ነገሮች በስተቀር ይቋረጣል፤ ለእርሱ የሚዱዓ የሚያደርግ ጻድቅ ልጅ፣ ከእርሱ በኋላ ጥቅም የሚሰጥ ዕውቀት፣ ወይም ቀጣይ ምጽዋት።» እነርሱም የሚጠሩና የሚያስተምሩ ሰዎች ናቸው።

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«እነዚያም፦ “ጌታችን ሆይ! ከባለቤቶቻችንና ከዘሮቻችን”» በአሊፍ ሳይነበብ፣ በሌላ ንባብ፣ አቡ ዐምር፣ አል-ኪሳኢና አቡ በክር አነበቡት፤ ሌሎቹ ግን በአሊፍ አነበቡት፤ ይህም የብዙ ቁጥር ቅርጽ ነው። «ለዓይኖች መርጊያን» ማለት ታዛዥ የሆኑና አላህን የሚፈሩ ጻድቅ ልጆች ማለት ነው። «ጻድቅ አድርጋቸው፤ በዚህም ዓይኖቻችን ደስ ይበላቸው» ይላሉ። አል-ቁረዚ እንዲህ አለ፦ «ለአማኙ ዓይን፣ ሚስቱንና ልጆቹን አላህን ታዛዦች ሆነው ከማየት የበለጠ ደስታ የሚሰጠው ነገር የለም።»

ሐሰንም ይህንኑ ብሏል። «ቁራህ» የሚለው ቃል ምንጭ ስም ስለሆነ በነጠላ ተጠቀሰ። መሠረቱም ከቅዝቃዜ ነው፤ ዐረቦች በሙቀት ይጎዳሉ፣ በቅዝቃዜም ዕረፍት ያገኛሉ። ደስታን «ዓይን መቀዝቀዝ» ብለው ይጠራሉ፤ ሐዘንን ደግሞ «ዓይን መሞቅ» ይላሉ። በደስታ ጊዜ የዓይን እንባ ቀዝቃዛ፣ በሐዘን ጊዜ ግን ሞቃት ነው ይባላል። አል-አዝሀሪ እንዲህ አለ፦ «የዓይኖች መርጊያ» ማለት ልቡ የሚወደውንና የሚያገኘውን ሰው ማግኘት ነው፤ በእርሱም ዓይኑ ከሌላ ሰው መመልከት ይቆጠባል።

«አላህን ለሚፈሩትም መሪ አድርገን» ማለት በመልካም ሥራ እነርሱን የሚከተሉ መሪዎች አድርገን ማለት ነው። «መሪዎች» ብሎ በብዙ ቁጥር አልገለጸም፤ ይህም አላህ፦ «እኛ የዓለማት ጌታ መልእክተኛ ነን» እንዳለው ነው (አሽ-ሹዐራ፣ 26፡16)። ሌላ አስተያየት ደግሞ «መሪዎች» የሚል ነው፤ አላህ፦ «እነርሱ ጠላቶቼ ናቸው» ብሎ እንዳለው (አሽ-ሹዐራ፣ 26፡77)፤ ትርጉሙም «ጠላቶች» ማለት ነው። «እነዚህ አሚራችን ናቸው» ማለትም «አሚሮቻችን ናቸው» ማለት ነው።

ሌላ አስተያየት ደግሞ ኢማም ማለት እንደ ጾምና ቁም አምልኮ ያለ ምንጭ ስም ስለሆነ ነው ይላል፤ «አማ ኢማማን» ይባላል፣ ልክ «ቃማ ቂያማን»፣ «ሳማ ሲያማን» እንደሚባለው። ሐሰን፦ «እኛ አላህን ለሚፈሩት እንከተላለን፤ አላህንም የሚፈሩት ይከተሉናል» ብሏል። ኢብኑ ዐባስ፦ «ወደ መልካም የሚመሩ መሪዎች አድርገን» አለ፤ አላህም፦ «በትእዛዛችን የሚመሩ መሪዎች አደረግናቸው» ብሏል (አስ-ሰጅዳህ፣ 32፡24)። እንዲሁም፦ «ወደ እሳት የሚጠሩ መሪዎች አደረግናቸው» እንዳለው፣ የጥመት መሪዎች አታድርገን (አል-ቀሰስ፣ 28፡41)።

ሌላም አስተያየት፦ ይህ የቃላት ቦታ መቀያየር ነው፤ ትርጉሙም «አላህን ለሚፈሩት መሪ አድርገን» ሳይሆን «አላህን የሚፈሩትን ለእኛ መሪ አድርግ፤ እኛንም እነርሱን የምንከተል አድርግ» ማለት ነው። ይህ የሙጃሂድ አስተያየት ነው።