Доьзалца беркат а, такъвалла а

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

«Цара элира: „Тхан Дела! Тхуна лоьхахь тхан зударех» — я, тхан къинахь долчарех, нийсачу нахаех, тхан тӀаьхьахӀиттарех а; зударех а — «а тхан дезалех бӀаьрг бекхабалар» — я, царах тхан бӀаьрг бекхархьам болуьйтург». Тахан церан гӀуллакхаш а, хьелаш а дӀахӀоттийча, церан къинхетам а, цхьаьнакхетар а, лаккхара дӀаяларалла а гайтина, церан бӀаьрг бекхархьам хир боцу меттиг — церан бераш Раббех хьукмаш дина, Ӏилма долуш, Ӏилмаца амал дина болу хенахь ду. Цуьнан кхачам болу дела, церан дехар церан зударийна а, берашна а, церан нийсаллахь дехар ду.

Амма цуьнан пайда церан өза а долуш, церан дехар шайн а пайдахь ду, церан: «Тхуна лоьхахь» — бохучу дешан маьӀна цуьнахь ду. Церан дехар кхин а, массо мусульманашна пайда болуш ду, хӀунда аьлча, цуьнахь билгалдаьхначеран нийсалло, церан долахь болу нах а пайда лоьхуш, кхин дукха нах нийсаллин бахьана хила тарло. «Тхо хилийтахь такъвалла долчарна имамаш» — я, «Тхан Дела, тхо цу лаккхара дарахь, АллахӀан нийса болчу гӀуллакхдинчарна, сидкъийкашна а кхачийтахь.

Динехь имамалла хилар, такъвалла долчарна шайн дешнашца а, гӀуллакхашца а масал хилар, шайн гӀуллакхашца тӀаьхьахӀиттар, шайн дешнашна тешар, бехк-безам долчу нах церан тӀаьхьа дӀасахьажа, царах хьехам а, хьедал а эца хилар». МаьӀна долуш ду, цхьана хьоьжуш цхьанна а кхаьчарна дехар — цуьнга кхачарна герга долу гӀуллакхаш а дехар ду. Динехь имамалла, АллахӀан тӀаьхьа сабар а, якъин а ма-дарра хилча ду, АллахӀа элира: «Цара сабар дина, Тхан аятшна чуйоккхуш хиларх тешна хиларна, Тхан амрца хьедал луш болу имамаш царах тхоьх дуьйна хьулде» (Саджда, 24).

ХӀокху дехарна тӀехь болу гӀуллакхаш ду: АллахӀан ӀатӀаатехь сабар, цуьнан маьӀна довзуш, цуьнан ӀатӀаатехь сабар, цуьнан маьӀна довзуш, цуьнан ӀатӀаатехь сабар, цуьнан ӀатӀаатехь сабар, цуьнан маьӀна довзуш, цуьнан ӀатӀаатехь сабар, цуьнан маьӀна довзуш, цуьнан ӀатӀаатехь сабар, цуьнан маьӀна довзуш. [Хьалхарчу дешнашкахь, арабски текстехь, дина гӀалаташ ду: АллахӀан ӀатӀаатехь сабар а, цуьнан низамашца дӀахӀоьттина къинхетам а.] Къиношна тӀехь сабар, цуьнан хьалхарчу къадаршна тӀехь сабар, аьлла, аьлла а, цуьнан хьалхарчу къадаршна тӀехь сабар.

Цуьнга кхачаран хьуьнар лоьхуш йолу кхачам болу Ӏилма, къинхетам а, дукха дало а ду. Пайхамаршна тӀаьхьа, адамийн хьелашна юкъахь къаьстина лаккхара меттигашна кхача деза.

Имам Ибн Касира тафсир

«Цара элира: „Тхан Дела! Тхуна лоьхахь тхан зударех а, тхан дезалех а бӀаьрг бекхабалар“» — я, цара АллахӀан дехар деш ду, церан муьлххачу зударан а, берашна юккъехь а, Цхьаьнна гӀуллакх деш, Цуьнца декъашхо воцу нах хилийтархьама. Ибн Аббаса элира: «Цара деха: гӀиллакхашца дика гӀуллакх деш болу нах. Царах церан бӀаьрг бекхархьам бу дуьненахь а, ахиретахь а».

Икримас элира: «Цара цуьнца къиза чевнаш, я чевнаш йолу чевнаш дехар доцуш, амма цара деха: гӀиллакхашца дика гӀуллакх деш хилар». Хьасан Басрига хӀокху аятан маьӀна хьахийча, иза элира: «Мусульманин гӀиллакх — АллахӀа цуьнан зударех, вежарех а, везачу нахех а АллахӀан ӀатӀаат гойту». АллахӀан цӀе дӀаэца, мусульманин бӀаьрг бекхабаларанна тӀехь, цуьнан бера, беран бера, вежар я везачу цхьанна АллахӀан ӀатӀаат гойтуш хилар санна хӀумма а ца хуьлу.

Ибн Джурейджа, «Тхуна лоьхахь тхан зударех а, тхан берашех а бӀаьрг бекхабалар» бохучу дешан маьӀна дӀахьоьжуш, элира: «Цара Тхуна ибадат дой, Тхан ибадат дика дой, тхан дахаршна къинош диц ца дой». Абдуррахман бин Зейд бин Аслама элира: «Цара АллахӀан дехар дой, шайн зударий а, бераш а исламана хьедал хилийтархьама». Имам Ахмад элира: Яммар бин Бишр дийцира тхуна: АбдуллахӀ бин Мубарака дийцира тхуна: Сафван бин Амр тхуна дийцира: Абдуррахман бин Джубейр бин Нуфейр, цуьнан да вуьшца дийцира: «Цхьана дийнахь тхо Микдад бин Асваданна тӀехь Ӏашара.

Цуьнан дехьажар хиларна, цунна цхьа стаг ваха, элира: „ХӀокху шина бӀаьргна — АллахӀан Элчах (АллахӀан салам а, салават а хуьлийла цунна) гиначунна — беракат хилда! Тхо а тхо гиначунна гина хилархьама, тхо гиначунна гина хилархьама хьажа деза элар“. Цуьнан къахетам кхидӀа хилар, со хьайзира: «Цо дика хӀумма а элира!» — аьлла. Цуьнга аьлла, элира: „АллахӀа хьоьгна цхьа хӀума дицдина хиларна, стага хӀунда хьажо луьй?

Цуьнан хьалхьажарехь хӀун хир дуй, ца хууш? АллахӀан цӀе ду, АллахӀан Элча (АллахӀан салам а, салават а хуьлийла цунна) гиначу нахах цхьаболчара, цунна тӀаьхьахӀитта ца хиларна, иза тешна ца хиларна, АллахӀа церан хьамсаро Жаһаннамах тӀаьхьадехна. Арахь, тхо ма хьеха, АллахӀа тхо цхьанна а дика хӀума ца хууш, Тхан Раббех тешна, Тхан Пайхамаран хьоьхуш долчу хӀумана тешна, тхо хилийтахь. Тхо цхьаьна къиношна тӀехь болу хьал цхьаьна хьехна, кхечарна тӀехь болу хьал хьехна.

АллахӀа Пайхамар вахийтина, цхьанна а къинхетам ва ца хилар а, джахилийятан къинхетам а хилар, цуьнан тӀе къинхетам долчу нахана тӀехь болчу кхин къинхетам долчу нахана тӀехь ду. Цара дицдинарг — бут идолашна ибадат хиларна тӀехь кхин дина кхин цхьа дин ма ду. Цо (Пайхамаро) къинхетам а, хьалхалелар а, баттиш а, хьанал а, хьарам а къаьстина. Иза дуккха а, дезарийна а, беранна а, вежарна а къинхетам долу стаг къиношна тӀехь дуьйш, цуьнан дахар хиларна тӀехь кхин дина кхин цхьа хӀума.

АллахӀа цуьнан жүрт бӀаьрг бекхархьамна тӀехь кхачийнарна тӀехь, цуьнан везачуьнга Жаһаннамах хьуьллуш долу, цо тешна, кхин дина кхин цхьа хӀума». Цуьнан иснад сацийна, амма имамашна ца дина. «Тхо хилийтахь такъвалла долчарна имамаш» бохучу дешнашкахь, Ибн Аббаса, Хьасан, Къатада, Садди, Раби бин Анас элира: «Тхан тӀаьхьахӀитта, дика гӀуллакхашкахь тхо масал хилийтахь». Кхечара элира: «Дикачуьнга хьедалдеш, хьедал къобалдеш болу тхо хилийтахь».

Цара лууш дара, шайн ибадат берашна а, шайн тӀаьхьахӀиттачарна а ибадатца юкъара хила, церан хьедало кхечу нахана пайда а бина. Иза хьакъ долу, совабуьйла а дика, хьалха а дика ду. Цундела, Абу Хурайра (АллахӀа реза хилда цунна) тӀехь, Сахих Муслимехь Пайхамара (АллахӀан салам а, салават а хуьлийла цунна) элира: «Адаман кӀант валахь, цуьнан амал дӀадолуш ду, хӀараш кхин хилахь а: цуьнан хьакъ долу бер цунна дехар дой, пайда болу Ӏилма цунна тӀаьхьа дӀахӀоттийна хилахь, я дӀахӀоьттина садакъа хилахь». Дехар деш болу нах.

Аль-Багавин тафсир

«Цара элира: „Тхан Дела! Тхуна лоьхахь тхан зударех а, тхан дезалех а»». Абу Амр, Кисаий, Абу Бакр «зурриййатина» дешна, «а» дуьйна йоцуш; кхечара «а» дуьйна йолуш, жамӀанан шатайпа дешна. «БӀаьрг бекхабалар» — я, гӀиллакхашца дика, такъвалла долу бераш.

Цара деха: «Царах нийса болу нах хилийтахь, цуьнца тхан бӀаьрг бекхадаралла хилийтахь». Къурзи элира: «Мусульманинан бӀаьрг бекхархьам болчуьнга тӀе, цуьнан зудар а, бераш а АллахӀан ӀатӀаат деш хилар санна хӀумма а ца хуьлу». Хьасан а цуьнаца элира. «Курра» — цхьаъ хилар, хӀунда аьлча, иза масдар ду.

Цуьнан хьалхара маьӀна «маркха» ду, хӀунда аьлча, арабаша цӀаьшна тӀехь къайла боьхучунна тӀехь цӀаьш йо, маркха а лоьхуш ду. Сийлахь хиларна бӀаьрг бекхабалар аьлла, гӀайгӀанна бӀаьрг цӀийна хилар аьлла, олу. Дуккха а дезарна бӀаьрг къегина, гӀайгӀанна бӀаьрг цӀийна, олу. Азһари элира: «БӀаьрг бекхабалар» бохучун маьӀна ду, къинхетамца цунна деза нах цуьнан жүрт къобал хилар, кхин нахе хьажа а ца лардеш.

«Тхо хилийтахь такъвалла долчарна имамаш» — я, такъвалла долчарна дика гӀуллакхашкахь тхан тӀаьхьахӀитта хилийтахь. Цо «имамаш» дина, цаьрга чӀагӀо йолуш, АллахӀа элира: «Тхо кхетаьргаш ду, Кхин долу дуьненан Дела» (Шуара, 16). Цхьаболчара элира: «Царах цхьаьна тхо бер» — АллахӀа элира: «Цара Соьга душанаш ду» (Шуара, 77), я, душанаш. Аьлла, «тхан амир» — я, «тхан амирш» а олу.

Кхечара элира: иза масдар хилла, саам, къиям санна. «Имамалла дий» аьлла олу, «къиям хийца» аьлла олу санна, «сыям хийца» аьлла аьлла. Хьасан элира: «Тхо такъвалла долчарна тӀаьхьахӀитта дой, такъвалла долчарна тхан тӀаьхьа хьажа». Ибн Аббаса элира: «Тхо хьедалдеш имамаш хилийтахь».

Цуьнан маьӀна АллахӀа элиначуьнца цхьаьна ду: «Тхо царах Тхан амрца хьедалдеш болу имамаш дина» (Сажда, 24). «Тхо дицна, дӀахьалха вуьйручу имамаш хилийтахь» — АллахӀа элира: «Тхо царах Жаһаннама тӀехь дӀахӀоьттина имамаш дина» (Къасас, 41). Цхьаболчара элира: хӀара дешан къайла маьӀна ду: «Такъвалла долу нах тхуна имамаш хилийтахь, тхо цаьрга тӀаьхьахӀитта, тӀаьхьахӀитта» — иза Мужахида элинарг ду.