પરિવારની નેકી અને તક્વામાં આગેવાની

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

અને જેઓ કહે છે: «હે અમારા રબ! અમને અમારી પત્નીઓમાંથી»—અર્થાત્ અમારા સાથીઓ, સમવયસ્કો અને પત્નીઓમાંથી—«અને અમારા સંતાનોમાંથી આંખોની ઠંડક અર્પણ કર», એટલે કે તેઓ એવા હોય કે તેમને જોઈને અમારી આંખો ઠરે.

તેમની સ્થિતિ અને ગુણો પર વિચાર કરીએ તો તેમની ઊંચી મહત્ત્વાકાંક્ષા અને ઉચ્ચ દરજ્જાને લીધે સમજાય છે કે તેઓની આંખો ત્યાં સુધી ઠરતી નથી, જ્યાં સુધી તેઓ પોતાના સંતાનોને પોતાના રબના આજ્ઞાપાલક, જાણકાર અને તે જ્ઞાન મુજબ અમલ કરનારા ન જુએ. આ દુઆ તેમની પત્નીઓ અને સંતાનોની સુધારણા માટે છે; સાથે જ તે તેમના પોતાના માટે પણ દુઆ છે, કારણ કે તેનો લાભ તેમને જ પાછો મળે છે. તેથી તેમણે તેને પોતાના માટે ભેટરૂપે માગી અને કહ્યું: «અમને અર્પણ કર.» એટલું જ નહીં, તેમની દુઆ તમામ મુસલમાનોના લાભ માટે પણ છે; કારણ કે ઉલ્લેખિત લોકોની સુધારણા તેમના સાથે જોડાયેલા અને તેમનાથી લાભ પામનારા ઘણા લોકોની સુધારણાનું કારણ બને છે.

«અને અમને તક્વા ધરાવનારાઓના આગેવાન બનાવ.» એટલે કે, હે અમારા રબ! અમને આ ઉચ્ચ દરજ્જા સુધી પહોંચાડ—અલ્લાહના નેક બંદાઓમાં સિદ્દીકો અને સંપૂર્ણતા પામેલાઓના દરજ્જા સુધી—જે દીનમાં આગેવાનીનો અને તક્વાવાળાઓ માટે પોતાના શબ્દો તથા કાર્યોમાં નમૂનો બનવાનો દરજ્જો છે. લોકો તેમના કાર્યોને અનુસરે, તેમની વાતોથી આશ્વસ્ત થાય અને સારા લોકો તેમની પાછળ ચાલે; આમ તેઓ માર્ગદર્શન આપે અને પોતે પણ માર્ગદર્શન પામે.

જાણીતી વાત છે કે કોઈ વસ્તુનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરવાની દુઆમાં તે વસ્તુ જેના વિના પ્રાપ્ત ન થઈ શકે તેની દુઆ પણ સમાયેલી હોય છે. દીનમાં આગેવાનીનો આ દરજ્જો ધીરજ અને દૃઢ વિશ્વાસ વિના પ્રાપ્ત થતો નથી, જેમ અલ્લાહે કહ્યું છે: «અને જ્યારે તેમણે ધીરજ રાખી અને અમારી આયતો પર દૃઢ વિશ્વાસ રાખતા હતા, ત્યારે અમે તેમનામાંથી એવા આગેવાનો બનાવ્યા, જેઓ અમારા આદેશથી માર્ગદર્શન આપતા હતા» (સૂરા અસ્-સજદા, ૩૨:૨૪). આ દુઆમાં અલ્લાહની આજ્ઞાપાલનમાં ધીરજ રાખવી, તેની અવજ્ઞાથી અને તેની દુઃખદાયક તકદીરથી ધીરજપૂર્વક સહન કરવું, તેમજ એવું સંપૂર્ણ જ્ઞાન મેળવવું—જે તેના ધારકને દૃઢ વિશ્વાસના દરજ્જે પહોંચાડે—આ બધાં કાર્યોનો સમાવેશ થાય છે.

આમાં ઘણું ભલું, વિપુલ દાન અને પયગંબરો પછી સર્જનોમાં શક્ય હોય તેવા સૌથી ઊંચા દરજ્જા સુધી પહોંચવાની પ્રાર્થના છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

અલ્લાહના આ વચન «અને જેઓ કહે છે: હે અમારા રબ! અમને અમારી પત્નીઓ અને સંતાનોમાંથી આંખોની ઠંડક અર્પણ કર»નો અર્થ એ છે કે તેઓ અલ્લાહને પ્રાર્થના કરે છે કે તેમની સંતતિમાંથી એવા લોકો પેદા કરે, જેઓ તેની આજ્ઞા પાળે અને એકમાત્ર તેની જ બંદગી કરે, તેનો કોઈ ભાગીદાર ન ઠરાવે. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: તેઓ એવા લોકોને માગે છે, જેઓ આજ્ઞાપાલન કરે; તેથી દુનિયા અને આખિરતમાં તેમને જોઈને તેમની આંખો ઠરે. ઇકરિમાએ કહ્યું: તેઓએ સુંદરતા કે રૂપની ઇચ્છા કરી નહોતી, પરંતુ તેઓ આજ્ઞાપાલક બને એવી ઇચ્છા કરી હતી.

હસન બસરીને આ આયત વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું: મુસલમાન બંદો પોતાની પત્ની, ભાઈ અને પ્રિયજનને અલ્લાહની આજ્ઞા પાળતા જુએ. અલ્લાહની કસમ! મુસલમાનની આંખોને તેનાથી વધુ ઠારનારું કંઈ નથી કે તે પોતાના સંતાન, પૌત્ર, ભાઈ અથવા પ્રિયજનને અલ્લાહ—મહાન અને પ્રતિષ્ઠિત—ની આજ્ઞા પાળતા જુએ.

ઇબ્ન જુરીજે «અમને અમારી પત્નીઓ અને સંતાનોમાંથી આંખોની ઠંડક અર્પણ કર» વિશે કહ્યું: તેઓ તારી બંદગી કરે, તારી બંદગી સારી રીતે કરે અને અમારી ઉપર ગુનાઓનો ભાર ન મૂકે. અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન ઝૈદ ઇબ્ન અસ્લમે કહ્યું: તેઓ અલ્લાહને પોતાની પત્નીઓ અને સંતાનોને ઇસ્લામ તરફ માર્ગદર્શન આપવા પ્રાર્થના કરે છે.

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને યઅ્મર ઇબ્ન બિશ્રે હદીસ સંભળાવી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અલ-મુબારકે હદીસ સંભળાવી; તેમણે કહ્યું: અમને સફવાન ઇબ્ન અમ્રે જાણ કરી; તેમણે કહ્યું: મને અબ્દુર્રહમાન ઇબ્ન જુબૈર ઇબ્ન નુફૈરે તેમના પિતા પાસેથી વર્ણન કર્યું કે તેમણે કહ્યું: એક દિવસે અમે મિકદાદ ઇબ્ન અલ-અસવદ પાસે બેઠા હતા. એક માણસ તેમની પાસેથી પસાર થયો અને કહ્યું: ‘આ બે આંખો માટે ધન્યતા છે, જેમણે અલ્લાહના રસૂલ ﷺને જોયા! અમે તો ઇચ્છતા હતા કે જે તમે જોયું તે અમે પણ જોયું હોત અને જેમાં તમે હાજર રહ્યા તેમાં અમે પણ હાજર રહ્યા હોત.’ આ સાંભળીને તેઓ ગુસ્સે થયા.

મને આશ્ચર્ય થયું, કારણ કે તેણે તો સારી જ વાત કહી હતી! પછી તેઓ તેની તરફ વળીને બોલ્યા: ‘જે હાજરીથી અલ્લાહે કોઈ માણસને દૂર રાખ્યો હોય, તેની ઇચ્છા રાખવા માટે માણસને શેની પ્રેરણા થાય છે? તેને ખબર નથી કે જો તે ત્યાં હાજર હોત તો તેની સ્થિતિ કેવી હોત? અલ્લાહની કસમ!

અલ્લાહના રસૂલ ﷺની હાજરીમાં એવા લોકો પણ આવ્યા હતા, જેમને અલ્લાહે નાકે ઘસડાતા જહન્નમમાં નાખ્યા, કારણ કે તેમણે તેમની વાત સ્વીકારી નહોતી અને તેમને સાચા માન્યા નહોતા. તો શું તમે અલ્લાહનો આભાર નથી માનતા કે તેણે તમને એવા સમયે બહાર લાવ્યા જ્યારે તમે ફક્ત તમારા રબને જ ઓળખો છો અને તમારા પયગંબર જે સંદેશ લાવ્યા છે તેને સાચો માનો છો? બીજાઓ દ્વારા તમારાથી આ કસોટી દૂર રાખવામાં આવી છે. અલ્લાહે પયગંબર ﷺને એવી કઠિન સ્થિતિમાં મોકલ્યા, જેવી સ્થિતિમાં કોઈ પયગંબરને મોકલ્યા ન હતા; તે અજ્ઞાનતાના લાંબા અંતરાલનો સમય હતો.

લોકો મૂર્તિપૂજા કરતાં ઉત્તમ કોઈ ધર્મ માનતા નહોતા. પછી તેઓ એવો નિર્ણયકારી ગ્રંથ લઈને આવ્યા, જેના દ્વારા સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે ભેદ પાડ્યો; પિતા અને પુત્ર વચ્ચે પણ ભેદ પડી ગયો. માણસ પોતાના પિતા, પુત્ર કે ભાઈને અવિશ્વાસી જોતો, અને અલ્લાહે તેના હૃદયનું તાળું ખોલીને તેને ઈમાન આપ્યું હતું. તે જાણતો હતો કે જો તેનો પ્રિયજન મરી જશે તો જહન્નમમાં જશે; તેથી તેની આંખો ત્યાં સુધી ઠરતી નહોતી, જ્યાં સુધી તે જાણતો હતો કે તેનો પ્રિયજન જહન્નમમાં છે.

આ જ તે બાબત છે જેના વિશે અલ્લાહે કહ્યું: «અને જેઓ કહે છે: હે અમારા રબ! અમને અમારી પત્નીઓ અને સંતાનોમાંથી આંખોની ઠંડક અર્પણ કર.»’ આ સનદ સહિહ છે, પરંતુ બંનેએ તેને પોતાની કિતાબોમાં નોંધ્યો નથી.

«અને અમને તક્વા ધરાવનારાઓના આગેવાન બનાવ»—ઇબ્ન અબ્બાસ, હસન, કતાદા, સુદ્દી અને રબી ઇબ્ન અનસે કહ્યું: ‘અમને એવા આગેવાનો બનાવ, જેમનું ભલાઈમાં અનુસરણ કરવામાં આવે.’ અન્ય લોકોએ કહ્યું: ‘અમને ભલાઈ તરફ માર્ગદર્શન પામેલા માર્ગદર્શક બનાવ.’ તેઓ ઇચ્છતા હતા કે તેમની બંદગી તેમના સંતાનો અને વંશજોની બંદગી સાથે જોડાય અને તેમનું માર્ગદર્શન બીજા લોકોને પણ લાભ આપે; આ વધુ સવાબવાળું અને વધુ સારો અંત છે.

આથી સહિહ મુસ્લિમમાં અબૂ હુરૈરા (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)થી વર્ણવાયું છે કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺએ કહ્યું: «જ્યારે આદમનો પુત્ર મૃત્યુ પામે છે ત્યારે તેના અમલ બંધ થઈ જાય છે, સિવાય ત્રણ વસ્તુઓના: તેના માટે દુઆ કરતું નેક સંતાન, એવું જ્ઞાન જેનાથી તેના પછી લાભ મેળવવામાં આવે, અથવા ચાલુ રહેતું સદકું.»

અલ-બગવીની તફસીર

«અને જેઓ કહે છે: હે અમારા રબ! અમને અમારી પત્નીઓ અને સંતાનોમાંથી…»—અબૂ અમ્ર, કિસાઈ અને અબૂ બક્રે અલિફ વિના પઠન કર્યું છે, જ્યારે અન્ય લોકોએ બહુવચનરૂપે અલિફ સાથે પઠન કર્યું છે.

«આંખોની ઠંડક» એટલે આજ્ઞાકારી અને પરહેઝગાર સંતાનો. તેઓ કહે છે: ‘તેમને નેક બનાવ, જેથી એ કારણે અમારી આંખો ઠરે.’ કુર્ઝીએ કહ્યું: ‘મોમીનની આંખોને તેનાથી વધુ ઠારનારું કંઈ નથી કે તે પોતાની પત્ની અને સંતાનોને અલ્લાહ—મહાન અને પ્રતિષ્ઠિત—ની આજ્ઞા પાળતા જુએ.’ હસને પણ આ જ વાત કહી છે.

અહીં «કુર્રા» એકવચનમાં છે, કારણ કે તે ક્રિયાનું નામ છે. તેનો મૂળ અર્થ ઠંડકમાંથી આવ્યો છે; અરબો ગરમીથી પીડાય છે અને ઠંડકમાં રાહત અનુભવે છે. આનંદ સમયે તેઓ «આંખોની ઠંડક» અને દુઃખ સમયે «આંખોની ગરમી» કહે છે. એવું પણ કહેવાય છે કે આનંદના આંસુ ઠંડા હોય છે, જ્યારે દુઃખના આંસુ ગરમ હોય છે.

અઝહરીએ કહ્યું: «આંખોની ઠંડક»નો અર્થ એ છે કે તેનું હૃદય એવી વ્યક્તિને મળે જેને તે પસંદ કરે; પછી તેની આંખો તેના સિવાય અન્યને જોવાની ઇચ્છાથી ઠરી જાય છે.

«અને અમને તક્વા ધરાવનારાઓના આગેવાન બનાવ» એટલે એવા આગેવાનો બનાવ, જેમનું ભલાઈમાં લોકો અનુસરણ કરે. અહીં «ઇમામ» એકવચનમાં છે; જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «અમે તો તમામ જગતના રબના રસૂલ છીએ» (સૂરા અશ્-શુઅરા, ૨૬:૧૬). એવું પણ કહેવાયું છે કે અહીં «ઇમામ»થી બહુવચન «આગેવાનો» અભિપ્રેત છે, જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «નિશ્ચય જ તેઓ મારા શત્રુ છે» (સૂરા અશ્-શુઅરા, ૨૬:૭૭), એટલે કે ‘શત્રુઓ’; અને એમ પણ કહેવાય છે: ‘અમારા અમીર આ લોકો છે’, એટલે કે ‘અમારા આગેવાનો આ લોકો છે.’ એક અભિપ્રાય મુજબ તે ક્રિયાનું નામ છે, જેમ «સૌમ» અને «કિયામ» છે; કહેવાય છે «અમ્મા ઇમામન», જેમ «કામા કિયામન» અને «સામા સિયામન» કહેવાય છે.

હસને કહ્યું: ‘અમે તક્વાવાળાઓનું અનુસરણ કરીએ અને તક્વાવાળા અમારું અનુસરણ કરે.’ ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: ‘અમને માર્ગદર્શન આપનારા આગેવાનો બનાવ,’ જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «અને જ્યારે તેમણે ધીરજ રાખી અને અમારી આયતો પર દૃઢ વિશ્વાસ રાખતા હતા, ત્યારે અમે તેમનામાંથી એવા આગેવાનો બનાવ્યા, જેઓ અમારા આદેશથી માર્ગદર્શન આપતા હતા» (સૂરા અસ્-સજદા, ૩૨:૨૪). અને અમને એવા ભટકાવનારા આગેવાનો ન બનાવ, જેમના વિશે અલ્લાહે કહ્યું: «અને અમે તેમને એવા આગેવાનો બનાવ્યા, જે આગ તરફ બોલાવતા હતા» (સૂરા અલ-કસસ, ૨૮:૪૧).

એવું પણ કહેવાયું છે કે અહીં શબ્દરચના ઉલટાવેલી છે; અર્થ એવો છે: ‘તક્વાવાળાઓને અમારા આગેવાન બનાવ અને અમને તેમનું અનુસરણ કરનારા બનાવ.’ આ મુજાહિદનો અભિપ્રાય છે.