Saleh ailə və təqvada öndərlik

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

«O kəslər ki, deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Bizə zövcələrimizdən...”», yəni yoldaşlarımızdan, yaxınlarımızdan və zövcələrimizdən, «...və nəslimizdən gözümüzün nuru olan kəslər bəxş et», yəni onlarla gözümüz aydın olsun. Onların halını və sifətlərini diqqətlə nəzərdən keçirsək, məqsədlərinin yüksəkliyindən və məqamlarının ucalığından anlayarıq ki, onlar zövcələrini və övladlarını yalnız Rəbbinə itaət edən, dini bilən və bildiyi ilə əməl edən halda gördükdə sevinərlər. Bu dua zövcələrinin və övladlarının saleh olması üçün olduğu kimi, özləri üçün də edilən duadır, çünki faydası özlərinə qayıdır.

Buna görə də bunu özləri üçün bir bəxşiş sayıb: «Bizə bəxş et», – dedilər. Hətta onların duası bütün müsəlmanlara fayda gətirir, çünki adı çəkilən şəxslərin saleh olması, onlarla əlaqəsi olan və onlardan faydalanan bir çox insanın da saleh olmasına səbəb olar. «Bizi müttəqilərə imam et», yəni, ey Rəbbimiz, bizi bu yüksək dərəcəyə, Allahın saleh qullarından olan siddiq və kamil insanların məqamına çatdır.

Bu, dində imamlıq, müttəqilər üçün sözlərində və əməllərində örnək olmaq dərəcəsidir: əməlləri təqlid edilər, sözlərinə etimad göstərilər, xeyir əhli onların ardınca gedər; onlar da hidayət edər, özləri də hidayət taparlar. Məlumdur ki, bir məqama çatmağı diləmək, həmin məqama çatmaq üçün zəruri olan şeyləri də diləmək deməkdir. Dində imamlıq dərəcəsi isə səbir və yəqin olmadan hasil olmaz. Uca Allah buyurur: «Səbir etdikləri və ayələrimizə qəti inandıqları zaman onlardan əmrimizlə doğru yola yönəldən rəhbərlər təyin etdik» (əs-Səcdə, 24).

Beləliklə, bu dua Allahın itaətinə səbir etməyi, günahlardan və ağrılı-acılı qədər hökmlərinə qarşı səbirlə dayanmağı, həmçinin insanı yəqin dərəcəsinə çatdıran kamil elmə yiyələnməyi tələb edir. Bu, çoxlu xeyir, bol bəxşiş və peyğəmbərlərdən sonra əxlaq dərəcələrinin ən yüksəyinə çatmaq deməkdir.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«O kəslər ki, deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Bizə zövcələrimizdən və nəslimizdən gözümüzün nuru olan kəslər bəxş et”», yəni Allahdan onların belindən və nəslindən yalnız Ona, şəriki olmadan ibadət edən və Ona itaət göstərən kəslər çıxarmasını diləyərlər. İbn Abbas demişdir: «Onlar itaət edən kəsləri nəzərdə tuturlar; belə olduqda həmin kəslər dünya və axirətdə onların gözünü sevindirər». İkrimə demişdir: «Onlar bununla gözəllik və yaraşıq istəmirdilər, itaətkar olmalarını istəyirdilər».

Həsən əl-Bəsriyə bu ayə barədə sual verildikdə, belə demişdir: «Müsəlman bəndənin zövcəsində, qardaşında və sevdiyi yaxınında Allahın itaətini görməsidir. Allaha and olsun, müsəlmanın gözü üçün övladını, nəvəsini, qardaşını və ya sevdiyi bir yaxınını Uca Allaha itaət edən görməkdən daha sevindirici heç nə yoxdur». İbn Cureyc «Bizə zövcələrimizdən və nəslimizdən gözümüzün nuru olan kəslər bəxş et» ayəsi barədə demişdir: «Sənə ibadət etsinlər, ibadətlərini gözəl yerinə yetirsinlər və bizə qarşı günah işlətməsinlər».

Əbdürrəhman ibn Zeyd ibn Əsləm demişdir: «Yəni Allahdan zövcələrinə və övladlarına İslama hidayət verməsini diləyirlər». İmam Əhməd demişdir: Bizə Yə'mur ibn Bişr rəvayət etdi, bizə Abdullah ibn əl-Mübarək rəvayət etdi, bizə Səfvan ibn Əmr xəbər verdi, Əbdürrəhman ibn Cubeyr ibn Nufeyrin atasından rəvayət etdi: «Bir gün Miqdad ibn əl-Əsvədin yanında oturmuşduq. Yanından bir kişi keçib dedi: “Bu iki gözə xoş olsun ki, Allahın Elçisini (sallallahu aleyhi və səlləm) görüblər! Kaş biz də sənin gördüklərini görüb, iştirak etdiklərində iştirak edəydik”.

Miqdad qəzəbləndi. Mən təəccübləndim, axı o, pis bir söz deməmişdi! Sonra Miqdad həmin kişiyə tərəf dönüb dedi: “Allahın ondan uzaq saxladığı bir hadisənin içində olmağı arzulamağa insanı nə vadar edir? O adam həmin hadisədə olsaydı, necə davranacağını bilmir.

Allaha and olsun, Allahın Elçisinin (sallallahu aleyhi və səlləm) dövründə elə insanlar iştirak edirdilər ki, Allah onları üzüüstə Cəhənnəmə atmışdı; onlar onun çağırışına cavab verməmiş və onu təsdiq etməmişdilər. Allahın sizi, özünüzdən əvvəlkilər vasitəsilə sınağa çəkmədən, yalnız Rəbbinizi tanıyan və Peyğəmbərinizin gətirdiklərini təsdiqləyən kəslər kimi yaratmasına görə Allaha həmd etmirsinizmi? Sınaqdan başqalarının vasitəsilə xilas oldunuz. Allah Peyğəmbəri (sallallahu aleyhi və səlləm) bir peyğəmbərin göndərildiyi ən ağır dövrdə, cahiliyyətin hökm sürdüyü vaxtda göndərdi.

İnsanlar bütlərə ibadətdən üstün bir din tanımırdılar. O isə haqq ilə batili bir-birindən ayıran Furqanı gətirdi və ata ilə oğulun arasını ayırdı. Elə olurdu ki, kişi atasının, oğlunun və ya qardaşının kafir olduğunu görürdü. Halbuki Allah onun qəlbinin kilidini iman üçün açmışdı.

O bilirdi ki, həmin yaxını ölərsə, Cəhənnəmə girəcək; buna görə də sevdiyi adamın Cəhənnəmdə olduğunu bildiyi halda gözü aydın olmazdı. Allah-taalanın bu ayədə dediyi də elə budur: “O kəslər ki, deyərlər: ‘Ey Rəbbimiz! Bizə zövcələrimizdən və nəslimizdən gözümüzün nuru olan kəslər bəxş et’”». Bu, səhih isnaddır, lakin Buxari və Muslim onu öz əsərlərində rəvayət etməmişlər.

«Bizi müttəqilərə imam et» ayəsi barədə İbn Abbas, Həsən, Qatadə, Suddi və ər-Rabi ibn Ənəs demişlər: «Yəni xeyir işlərdə örnək alınan imamlar et». Başqaları isə belə demişlər: «Xeyrə hidayət edən və özləri də hidayət tapan rəhbərlər et». Onlar ibadətlərinin övladlarının və nəsillərinin ibadəti ilə davam etməsini, hidayətlərinin də başqalarına fayda verərək yayılmasını arzulayırdılar. Bu, daha çox savab və daha gözəl aqibətdir.

Buna görə də Səhih Muslimdə Əbu Hüreyrədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət olunur ki, Allahın Elçisi (sallallahu aleyhi və səlləm) belə buyurmuşdur: «Adəm oğlu öldükdə üç şey istisna olmaqla, əməli kəsilər: onun üçün dua edən saleh övlad, ölümündən sonra faydalanılan elm və davamlı sədəqə». Duaya çağıranlar da bu qəbildəndir.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«O kəslər ki, deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Bizə zövcələrimizdən və nəslimizdən...”» Bu ayədə «zürriyyət» sözü əlifsiz şəkildə Əbu Əmr, Kisai və Əbu Bəkr tərəfindən; əliflə, cəm formasında isə qalan qiraət imamları tərəfindən oxunmuşdur. «...gözümüzün nuru olan kəslər bəxş et», yəni saleh və müttəqi övladlar.

Onlar belə deyirlər: «Onları saleh et ki, bununla gözlərimiz sevinsin». Qurazi demişdir: «Möminin gözü üçün zövcəsini və övladlarını Uca Allaha itaət edən halda görməkdən daha sevindirici heç nə yoxdur». Həsən də belə demişdir. «Qurrə» sözü məsdər olduğu üçün tək formada işlənmişdir.

Bu ifadənin əsli sərinliklə bağlıdır: ərəblər istidən əziyyət çəkər, sərinliyə can atardılar. Sevinc zamanı «gözün sərinliyi», kədər zamanı isə «gözün istisi» ifadəsi işlədilir. Həmçinin deyilər ki, sevinc zamanı göz yaşı soyuq, kədər zamanı isə isti olar. Əzhəri demişdir: «Gözlərin nuru»nun mənası budur ki, insan qəlbinin razı qaldığı bir kəslə qarşılaşar və gözü onunla sevinərək başqasına baxmağa ehtiyac duymaz.

«Bizi müttəqilərə imam et», yəni xeyir işlərdə bizə iqtida edilən imamlar et. «İmamlar» deməyib «imam» demişdir; eynilə Uca Allahın «Biz aləmlərin Rəbbinin elçiləriyik» (əş-Şüəra, 16) ayəsində «elçi» sözünün tək işlədildiyi kimi. Başqa bir izaha görə, burada «imam» cəm mənasındadır; Uca Allahın «Həqiqətən, onlar mənim düşmənlərimdir» (əş-Şüəra, 77) ayəsində «düşmən» sözünün «düşmənlər» mənasında işlədilməsi kimi. Həmçinin deyilir: «Əmirimiz bunlardır», yəni «əmirlərimiz».

Başqa bir görüşə görə, «imam» namaz, oruc və qiyam kimi məsdərdir. «İmama keçdi» deyildiyi kimi, «qiyama qalxdı» və «oruc tutdu» da deyilər. Həsən demişdir: «Biz müttəqiləri örnək götürək, müttəqilər də bizi örnək götürsünlər». İbn Abbas demişdir: «Bizi hidayətə çağıran imamlar et».

Uca Allahın «Səbir etdikləri və ayələrimizə qəti inandıqları zaman onlardan əmrimizlə doğru yola yönəldən rəhbərlər təyin etdik» (əs-Səcdə, 24) ayəsində buyurduğu kimi. Bizi azğınlığa çağıran rəhbərlər etmə; Uca Allahın «Biz onları oda çağıran rəhbərlər etdik» (əl-Qəsəs, 41) buyurduğu kimi. Bir görüşə görə isə bu, tərsinə çevrilmiş ifadədir və mənası belədir: «Müttəqiləri bizə imam et, bizi də onlara tabe olan və iqtida edən kəslər et». Bu, Mücahidin görüşüdür.