Ізгі отбасы және тақуалықтағы үлгі

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Раббымыз! Бізге жұбайларымыздан» — яғни жақындарымыздан, достарымыздан, құрдастарымыздан және әйелдерімізден — «көз қуанышын нәсіп ет» дейді. Яғни, олар арқылы көзіміз қуансын. Олардың жағдайы мен сипаттарын ой елегінен өткізсек, талап-тілектерінің биіктігі мен дәрежелерінің жоғарылығынан, Раббыларына бойсұнып, білім алып, сол білімге амал еткендерін көрмейінше көңілдері жай таппайтынын аңғарамыз.

Бұл — жұбайлары мен ұрпақтарының ізгі болуын тілеу ғана емес, өздері үшін де жасалған дұға, өйткені оның пайдасы өздеріне қайтады. Сондықтан олар мұны өздеріне берілетін сый деп: «Бізге нәсіп ет» деді. Олардың дұғасы жалпы мұсылмандарға да пайдасын тигізеді, себебі аталған жандардың ізгі болуы өздерімен байланысы бар әрі олардан пайда көретін көптеген адамдардың ізгі болуына себеп болады.

«Әрі бізді тақуаларға үлгі ет» — яғни, Раббымыз, бізді осы биік дәрежеге, Алланың ізгі құлдарының шыншыл әрі кемел дәрежесіне жеткіз. Бұл — дінде үлгі болу дәрежесі: сөзіміз бен ісімізде тақуаларға өнеге болып, ісімізге еруге, сөзімізге сенім артуға және ізгі адамдардың соңымыздан жүруіне лайық болу. Сонда оларды тура жолға бастаймыз әрі өзіміз де тура жолда боламыз.

Белгілі болғандай, бір нәрсеге жетуді сұраған дұға сол нәрсеге жеткізетін қажетті амалдарды да қамтиды. Діндегі жетекшілік дәрежесіне сабыр мен айқын сенімсіз жету мүмкін емес. Алла Тағала: «Сабыр еткен әрі аяттарымызға кәміл сенген кезде, олардың арасынан әмірімізбен тура жолға бастайтын жетекшілер шығардық» деген (Сәжде сүресі, 24-аят). Демек, бұл дұға Аллаға бойсұнуда, күнә жасаудан және ауыр тағдырға сабыр етуде табандылық танытуды, сондай-ақ иесін айқын сенім дәрежесіне жеткізетін толық білімді қамтиды.

Мұның бәрі — мол игілік пен зор сый; пайғамбарлардан кейінгі жаратылыстың ең жоғары дәрежелеріне жету.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Раббымыз! Бізге жұбайларымыздан және ұрпақтарымыздан көз қуанышын нәсіп ет» дегені — олар Алладан өз белдерінен тараған ұрпақтарының арасынан Оған ғана құлшылық етіп, Оған серік қоспайтын адамдар шығаруын тілейді. Ибн Аббас: «Олар бойсұнушылық амалдарын жасайтындарды меңзеді. Сонда олар бұл дүниеде де, Ақыретте де солар арқылы қуанады», — деген.

Икрима: «Олар мұнымен көркемдік пен сұлулықты емес, бойсұнғыш болуды қалады», — деген.

Хасан әл-Басриден осы аят туралы сұралғанда, ол: «Мұсылман құлдың Алла өзіне жұбайынан, бауырынан және сүйікті адамынан Аллаға бойсұнуды көрсетуі. Алламен ант етемін, мұсылманның көзін баласының, немересінің, бауырының немесе сүйіктісінің Алла Тағалаға бойсұнғанын көруден артық қуантатын еш нәрсе жоқ», — деді.

Ибн Журайж «Бізге жұбайларымыздан және ұрпақтарымыздан көз қуанышын нәсіп ет» деген сөзге қатысты: «Олар Саған құлшылық етсін, құлшылықтарын көркем орындасын және бізге кесірлі істер жасамасын», — деді. Абдуррахман ибн Зәйд ибн Әсләм: «Олар Алладан жұбайлары мен ұрпақтарын Исламға бағыттауын сұрайды», — деген.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Яғмар ибн Бишр жеткізді, оған Абдуллаһ ибн әл-Мубарак жеткізді, оған Сафуан ибн Амр хабарлады, оған Абдуррахман ибн Жубайр ибн Нуфайр әкесінен жеткізді. Ол былай деді: «Бір күні біз Миқдад ибн әл-Асуадтың жанында отырған едік. Бір адам оның қасынан өтіп бара жатып: “Алланың Елшісін ﷺ көрген мына екі көз қандай бақытты! Біз де сен көргенді көріп, сен қатысқанға қатыссақ қой деп армандаймыз”, — деді.

Миқдад ашуланып кетті. Мен таңғалдым: ол жаман сөз айтқан жоқ қой! Содан кейін Миқдад әлгі адамға бұрылып: “Алла өзінен жасырған нәрсеге адамды неге қызықтырады? Егер соған куә болса, қандай күйде боларын білмейді ғой. Алламен ант етемін, Алланың Елшісінің ﷺ кезінде Алла кейбір адамдарды танауларымен тозаққа құлатты: олар оған жауап бермеді әрі оны растаған жоқ.

Алла сендерді пайғамбарларың әкелгенді растайтын, Раббыларыңды ғана танитын күйде дүниеге келтіргеніне Аллаға шүкіршілік етпейсіңдер ме? Өзгелердің басынан өткен сынақтан сендерді сақтады емес пе? Алла пайғамбарды ﷺ бұрынғы пайғамбарлар жіберілген кезеңдердің ең ауырында, надандық кең жайылған уақытта жіберді. Ол кезде адамдар пұтқа табынудан артық дін бар деп ойламайтын.

Сонда пайғамбар ақиқат пен жалғанның арасын ажыратқан, сондай-ақ әке мен баланың арасын ажыратқан айқын дәлелмен келді. Кейде адам әкесінің, баласының немесе бауырының кәпір екенін көретін. Алла оның жүрегіндегі иманға бекітілген құлыпты ашқан болса да, сүйіктісі тозаққа кіретінін білетіндіктен, көзі қуана алмайтын. Алла Тағаланың: “Раббымыз!

Бізге жұбайларымыздан және ұрпақтарымыздан көз қуанышын нәсіп ет” деген сөзінде айтылған жандар — осылар», — деді». Бұл — иснады сахих риуаят, бірақ екі «Сахих» жинағына енгізілмеген.

«Әрі бізді тақуаларға үлгі ет» деген сөзге қатысты Ибн Аббас, Хасан, Қатада, әс-Судди және әр-Рабиғ ибн Әнәс: «Ізгі істерде бізге еліктейтін жетекшілер ет», — деген. Басқалары: «Ізгілікке тура жолға түсуші әрі өзгелерді тура жолға бастаушы ет», — деген. Олар өздерінің ғибадаттарының балалары мен ұрпақтарының ғибадаттарымен жалғасуын және тура жолдарының өзгелерге пайдасын тигізуін қалаған. Бұл — сауабы көбірек әрі ақыры жақсырақ болатын іс.

Осыған байланысты «Сахих Муслимде» Әбу Һурайрадан (Алла оған разы болсын) мына хадис жеткен: Алла Елшісі ﷺ: «Адам баласы өлгенде, үш нәрседен басқа амалы тоқтайды: оған дұға жасайтын ізгі ұрпақ, пайдасы тиетін білім немесе үзілмейтін садақа», — деген. Сондай-ақ адамдарды тура жолға шақырушылар да осыған жатады.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Раббымыз! Бізге жұбайларымыздан және ұрпақтарымыздан...» Бұл сөзді Әбу Амр, әл-Кисаи және Әбу Бәкір алифсіз оқыған; қалғандары көпше мағынада алифпен оқыған.

«Көз қуанышын нәсіп ет» дегені — ізгі әрі тақуа балаларды нәсіп ет деген сөз. Олар: «Оларды ізгі етіп, сол арқылы көзімізді қуант», — дейді. Әл-Қурази: «Мүміннің көзін жұбайы мен балаларының Алла Тағалаға бойсұнғанын көруден артық қуантатын еш нәрсе жоқ», — деген. Хасан да осылай айтқан.

«Қурра» сөзі жекеше келген, өйткені ол — масдар [қимыл атауы]. Оның түпкі мағынасы — салқындық: арабтар ыстықтан қиналып, салқындыққа ұмтылады. Қуаныш кезінде «көздің салқындауы», ал қайғыда «көздің ысуы» деп айтылады. Сондай-ақ қуаныштағы көз жасы салқын, қайғыдағы көз жасы ыстық болады деп айтылады.

Әл-Әзһари: «Көз қуанышы» дегеннің мағынасы — адамның жүрегі разы болатын жанды кездестіруі, сөйтіп соған көзі түсіп, өзгеге қараудан тыйылуы», — деген.

«Әрі бізді тақуаларға үлгі ет» — яғни, ізгі істерде өзгелер бізге еретін жетекшілер ет деген сөз. «Имам» сөзі көпше түрде келмеген. Бұл Алла Тағаланың «Расында, біз әлемдердің Раббысының елшісіміз» деген сөзіне ұқсайды (Шуғара сүресі, 16-аят). Тағы бір пікір бойынша, мұнда «имамдар» деген мағына меңзелген.

Бұл «Олар — менің дұшпандарым» деген сөз секілді (Шуғара сүресі, 77-аят), яғни «дұшпандар» деген мағынада. Сондай-ақ «әміріміз — мыналар» делінеді, яғни «әмірлеріміз — мыналар» деген сөз. Тағы бір пікір бойынша, «имам» — ораза мен намаз секілді масдар; «имам болды» деп айтылуы «тұрды» және «тұру» деген тәрізді.

Хасан: «Біз тақуаларға еліктейміз, ал тақуалар бізге еліктейді», — деген. Ибн Аббас: «Бізді тура жолға бастаушы жетекшілер ет», — деген. Бұл Алла Тағаланың: «Оларды әмірімізбен тура жолға бастайтын жетекшілер еттік» деген сөзіне ұқсайды (Сәжде сүресі, 24-аят). Бізді адасудың жетекшілері етпе; Алла Тағала: «Оларды отқа шақыратын жетекшілер еттік» деген (Қасас сүресі, 41-аят).

Тағы бір пікір бойынша, бұл — сөздердің орын алмастыруы: «Тақуаларды бізге жетекші ет, ал бізді оларға еруші, соңынан ілесуші ет» деген мағынада. Бұл — Мужаһидтің пікірі.