Тозақ азабынан пана тілеу

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Олар: “Раббымыз! Бізден Тозақ азабын аулақ қыл!” — дейді» (25:65), яғни азапқа апаратын себептерден сақтап, ал азапқа лайық болатын істерімізді кешіру арқылы оны бізден қайтар.

«Расында, оның азабы ажырамас азап» (25:65), яғни Тозақтағыларға ажырамайтын азап. Бұл — қарыз иесінің борышкерден ажырамауы тәрізді.

«Расында, ол тұрақтайтын әрі мекендейтін орын ретінде қандай жаман!» (25:66). Олар мұны Раббыларына жалбарыну, Оған деген аса мұқтаждықтарын білдіру және мұндай азапқа төзуге шамалары жетпейтінін мойындау үшін айтады. Сондай-ақ Алланың оларға берген игілігін естеріне алады.

Қиындық қаншалықты ауыр әрі қорқынышты болса, одан құтылудың қадірі соншалықты артып, құтылғандағы қуаныш та күшейе түседі.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Сондықтан Алла Тағала: «Олар: “Раббымыз! Бізден Тозақ азабын аулақ қыл! Расында, оның азабы ажырамас азап” — дейді» (25:65), деді. Яғни ол үнемі бірге болатын азап. Ақын былай деген: «Егер азаптаса, ол ажырамас азап болады; ал молынан берсе, онда ол [бергеніне] алаңдамайды».

Хасан әл-Басри «Расында, оның азабы ажырамас азап» деген аят туралы: «Адам баласына келіп, кейін кететін әрбір нәрсе ажырамас азап саналмайды. Аспан мен жер тұрғанша бірге болатын азап қана — ажырамас азап», — деген. Сулайман әт-Тайми де осылай айтқан. Мұхаммад ибн Кә‘б әл-Қурази: «“Расында, оның азабы ажырамас азап” дегені — олардың дүниеде рақаттанып пайдаланған игіліктері.

Алла кәпірлерден сол нығметтер туралы сұрағанда, олар оны Аллаға қайтармады. Сондықтан Алла оларды қарызға батырғандай етіп, Тозаққа кіргізді», — деген.

«Расында, ол тұрақтайтын әрі мекендейтін орын ретінде қандай жаман!» (25:66), яғни сырт көрінісі қандай жаман қоныс, тұрақтайтын жері қандай жаман!

Ибн Әбу Хатим: «“Расында, ол тұрақтайтын әрі мекендейтін орын ретінде қандай жаман!” деген аятқа қатысты әкем бізге жеткізді: бізге әл-Хасан ибн әр-Раби‘ жеткізді, оған Әбу әл-Ахуаc әл-А‘маштан, ол Мәлик ибн әл-Харистен жеткізген. Мәлик: “Адам Тозаққа тасталғанда, оның ішіне құлдилап түседі. Қақпаларының біріне жеткенде, оған: “Орныңда тұр, саған сый-сияпат беріледі”, — делінеді.

Содан кейін оған қара жыландар мен шаяндардың уынан жасалған тостаған ішкізіледі. Сонда терісі бір бөлек, шашы бір бөлек, сіңірі бір бөлек, тамырлары бір бөлек ажыратылады”, — деген», — деп хабарлаған.

Ол сондай-ақ: «Әкем бізге жеткізді, бізге әл-Хасан ибн әр-Раби‘ жеткізді, оған Әбу әл-Ахуас әл-А‘маштан, ол Мужаһидтен, ол Убайд ибн Умайрдан жеткізді. Убайд: “Тозақта түйедей жыландары және қара қашырдай шаяндары бар үлкен құмыралар бар. Адамдарды Тозаққа тастағанда, олар сол мекендерінен шығып, олардың еріндері мен терісіне, шаштарына жабысады да, еттерін аяқтарына дейін сыдырып алады. Тозақтың ыстығын сезгенде, қайтадан өз орындарына оралады”, — деген», — деп жеткізген.

Имам Ахмад былай жеткізген: бізге әл-Хасан ибн Мұса жеткізді, оған Сәләм — яғни Ибн Мискин — Әбу Зилалдан, ол Әнас ибн Мәликтен (Алла оған разы болсын), ол Пайғамбардан ﷺ жеткізген. Ол: «Расында, Тозақтағы бір құл мың жыл бойы: “Әй, Ханнан! Әй, Маннан!” — деп жалбарынады. Сонда Алла Жәбірейілге: “Бар да, әлгі құлымды Маған алып кел”, — дейді.

Жәбірейіл жолға шығып, Тозақ тұрғындарының етпеттерінен жатып жылап жатқанын көреді. Ол Раббысына қайтып келіп, болған жайды хабарлайды. Сонда Алла Тағала: “Оны Маған алып кел. Ол пәлен жерде”, — дейді. Жәбірейіл оны алып келіп, Раббысының алдына тұрғызады.

Алла оған: “Құлым, тұрған орның мен демалатын жеріңді қалай таптың?” — дейді. Ол: “Раббым, қандай жаман орын, қандай жаман тұрақ!” — деп жауап береді. Сонда Алла: “Құлымды қайтадан апарыңдар”, — дейді. Құл: “Раббым, Сен мені одан шығарғанда, қайтадан оған қайтарамын деп үміттенбеген едім!” — дейді. Сонда Алла: “Құлымды жіберіңдер”, — дейді...»

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Расында, ол тұрақтайтын әрі мекендейтін орын ретінде қандай жаман!» (25:66), яғни тұрақтап, мекендейтін орын қандай жаман!

Алла Тағаланың: «Олар: “Раббымыз! Бізден Тозақ азабын аулақ қыл! Расында, оның азабы ажырамас азап” — дейді» (25:65) деген сөзіне келсек, «ғараман» — азап шеккен кәпірлерден ажырамайтын, тұрақты әрі үздіксіз азап. Қарызын талап етіп, борышкеріне қайта-қайта қысым жасап, одан ажырамайтын адам «ғарим» деп аталады.

Мұхаммад ибн Кә‘б әл-Қурази: «Алла кәпірлерден нығметтерінің құнын сұрады, бірақ олар оны өтемеді. Сондықтан Алла оларды сол үшін қарыздар етіп, Тозақта қалдырды», — деген. Хасан: «Әрбір қарыз иесі борышкерінен ажырайды, ал Жәһаннам ғана ажырамайды», — деген. «Ғараман» — ажырамайтын жамандық деген де түсінік бар. Сондай-ақ «құрып кету» деген мағынада түсіндірілген.