Jahannam irraa eegumsa kadhachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Warri, «Gooftaa keenya, adabbii Jahannam nurraa deebisi» jedhan; jechuunis sababoota adabbii geessisan irraa nu eeguudhaan, akkasumas waan nu irraa uumamee adabbii nu geessisuuf malu nuuf araaramuudhaan adabbii sana nurraa deebisi. «Dhugumatti adabbiin ishee kan nama irraa hin deemne dha» jechuun warra ishee keessa jiraniif yeroo hunda isaan waliin jiraata; akkuma nama liqii qabuun nama liqii isaaf qabu irraa adda hin baane.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Kanaafis Rabbiin, «Warri, Gooftaa keenya, adabbii Jahannam nurraa deebisi; dhugumatti adabbiin ishee kan nama irraa hin deemne dha, jedhu» jedhe. Jechuunis adabbiin ishee yeroo hunda nama waliin jiraata. Akkuma waldaan walaloo tokko jedhe: «Yoo adabe, adabbiin isaa kan nama irraa hin deemne ta’a; yoo kennaa guddaa kenne immoo, inni sanaaf dhimma hin qabu.»

Hasan, jecha Rabbiin, «Dhugumatti adabbiin ishee kan nama irraa hin deemne dha» jedhu ilaalchisee, «Wanti ilma Aadam mudatee isa irraa deemu kamiyyuu adabbii nama irraa hin deemne miti. Adabbiin nama irraa hin deemne garuu hanga samiiwwanii fi dachiin jiranitti kan itti fufu dha» jedhe. Suleymaan at-Taymiyyiis akkasuma jedhe. Muhammad ibn Ka‘b al-Quraziyyiin immoo, «Dhugumatti adabbiin ishee kan nama irraa hin deemne dha» jechuun: «Wanta isaan addunyaa irratti ittiin gammadan jechuudha.

Rabbiin kaafirota waa’ee qananii isaanitti kenne gaafate; isaan immoo galata isaa hin galchine. Kanaaf isaan adabsiise, ibidda keessa isaan galche» jedhe.

«Dhugumatti, isheen iddoo qubannaafi jireenyaa ta’uun fokkattee jirti» jechuun, bifa isheetiin manni qubannaa hammam hamaa dha; iddoo boqonnaa fi jiraannaas hammam hamaa dha, jechuudha. Ibn Abi Haatim jecha Rabbiin, «Dhugumatti, isheen iddoo qubannaafi jireenyaa ta’uun fokkattee jirti» jedhu irratti akkana jedhe: Abbaan koo nuuf hime; Hasan ibn ar-Rabii‘ nuuf hime; Abu al-Ahwas al-A‘mash irraa, inni Maalik al-Haarith irraa odeesse: «Namni tokko ibidda keessa darbatamu yeroo ibidda keessa gadi bu’u, balbalawwan ishee keessaa tokko bira ga’utti, “Asuma turi, hanga simannaa siif dhiheessinutti” jedhama.

Sana booda sumii bofa gurraachaa fi torbaaniin makame dhuguuf kennama. Gogaan isaa kophaa, rifeensi isaa kophaa, narviin isaa kophaa, hidda dhiigaa isaas kophaa addaan baafama» jedhe.

Akkasumas akkana jedhe: Abbaan koo nuuf hime; Hasan ibn ar-Rabii‘ nuuf hime; Abu al-Ahwas al-A‘mash irraa, inni Mujaahid irraa, inni immoo ‘Ubayd ibn ‘Umayr irraa odeesse: «Ibidda keessa iddoowwan bofa akka gaala baqaqaa fi torbaan akka gaala gurraacha miila qarootti qaban jiru. Namoonni ibidda keessa darbataman irratti, bofaafi torbaan kunniin iddoo jireenyaa isaanii keessaa isaanitti bahanii, hidhii isaanii, gogaa isaanii fi rifeensa isaanii qabatu. Foon isaanii hanga miila isaaniitti irraa qalanii baasu; yeroo ho’a ibiddaa argatan immoo deebi’u» jedhe.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Hasan ibn Muusaa nuuf hime; Salaam — jechuunis Ibn Miskin — nuuf hime; Abu Dilaal Anas ibn Maalik irraa — Rabbiin isa irraa haa jaallatu — Nabiiyyiin ﷺ akkana jedhan: «Gabroota keessaa tokko Jahannam keessatti waggaa kuma tokkoof, “Yaa Hannan, yaa Mannaan!” jedhee iyyata. Rabbiin Jibriiliin, “Deemi, gabricha Kiyya kana naa fidi” jedha. Jibriil ni deema; warra ibidda keessa jiran fuula isaanii irratti kufanii boo’aa jiru isaan argata.

Gara Rabbii isaa — Guddinaafi Olta’iinsa Isaatiif haa ta’u — deebi’ee waan arge itti hima. Rabbiin, “Gabricha Kiyya sana naa fidi; inni bakka akkasii fi akkasii jira” jedha. Jibriil gabricha sana fidee fuula Rabbii isaa — Guddinaafi Olta’iinsa Isaatiif haa ta’u — dura dhaaba. Rabbiin, “Yaa gabricha Kiyya, bakka qubannaa kee fi iddoo boqonnaa kee akkamitti argite?”

jedha. Innis, “Yaa Rabbii koo, bakka hamaa; iddoo boqonnaa hamaa” jedha. Rabbiin, “Gabricha Kiyya deebisaa” jedha. Innis, “Yaa Rabbii koo, yeroo na keessaa baaste, gara ishee deebista jedhee hin abdanne” jedha. Rabbiin immoo, “Gabricha Kiyya dhiisaa” jedha…»

Tafsiira Al-Baghawii

«Dhugumatti, isheen iddoo qubannaafi jireenyaa ta’uun fokkattee jirti» jechuun, iddoo dhaabbannaa fi jireenyaa hammam hamaa dha, jechuudha.

Rabbiin — Guddinaafi Olta’iinsa Isaatiif haa ta’u — akkana jedhe: «Warri, Gooftaa keenya, adabbii Jahannam nurraa deebisi; dhugumatti adabbiin ishee kan nama irraa hin deemne dha, jedhu.» «Gharaam» jechuun adabbii hamaa, yeroo hunda itti fufuu fi nama adabame irraa adda hin baane dha. Jecha kana irraa kan ka’e, nama mirga isaa gaafatu, isa irratti cichuufi isa waliin jiraatuuf «ghariim» jedhame. Muhammad ibn Ka‘b al-Quraziyyiin akkana jedhe: «Rabbiin kaafirota gatii qananii Isaa gaafate; isaan garuu hin kaffalle.

Kanaaf Rabbiin isaan liqeeffachiisee [adabbii isaan irratti dirqama godhee] ibidda keessa hafan.» Hasan akkana jedhe: «Nama liqii qabu hundi nama isa irraa liqeeffate irraa adda ba’a; Jahannam garuu hin adda baatu.» «Gharaam» jechuunis hammina nama irraa hin deemne; jedhamus, «badiisa» jechuudha.