Jahannam azobidan panoh so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«Robbimiz, bizdan jahannam azobini uzoqlashtir» — ya’ni, azobga olib boruvchi sabablardan asrash va azobga sabab bo‘ladigan ishlarimizni mag‘firat qilish orqali uni bizdan daf et. «Albatta, uning azobi doimiydir» — ya’ni, jahannam ahlidan ajralmaydi, xuddi qarzdor qarz beruvchidan ajralmagani kabi.

«Albatta, u eng yomon qarorgoh va turar joydir». Ular bu so‘zlarni Robbilariga yolvorib aytadilar va Unga qanchalik muhtoj ekanlarini, bu azobga bardosh berishga kuchlari yetmasligini bayon qiladilar. Shuningdek, Allohning ularga bergan ne’matini yodga oladilar: musibat qanchalik og‘ir va dahshatli bo‘lsa, undan qutulishning qadri shunchalik ulug‘, qutulishdan sevinch esa shunchalik kuchli bo‘ladi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Shu bois Alloh taolo: «Robbimiz, bizdan jahannam azobini uzoqlashtir. Albatta, uning azobi doimiydir», dedi. Ya’ni, u hamisha davom etadi. Shoir aytganidek: «Agar azoblasa, bu doimiy azob bo‘lur; agar saxovat qilsa, mo‘l-ko‘l ato etur, bunga parvo qilmas».

Hasan Basriy «Albatta, uning azobi doimiydir» oyati haqida: «Odam bolasiga yetib, keyin undan ketadigan har qanday narsa doimiy azob sanalmaydi. Osmonlar va yer turgunicha davom etadigan azobgina doimiydir», degan. Sulaymon at-Taymiy ham shunday degan. Muhammad ibn Ka’b al-Quraziy esa: «“Albatta, uning azobi doimiydir”, ya’ni, ular dunyoda ne’matlanishdi.

Alloh kofirlardan ne’mat uchun haq talab qildi, ular uni ado etmadilar. Shunda Alloh ularni qarzdor qilib, do‘zaxga kiritdi», degan.

«Albatta, u eng yomon qarorgoh va turar joydir», ya’ni, manzarasi naqadar yomon maskan, qo‘nim joyi naqadar yomon!

Ibn Abu Hotim «Albatta, u eng yomon qarorgoh va turar joydir» oyati ostida shunday rivoyat qiladi: «Otam bizga, Hasan ibn ar-Rabi’ bizga, Abu al-Ahvas al-A’mashdan, u Molik ibn al-Horisdan rivoyat qildi: “Kishi do‘zaxga tashlansa, uning qa’riga qulaydi. Do‘zax eshiklaridan biriga yetganda, unga: «Joyingda tur, senga hadya beriladi», deyiladi. So‘ng unga qora ilonlar va chayonlarning zaharidan bir qadah ichiriladi. Shunda terisi alohida, sochi alohida, paylari alohida, tomirlari alohida ajralib tushadi”.

Yana shunday rivoyat qiladi: «Otam bizga, Hasan ibn ar-Rabi’ bizga, Abu al-Ahvos al-A’mashdan, u Mujohiddan, u Ubayd ibn Umayrdan rivoyat qildi: “Do‘zaxda tuyaga o‘xshash ilonlar va qora xachirlarga o‘xshash chayonlar bo‘lgan chuqur hovuzlar bor. Do‘zax ahli u yerga tashlanganda, ilonlar o‘z inlaridan chiqib, ularning lablari, badanlari va sochlariga yopishadi hamda go‘shtlarini oyoqlarigacha shilib tashlaydi. Do‘zax olovining haroratini sezgach, yana ortga qaytadi”.

Imom Ahmad shunday rivoyat qiladi: Hasan ibn Muso bizga, Salom — ya’ni Ibn Miskin — bizga, Abu Zilol Anas ibn Molikdan (Alloh undan rozi bo‘lsin), u Payg‘ambarimizdan (sollallohu alayhi va sallam) rivoyat qiladi: «Bir banda jahannamda ming yil davomida: “Ey Mehribon Zot, ey Ne’mat beruvchi Zot!” deb nido qiladi. Shunda Alloh Jabroilga: “Borib, bu bandamni huzurimga keltir”, deydi. Jabroil borib, do‘zax ahlini boshlarini egib, yig‘layotgan holda ko‘radi.

U Robbisi — azza va jallaga qaytib, ko‘rganlarini aytadi. Alloh: “Uni olib kel, u falon joyda”, deydi. Jabroil uni olib kelib, Robbisi — azza va jallaning huzurida to‘xtatadi. Alloh unga: “Ey bandam, makoning va qo‘nim joyingni qanday topding?”

deb so‘raydi. U: “Ey Robbim, eng yomon makon, eng yomon qo‘nim joyini topdim”, deydi. Alloh: “Bandamni qaytaringlar”, deydi. Banda esa: “Ey Robbim, meni undan chiqarganingda, yana unga qaytarishingni kutmagan edim!” deydi. Alloh: “Bandamni qo‘yib yuboringlar”, deydi...»

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Albatta, u eng yomon qarorgoh va turar joydir», ya’ni, qaror topish va istiqomat qilish uchun eng yomon joydir.

Alloh azza va jallaning: «Robbimiz, bizdan jahannam azobini uzoqlashtir. Albatta, uning azobi doimiydir», degan so‘zlari: ya’ni, kofirlarga yetgan azob uzluksiz, doimiy va ulardan ayrilmaydi. «G‘arim» so‘zi talab qilgan haqini undirish uchun tinmay talab qiladigan va qarzdordan ajralmaydigan kishiga nisbatan ishlatiladi. Muhammad ibn Ka’b al-Quraziy aytadi: «Alloh kofirlardan O‘z ne’matlarining haqini so‘radi, ular uni ado etmadilar.

Shunda Alloh ularni qarzdor qildi va ular do‘zaxda qoldilar». Hasan Basriy aytadi: «Har qanday qarzdor o‘z qarz beruvchisidan ajraladi, ammo jahannamdan ajralib bo‘lmaydi». «G‘arom» — uzluksiz yomonlik, deb ham aytilgan; yana halokat, degan ma’nosi ham bor.