જહન્નમની યાતનાથી રક્ષા

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

«અને જેઓ કહે છે: હે અમારા પાલનહાર! અમારાથી જહન્નમની યાતનાને દૂર રાખ»—અર્થાત્, તેનાં કારણોથી બચાવીને અને અમારાથી જે કંઈ એવું થયું હોય જે યાતનાને અનિવાર્ય બનાવે છે તેને માફ કરીને તેને અમારાથી દૂર રાખ. «નિશ્ચય જ, તેની યાતના ચોંટી રહેનારી છે»—અર્થાત્, તે તેના રહેવાસીઓ સાથે એવી રીતે વળગેલી રહેશે, જેવી રીતે લેણદાર પોતાના દેવાદાર સાથે વળગેલો રહે છે.

«નિશ્ચય જ, તે રહેવા અને રોકાવા માટે ખૂબ ખરાબ જગ્યા છે.» તેઓ આ વિનંતી પોતાના પાલનહાર સમક્ષ વિનમ્રતાથી કરે છે; આથી તેમની તેની પ્રત્યેની ભારે જરૂરિયાત સ્પષ્ટ થાય છે અને એ પણ કે આ યાતના સહન કરવી તેમની શક્તિ બહાર છે. તેઓએ પોતાના પર અલ્લાહની મહેરબાનીને યાદ રાખવી જોઈએ: આપત્તિ જેટલી વધુ કઠિન અને ભયાનક હોય, તે દૂર થવાથી તેની અસર એટલી જ મોટી થાય છે અને તેને દૂર કરવામાં આવ્યાનો આનંદ એટલો જ વધે છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

આ કારણે અલ્લાહે કહ્યું: «અને જેઓ કહે છે: હે અમારા પાલનહાર! અમારાથી જહન્નમની યાતનાને દૂર રાખ; નિશ્ચય જ, તેની યાતના ચોંટી રહેનારી છે»—અર્થાત્, તે સતત વળગેલી રહે છે. જેમ કવિએ કહ્યું છે: «જો તે સજા આપે તો તે ચોંટી રહેતી સજા છે; અને જો તે પુષ્કળ આપે તો તેને તેની પરવા હોતી નથી.»

આથી, «નિશ્ચય જ, તેની યાતના ચોંટી રહેનારી છે» એ વાક્યના અર્થ વિશે હસને કહ્યું: આદમના સંતાનને જે કંઈ આપત્તિ આવે અને પછી દૂર થઈ જાય, તે ‘ગરામ’ નથી; ‘ગરામ’ તો એવી યાતના છે જે આકાશો અને ધરતી રહે ત્યાં સુધી વળગેલી રહે. સુલૈમાન તૈમીનું પણ આવું જ કહેવું છે. મુહમ્મદ બિન કઅબે કહ્યું: «નિશ્ચય જ, તેની યાતના ચોંટી રહેનારી છે»નો અર્થ એ છે કે તેઓએ દુનિયામાં જે સુખો ભોગવ્યાં હતાં, તેમનાં વિશે અલ્લાહે કાફિરોને પૂછ્યું, પરંતુ તેમણે તેનો હક અદા કર્યો નહીં; તેથી અલ્લાહે તેમને તેનો બદલો ચૂકવવા મજબૂર કર્યા અને તેમને આગમાં દાખલ કર્યા. આ કથન કુર્ઝીનું છે.

«નિશ્ચય જ, તે રહેવા અને રોકાવા માટે ખૂબ ખરાબ જગ્યા છે»—અર્થાત્, દેખાવની દૃષ્ટિએ તે કેટલું ખરાબ નિવાસસ્થાન છે અને ત્યાં રોકાવું કેટલું ખરાબ છે! ઇબ્ન અબી હાતિમે આ આયતના અર્થ અંગે કહ્યું: અમને મારા પિતાએ, તેમને હસન બિન અર-રબીેએ, તેમને અબુલ-અહવસે, તેમને અલ-અઅમશે અને તેમને માલિક બિન અલ-હારિસે વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: જ્યારે કોઈ માણસને આગમાં ફેંકવામાં આવે છે, ત્યારે તે તેમાં નીચે પડતો જાય છે. જ્યારે તે તેના કોઈ દરવાજા પાસે પહોંચે છે, ત્યારે તેને કહેવામાં આવે છે: «અહીં જ થોભ, તને મહેમાનગતિ આપવામાં આવે ત્યાં સુધી.» પછી તેને કાળા સાપો અને વીંછીઓના ઝેરનો પ્યાલો પીવડાવવામાં આવે છે.

તેમણે કહ્યું: પછી તેની ચામડી અલગ, વાળ અલગ, નસો અલગ અને ધમનીઓ અલગ થઈ જાય છે.

તેમણે આગળ કહ્યું: અમને મારા પિતાએ, તેમને હસન બિન અર-રબીેએ, તેમને અબુલ-અહવસે, તેમને અલ-અઅમશે અને તેમને મુજાહિદે, અને મુજાહિદે ઉબૈદ બિન ઉમૈરથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: આગમાં એવા ઊંડા ખાડા છે જેમાં ઊંટ જેવા મોટા સાપ અને કાળા ખચ્ચર જેવા વીંછીઓ છે. જ્યારે લોકોને આગમાં ફેંકવામાં આવે છે, ત્યારે એ સાપો અને વીંછીઓ પોતાનાં રહેઠાણમાંથી બહાર નીકળીને તેમના હોઠ, ચામડી અને વાળને પકડી લે છે અને તેમના માંસને પગ સુધી ઉખેડી નાખે છે. પછી આગની ગરમી અનુભવતાં તેઓ પાછાં ફરી જાય છે.

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને હસન બિન મૂસાએ, તેમને સલામ—અર્થાત્ ઇબ્ન મિસ્કીન—એ અને તેમને અબૂ ઝિલાલે, અનસ બિન માલિક (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય) દ્વારા નબી ﷺ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «જહન્નમમાં એક બંદો હજાર વર્ષ સુધી પોકારીને કહેતો રહેશે: ‘હે હનાન! હે મન્નાન!’ પછી અલ્લાહ જિબ્રઈલને કહેશે: ‘જા અને મારા આ બંદાને મારી પાસે લાવ.’ જિબ્રઈલ જશે અને જહન્નમના રહેવાસીઓને ઊંધા મોઢે પડેલા અને રડતા જોશે.

તે પોતાના પ્રતિષ્ઠિત અને મહાન પાલનહાર પાસે પાછો ફરીને તેને આ વાત જણાવશે. અલ્લાહ કહેશે: ‘તેને મારી પાસે લાવ; તે ફલાણી જગ્યાએ છે.’ પછી જિબ્રઈલ તેને લાવીને તેના પાલનહાર સમક્ષ ઊભો રાખશે. અલ્લાહ તેને પૂછશે: ‘હે મારા બંદા, તને તારું ઠેકાણું અને રોકાવાની જગ્યા કેવી લાગી?’

તે કહેશે: ‘હે મારા પાલનહાર, ખરાબ ઠેકાણું અને ખરાબ રોકાવાની જગ્યા!’ અલ્લાહ કહેશે: ‘મારા બંદાને પાછો લઈ જાઓ.’ તે કહેશે: ‘હે મારા પાલનહાર, જ્યારે તેં મને ત્યાંથી બહાર કાઢ્યો, ત્યારે મને આશા નહોતી કે તું મને ફરી ત્યાં પાછો મોકલીશ!’ ત્યારે અલ્લાહ કહેશે: ‘મારા બંદાને છોડી દો.’»

અલ-બગવીની તફસીર

«નિશ્ચય જ, તે રહેવા અને રોકાવા માટે ખૂબ ખરાબ જગ્યા છે»—અર્થાત્, કાયમી નિવાસ અને રહેવા માટે તે કેટલી ખરાબ જગ્યા છે!

અલ્લાહ, પરાક્રમી અને મહાન, કહે છે: «અને જેઓ કહે છે: હે અમારા પાલનહાર! અમારાથી જહન્નમની યાતનાને દૂર રાખ; નિશ્ચય જ, તેની યાતના ચોંટી રહેનારી છે.» તેનો અર્થ એ છે કે જે કાફિરોને તેની યાતના આપવામાં આવે છે, તેમની પાસેથી તે સતત અળગી ન થતી અને વળગેલી રહે છે. આ જ કારણથી લેણદારને «ગરીમ» કહેવામાં આવે છે: તે પોતાનો હક માગતો રહે છે, પોતાના દેવાદાર પર આગ્રહ રાખે છે અને તેની સાથે વળગેલો રહે છે.

મુહમ્મદ બિન કઅબ અલ-કુર્ઝીએ કહ્યું: અલ્લાહે કાફિરોને પોતાની નેમતોની કિંમત ચૂકવવાનું પૂછ્યું, પરંતુ તેમણે તે અદા ન કરી; તેથી અલ્લાહે તેમને તેનું દેવું ચૂકવવા મજબૂર કર્યા અને તેઓ આગમાં જ રહ્યા. હસને કહ્યું: દરેક લેણદાર પોતાના દેવાદારથી છૂટો પડે છે, સિવાય જહન્નમ. «ગરામ»નો અર્થ છે: વળગેલું દુઃખ; અને એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ વિનાશ છે.