Паноҳ аз азоби Ҷаҳаннам

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

«Ва касоне, ки мегӯянд: «Парвардигоро, азоби Ҷаҳаннамро аз мо бозгардон»», яъне бо нигоҳ доштани мо аз сабабҳои он ва омурзидани гуноҳҳое, ки аз мо сар задаанду сазовори азоб мегардонанд, онро аз мо дур кун.

«Зеро азоби он ҳамеша ҳамроҳи соҳибонаш аст», монанди ҳамроҳ будани қарзхоҳ бо қарздор.

«Ҳаққо, ки он бад ҷойгоҳи қарор ва иқоматгоҳест». Онҳо ин дуоро бо зориву ниёз ба Парвардигорашон мегӯянд ва ниёзи шадиди худро ба Ӯ баён мекунанд, зеро тоқати бардоштани чунин азобро надоранд. Ҳамчунин, мехоҳанд неъмати Худоро ба ёд оваранд: ҳар қадар сахтӣ ва ваҳшати он бузургтар бошад, дур шудани он ҳамон андоза аҳаммияти бештар пайдо мекунад ва шодӣ аз раҳоӣ аз он афзунтар мегардад.

Тафсири имом Ибни Касир

Аз ҳамин сабаб фармуд: «Ва касоне, ки мегӯянд: «Парвардигоро, азоби Ҷаҳаннамро аз мо бозгардон, зеро азоби он ҳамеша ҳамроҳи соҳибонаш аст»». Яъне он ҳамеша ва пайваста ҳамроҳ аст. Шоир гуфтааст: «Агар азоб диҳад, он ҳалокати ҳамешагӣ аст; ва агар фаровон ато кунад, парвое надорад».

Аз ҳамин рӯ, Ҳасан дар бораи сухани Худо: «Зеро азоби он ҳамеша ҳамроҳ аст» гуфтааст: «Ҳар чизе, ки ба фарзанди Одам мерасад ва сипас аз ӯ дур мешавад, “ғаром” нест. “Ғаром” он чизест, ки то даме ки осмонҳову замин боқӣ ҳастанд, ҳамроҳ мемонад». Сулаймон ат-Таймӣ низ ҳаминро гуфтааст. Муҳаммад ибни Каъб гуфтааст: «“Зеро азоби он ҳамеша ҳамроҳ аст” яъне: неъматҳое, ки дар дунё аз онҳо баҳраманд шуданд.

Худо кофиронро дар бораи неъматҳо пурсид, вале онҳо ҳаққи онҳоро адо накарданд. Пас, онҳоро ба пардохти ҷуброн водошт ва ба Дӯзах даровард». Ин сухан аз Қурозӣ аст.

«Ҳаққо, ки он бад ҷойгоҳи қарор ва иқоматгоҳест», яъне манзиле, ки намои он зишт аст ва ҷойи иқомате, ки будан дар он бад аст.

Ибни Абӣ Ҳотим дар шарҳи ояти «Ҳаққо, ки он бад ҷойгоҳи қарор ва иқоматгоҳест» ривоят кардааст: падарам ба мо ҳадис гуфт; Ҳасан ибни Рабиъ ба мо ҳадис гуфт; Абул-Аҳвас аз Аъмаш, аз Молик ибни Ҳорис ба мо ривоят кард, ки гуфт: «Ҳангоме ки мардеро ба оташ меафкананд, ӯ ба поён меравад. Чун ба яке аз дарҳои он мерасад, ба ӯ гуфта мешавад: “Ист, то меҳмоннавозӣ шавӣ”. Пас, косае аз заҳри морҳои сиёҳ ва каждумҳо ба ӯ менӯшонанд». Гуфт: «Пӯсташ ҷудо мешавад, мӯяш ҷудо, пайҳояш ҷудо ва рагҳояш ҷудо».

Ҳамчунин ривоят кардааст: падарам ба мо ҳадис гуфт; Ҳасан ибни Рабиъ ба мо ҳадис гуфт; Абул-Аҳвас аз Аъмаш, аз Муҷоҳид, аз Убайд ибни Умайр ба мо ривоят кард, ки гуфт: «Дар Дӯзах сандуқҳое ҳастанд, ки дар онҳо морҳое ба андозаи шутурони нар ва каждумҳое ба андозаи хачирҳои сиёҳ ҳастанд. Вақте онҳоро ба оташ меафкананд, морҳову каждумҳо аз маконҳои худ ба сӯйи онҳо мебароянд, лабҳо, пӯстҳо ва мӯйҳояшонро мегиранд ва гӯштҳояшонро то пойҳояшон мекананд. Чун гармии оташро ҳис кунанд, бозмегарданд».

Имом Аҳмад ривоят кардааст: Ҳасан ибни Мӯсо ба мо ҳадис гуфт; Салом — яъне Ибни Мискин — аз Абӯ Зилол, аз Анас ибни Молик (разияллоҳу анҳу), аз Паёмбар (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ривоят кард, ки фармуд: «Бандае дар Ҷаҳаннам ҳазор сол нидо мекунад: “Эй Ҳаннон, эй Маннон!” Он гоҳ Худо ба Ҷабраил мефармояд: “Бирав ва он бандаи Маро назди Ман биёр”. Ҷабраил меравад ва аҳли оташро мебинад, ки сарнагун афтода, гиря мекунанд. Пас, ба назди Парвардигораш, عز وجل, бармегардад ва Ӯро хабар медиҳад.

Худо عز وجل мефармояд: “Ӯро назди Ман биёр, зеро ӯ дар фалон ҷо аст”. Ҷабраил меравад ва ӯро назди Парвардигораш عز وجل меорад. Худо ба ӯ мефармояд: “Эй бандаи Ман, ҷойи қарор ва иқоматгоҳатро чӣ гуна ёфтӣ?” Ӯ мегӯяд: “Эй Парвардигори ман, чӣ ҷойи бад ва чӣ иқоматгоҳи баде!”

Худо мефармояд: “Бандаи Маро баргардонед”. Ӯ мегӯяд: “Эй Парвардигори ман, вақте маро аз он берун овардӣ, умед надоштам, ки боз маро ба он бармегардонӣ!” Пас Худо мефармояд: “Бандаи Маро раҳо кунед”».

Тафсири ал-Бағавӣ

«Ҳаққо, ки он бад ҷойгоҳи қарор ва иқоматгоҳест», яъне ҷойи баде барои қарор гирифтан ва иқомат кардан аст.

Сухани Худои азза ва ҷалла: «Ва касоне, ки мегӯянд: «Парвардигоро, азоби Ҷаҳаннамро аз мо бозгардон, зеро азоби он ҳамеша ҳамроҳи соҳибонаш аст»», яъне азобе сахт ва ҳамешагӣ аст, ки аз кофирони гирифтори он ҷудо намешавад. Аз ҳамин маъно калимаи «ғарим» гирифта шудааст: касе, ки ҳаққи худро талаб мекунад, ба қарздор пофишорӣ менамояд ва ҳамроҳи ӯ мемонад.

Муҳаммад ибни Каъб ал-Қуразӣ гуфтааст: «Худо аз кофирон қимати неъматҳояшро талаб кард, вале онҳо онро адо накарданд; пас, қарздор шуданд ва дар оташ монданд». Ҳасан гуфтааст: «Ҳар қарзхоҳ аз қарздораш ҷудо мешавад, магар Ҷаҳаннам». «Ғаром» ба маънои бадии ҳамешапайванд низ омадааст; ва гуфта шудааст, ки маънояш ҳалокат аст.