جەھەننەم ئازابىدىن پاناھ تىلەش
رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ، إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا، إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا، وَمُقَامًا.
رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۇلار (يەنى ئاللاھ ياخشى كۆرىدىغان بەندىلەر) ئېيتىدۇ: «پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن جەھەننەم ئازابىنى دەپئى قىلغىن، جەھەننەمنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن (سېنىڭ دۈشمەنلىرىڭدىن) ئايرىلمايدۇ(65). جەھەننەم ھەقىقەتەن يامان قارارگاھتۇر، يامان جايدۇر»(66).
بۇ دۇئادا «ئىسرىف» (اصْرِفْ — يىراق قىلغىن) دېگەن پېئىل بۇيرۇق شەكلىدە كەلگەن. رەھماننىڭ بەندىلىرىنىڭ (ئىبادۇرراھمان) ئاساسلىق سۈپىتى — ياخشى ئەمەللەرنى قىلىش بىلەن ئازابتىن قورقۇشنى بىرلەشتۈرۈشتۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن جەھەننەم ئازابىنى يىراق قىلغىن» دەيدۇ، يەنى ئۇنىڭ سەۋەبلىرىدىن ساقلاش ۋە بىزدىن سادىر بولۇپ، ئازابقا سەۋەب بولىدىغان ئىشلارنى مەغپىرەت قىلىش ئارقىلىق ئۇ ئازابنى بىزدىن دەپئى قىلغىن. «چۈنكى ئۇنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن ئايرىلماس ئازابتۇر»، يەنى ئۇ جەھەننەم ئەھلىدىن ئايرىلمايدۇ، خۇددى قەرزدارنىڭ قەرز ئىگىسىدىن ئايرىلالمىغىنىدەك.
«ئۇ ھەقىقەتەن يامان قارارگاھ ۋە يامان تۇرۇش ئورنىدۇر» دېيىشى، ئۇلارنىڭ پەرۋەردىگارىغا يالۋۇرۇپ دۇئا قىلىشى، ئۇنىڭغا بولغان ئېھتىياجىنىڭ نەقەدەر زور ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ ئازابقا بەرداشلىق بېرىش ئۇلارنىڭ كۈچىنىڭ يېتەلمەيدىغانلىقىنى بايان قىلىشىدۇر. شۇنداقلا ئۇلار ئاللاھنىڭ ئۆزلىرىگە قىلغان مەرھەمىتىنى ئەسلەيدۇ. چۈنكى قىيىنچىلىق قانچە ئېغىر ۋە قورقۇنچلۇق بولسا، ئۇنىڭدىن قۇتۇلۇشنىڭ قىممىتى شۇنچە زور، ئۇنىڭدىن قۇتۇلغاندا خۇشاللىق شۇنچە كۈچلۈك بولىدۇ.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
شۇ سەۋەبتىن ئاللاھ تائالا: «ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن جەھەننەم ئازابىنى يىراق قىلغىن، چۈنكى ئۇنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن ئايرىلماس ئازابتۇر» دېدى، يەنى ئۇ دائىملىق بولۇپ، ئايرىلمايدۇ. شائىر مۇنداق دېگەن: «ئەگەر ئۇ ئازابلىسا، ئۇ ئايرىلماس ئازاب بولىدۇ؛ ئەگەر ئۇ كۆپ ئاتا قىلسا، ئۇ بۇنىڭغا پەرۋا قىلمايدۇ».
ھەسەن بۇ ئايەتتىكى «ئۇنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن ئايرىلماس ئازابتۇر» دېگەن سۆز ھەققىدە: «ئادەم بالىسىغا يېتىپ، كېيىن ئۇنىڭدىن يوقاپ كەتكەن ھەر قانداق نەرسە ئايرىلماس ئازاب ھېسابلانمايدۇ. ئايرىلماس ئازاب — ئاسمانلار ۋە زېمىن مەۋجۇت بولغان مۇددەتچە داۋاملىشىدىغان ئازابتۇر»، دېگەن. سۇلايمان تەيمىيمۇ شۇنداق دېگەن. مۇھەممەد بىن كەئب: «ئۇنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن ئايرىلماس ئازابتۇر» دېگەننىڭ مەنىسى — ئۇلارنىڭ دۇنيادا نېمەتلەردىن بەھرىمەن بولغانلىقىدۇر.
ئاللاھ كاپىرلاردىن نېمەتلەر ھەققىدە سورىدى، ئۇلار ئۇ نېمەتلەرنىڭ ھەققىنى قايتۇرمىدى؛ شۇڭا ئاللاھ ئۇلارنى تۆلەمگە مەجبۇر قىلىپ، ئوتقا كىرگۈزدى، دېگەن. بۇ سۆزنى ئەل-قۇرەزىمۇ بايان قىلغان.
«ئۇ ھەقىقەتەن يامان قارارگاھ ۋە يامان تۇرۇش ئورنىدۇر» دېگەننىڭ مەنىسى: تاشقى كۆرۈنۈشى قانداق يامان ماكان، ئۇنىڭدا تۇرۇش قانداق يامان تۇرالغۇ!
ئىبنى ئەبى ھاتىم «ئۇ ھەقىقەتەن يامان قارارگاھ ۋە يامان تۇرۇش ئورنىدۇر» دېگەن ئايەتنىڭ تەپسىرىدە مۇنداق رىۋايەت قىلغان: دادام بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ھەسەن بىن رەبى بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇل ئەھۋاس ئەئمەشتىن، ئۇ مالىك بىن خارىستىن رىۋايەت قىلدىكى: «بىر كىشى ئوتقا تاشلانغاندا، ئۇنىڭ ئىچىگە چۈشۈپ كېتىدۇ. ئۇ ئوتنىڭ بىر قانچە دەرۋازىسىنىڭ بىرىگە يېتىپ بارغاندا، ئۇنىڭغا: “توختاپ تۇر، ساڭا مېھماندارچىلىق قىلىنىدۇ” دېيىلىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭغا قارا يىلانلار ۋە چايانلارنىڭ زەھىرىدىن بىر قاچا ئىچكۈزۈلىدۇ. ئۇنىڭ تېرىسى ئايرىم، چېچى ئايرىم، پەيلىرى ئايرىم، تومۇرلىرى ئايرىم سويۇلىدۇ».
ئۇ يەنە مۇنداق رىۋايەت قىلغان: دادام بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ھەسەن بىن رەبى بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ ئەبۇل ئەھۋاس ئەئمەشتىن، ئۇ مۇجاھىدتىن، ئۇ ئۇبەيد بىن ئۇمەيردىن رىۋايەت قىلدىكى: «ئوتتا تۆگىگە ئوخشاش چوڭ يىلانلار ۋە قارا خېچىرلارغا ئوخشاش چايانلار بار. كىشىلەر ئوتقا تاشلانغاندا، ئۇلار ئۆز ئۇۋىلىرىدىن چىقىپ، ئۇلارنىڭ لەۋلىرىنى، تېرىسىنى ۋە چاچلىرىنى چىشلەيدۇ؛ گۆشلىرىنى پۇتلىرىغىچە سويۇپ چۈشۈرىدۇ. ئوتنىڭ ئىسسىقىنى ھېس قىلغاندا، ئۇۋىلىرىغا قايتىدۇ».
ئىمام ئەھمەد مۇنداق رىۋايەت قىلغان: ھەسەن بىن مۇسا بىزگە سۆزلەپ بەردى؛ سالام — يەنى ئىبنى مىسكىن — ئەبۇ زىلالدىن، ئۇ ئەنەس بىن مالىكتىن (ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولسۇن)، ئۇ پەيغەمبەر ﷺ دىن رىۋايەت قىلدى: «جەھەننەمدىكى بىر بەندە مىڭ يىل: “يا ھەنان! يا مەنان!” دەپ توۋلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ جىبرىئىلگە: “بارغىن، بۇ بەندەمنى مېنىڭ ئالدىمغا ئېلىپ كەلگىن” دەيدۇ.
جىبرىئىل بارسا، جەھەننەم ئەھلىنىڭ يۈزىنى يەرگە قويۇپ، يىغلاۋاتقانلىقىنى كۆرىدۇ. ئاندىن پەرۋەردىگارىنىڭ ھۇزۇرىغا قايتىپ بېرىپ، ئۇنىڭغا خەۋەر قىلىدۇ. ئاللاھ تائالا: “ئۇنى ئېلىپ كەل، ئۇ پالانى جايدا” دەيدۇ. جىبرىئىل ئۇنى ئېلىپ كېلىپ، ئاللاھ تائالانىڭ ھۇزۇرىدا توختىتىدۇ.
ئاللاھ ئۇنىڭغا: “ئى بەندەم، بۇ يەرنى ۋە بۇ يەردە ئارام ئېلىشنى قانداق تاپتىڭ؟” دەيدۇ. ئۇ: “ئى پەرۋەردىگارىم، بۇ قانداق يامان ماكان، قانداق يامان ئارامگاھ!” دەيدۇ. ئاللاھ: “بەندەمنى قايتۇرۇڭلار” دەيدۇ. بەندە: “ئى پەرۋەردىگارىم، مېنى ئۇ يەردىن چىقارغاندا، ئۇ يەرگە قايتۇرىسىز دەپ ئويلىمىغان ئىدىم!” دەيدۇ. ئاللاھ: “بەندەمنى قويۇپ بېرىڭلار” دەيدۇ...»
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«ئۇ ھەقىقەتەن يامان قارارگاھ ۋە يامان تۇرۇش ئورنىدۇر» دېگەننىڭ مەنىسى: قارار تېپىش ۋە تۇرۇش ئۈچۈن قانداق يامان ماكان!
ئاللاھ ئەزىز ۋە جەللە شەنۇھۇنىڭ: «ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن جەھەننەم ئازابىنى يىراق قىلغىن، چۈنكى ئۇنىڭ ئازابى ھەقىقەتەن ئايرىلماس ئازابتۇر» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى: ئۇ ئازاب كاپىرلارنى ئازابلىغاندا ئۇلارغا چاپلىشىپ قالىدىغان، ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىدىغان ئازابتۇر. ئۇنىڭدىن «غەرىم» دېگەن سۆز كېلىپ چىققان؛ چۈنكى غەرىم ئۆز ھەققىنى تەلەپ قىلىپ، قارشى تەرەپكە داۋاملىق تەلەپ قويىدۇ ۋە ئۇنىڭدىن ئايرىلمايدۇ. مۇھەممەد بىن كەئب ئەل-قۇرەزىي: «ئاللاھ كاپىرلاردىن ئۆز نېمەتلىرىنىڭ بەدىلىنى تەلەپ قىلدى، ئۇلار ئۇنى تۆلىمىدى؛ شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ ئۇلارنى تۆلەمگە مەجبۇر قىلىپ، ئوتتا قالدۇردى» دېگەن.
ھەسەن: «ھەر بىر غەرىم ئۆز غەرىمىدىن ئايرىلىدۇ، پەقەت جەھەننەملا ئايرىلمايدۇ» دېگەن. «غەرام» — ئايرىلمايدىغان يامانلىق دېگەنلىكتۇر؛ يەنە «ھالاكەت» دېگەن مەنىدىمۇ ئېيتىلغان.
«سەھىھ مۇسلىم»دا (٢٧٤٢-ھەدىس) رىۋايەت قىلىنىشىچە، پەيغەمبەر مۇھەممەد ﷺ ھەر بىر نامازنىڭ ئاخىرىدا دوزاخ ئازابىدىن پاناھ تىلەيتتى.