رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا، وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ، وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا.
رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئۇلار: «ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئاياللىرىمىز ۋە ئەۋلاتلىرىمىز ئارقىلىق شادلىق بېغىشلىشىڭنى (يەنى بىزگە ساڭا ئىتائەتمەن پەرزەنت ئاتا قىلىشىڭنى) تىلەيمىز، بىزنى تەقۋادارلارنىڭ پېشىۋاسى (يەنى تەقۋادارلارنىڭ نەمۇنىسى، ياخشىلىققا دەۋەت قىلغۇچى) قىلغىن» دەيدۇ(74).
ئىپادىلىنىشى: «ھَبْ لَنَا» (لَنَا هَبْ) ۋە «اجْعَلْنَا» (اجْعَلْنَا) پېئىللىرى. بۇ ئائىلە بەختى، ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ سالىھ بولۇشى، شۇنداقلا تەقۋادارلىقتا باشلامچى بولۇش ھەققىدىكى ئۇلۇغ دۇئادۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئاياللىرىمىزدىن...» يەنى ھەمراھلىرىمىز، دوستلىرىمىز، تەڭتۇشلىرىمىز ۋە ئاياللىرىمىزدىن؛ «پەرزەنتلىرىمىزدىن كۆزلىرىمىزنىڭ نۇرى بولىدىغانلارنى ئاتا قىلغىن» دەيدۇ. يەنى ئۇلارغا قاراپ كۆزلىرىمىز خۇش بولسۇن.
ئۇلارنىڭ غايە-مەقسەتلىرى ۋە يۇقىرى مەرتىۋىلىرىنى تەپسىلىي كۆزدىن كەچۈرسەك، ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى پەرۋەردىگارىغا ئىتائەت قىلغان، دىنىنى بىلگەن ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلغان ھالدا كۆرمىگۈچە كۆزلىرىنىڭ خۇش بولمايدىغانلىقىنى بىلىمىز. بۇ دۇئا ئاياللىرى ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ سالىھ بولۇشىنى تىلەش بولغىنىدەك، ئۆزلىرى ئۈچۈنمۇ دۇئادۇر، چۈنكى بۇنىڭ پايدىسى ئۆزلىرىگە قايتىدۇ. شۇڭا ئۇلار بۇنى ئۆزلىرىگە بېرىلىدىغان ھەدىيە دەپ قاراپ: «بىزگە ئاتا قىلغىن» دېدى.
بەلكى بۇ دۇئانىڭ پايدىسى بارلىق مۇسۇلمانلارغا قايتىدۇ، چۈنكى تىلغا ئېلىنغانلارنىڭ سالىھ بولۇشى ئۇلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك ۋە ئۇلاردىن مەنپەئەتلىنىدىغان نۇرغۇن كىشىنىڭ سالىھ بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ.
«بىزنى تەقۋادارلارغا ئىمام قىلغىن» يەنى، ئى رەببىمىز! بىزنى بۇ يۇقىرى مەرتىۋىگە، ئاللاھنىڭ سالىھ بەندىلىرىدىن سىددىقلار ۋە كامىللارنىڭ مەرتىۋىسىگە يەتكۈزگىن. بۇ دىننىڭ ئىماملىقى، تەقۋادارلارغا سۆز ۋە ئەمەلدە ئۈلگە بولۇش مەرتىۋىسىدۇر؛ ئۇلارنىڭ ئەمەللىرىگە ئەگىشىلىدۇ، سۆزلىرىگە ئىشەنچ قىلىنىدۇ، ياخشىلىق ئەھلى ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىن ماڭىدۇ؛ ئۇلار ھەم باشقىلارنى ھىدايەت قىلىدۇ، ھەم ئۆزلىرى ھىدايەت تاپىدۇ. مەلۇمكى، بىر نەرسىگە يېتىشنى تىلەپ دۇئا قىلىش، ئۇ نەرسىگە يېتىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئىشلارنىمۇ تىلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
دىننىڭ ئىمامى بولۇش مەرتىۋىسىگە سەۋر ۋە ئىشەنچ بىلەنلا يېتىلىدۇ. ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: «سەۋر قىلغانلىرى ۋە ئايەتلىرىمىزگە چىن ئىشەنگەنلىرى ئۈچۈن ئۇلارنى بۇيرۇقىمىز بىلەن ھىدايەت قىلىدىغان ئىماملار قىلدۇق» (سەجدە سۈرىسى، 24-ئايەت). دېمەك، بۇ دۇئا ئاللاھقا ئىتائەت قىلىشتا، ئۇنىڭغا ئاسىيلىق قىلىشتىن ۋە ئازابلىق تەقدىرلىرىگە نىسبەتەن نارازى بولۇشتىن ساقلىنىشتا سەۋر قىلىشنى، شۇنداقلا كىشىنى ئىشەنچنىڭ يۇقىرى دەرىجىسىگە يەتكۈزىدىغان تولۇق بىلىمنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇنىڭدا زور ياخشىلىق، مول ئاتا-ئېھسان بار؛ ئۇلار پەيغەمبەرلەردىن كېيىن مەخلۇقاتلارنىڭ ئەخلاقىي دەرىجىسى ئەڭ يۇقىرى بولغانلار قاتارىدا بولىدۇ.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
«ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئاياللىرىمىز ۋە پەرزەنتلىرىمىزدىن كۆزلىرىمىزنىڭ نۇرى بولىدىغانلارنى ئاتا قىلغىن» يەنى، ئۇلار ئاللاھتىن ئۆز نەسلى ۋە پەرزەنتلىرىدىن ئۆزىگە شېرىكى يوق، يالغۇز ئاللاھقىلا ئىتائەت قىلىدىغان ۋە ئىبادەت قىلىدىغان كىشىلەرنى چىقىرىشىنى تىلەيدۇ. ئىبنى ئابباس: «ئۇلار ئىتائەت-ئىبادەت بىلەن ئەمەل قىلىدىغانلارنى مەقسەت قىلىدۇ؛ ئۇلار سەۋەبلىك بۇ دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە كۆزلىرى خۇش بولىدۇ»، دېگەن. ئىكرىمە: «ئۇلار بۇنىڭ بىلەن چىرايلىقلىق ياكى گۈزەللىكنى مەقسەت قىلمىدى، بەلكى ئىتائەت قىلغۇچى بولۇشنى مەقسەت قىلدى»، دېگەن.
ھەسەن بەسرىيدىن بۇ ئايەت ھەققىدە سورالغاندا: «مۇسۇلمان بەندىنىڭ ئايالى، قېرىندىشى ۋە يېقىن كىشىنىڭ ئاللاھقا ئىتائەت قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈشىدۇر. ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، مۇسۇلماننىڭ كۆزىگە پەرزەنتى، نەۋرىسى، قېرىندىشى ياكى يېقىن كىشىنىڭ ئاللاھ تائالاغا ئىتائەت قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈشتىنمۇ خۇش بولىدىغان نەرسە يوقتۇر»، دېگەن. ئىبنى جۇرايج «بىزگە ئاياللىرىمىز ۋە پەرزەنتلىرىمىزدىن كۆزلىرىمىزنىڭ نۇرى بولىدىغانلارنى ئاتا قىلغىن» دېگەن سۆز ھەققىدە: «ئۇلار ساڭا ئىبادەت قىلسۇن، ئىبادىتىنى ياخشى قىلسۇن ۋە بىزگە گۇناھ-قىلمىشلارنى يۈكلىمىسۇن»، دېگەن.
ئابدۇرراھمان ئىبنى زەيد ئىبنى ئەسلىم: «ئۇلار ئاللاھتىن ئاياللىرى ۋە پەرزەنتلىرىنى ئىسلامغا ھىدايەت قىلىشىنى تىلەيدۇ»، دېگەن.
ئىمام ئەھمەد مۇنداق رىۋايەت قىلغان: يەئمەر ئىبنى بىشر بىزگە سۆزلەپ بەردى، ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك بىزگە سۆزلەپ بەردى، سەفۋان ئىبنى ئەمر بىزگە خەۋەر بەردى، ئۇ ئابدۇرراھمان ئىبنى جۇبەير ئىبنى نەفىرنىڭ دادىسىدىن سۆزلىگەن، ئۇ مۇنداق دېگەن: بىر كۈنى بىز مىقداد ئىبنى ئەسۋەدنىڭ يېنىدا ئولتۇراتتۇق. بىر كىشى ئۇنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ: «بۇ ئىككى كۆزگە نېمە بەخت! ئۇلار رەسۇلۇللاھنى ﷺ كۆرۈپتۇ. بىز سىز كۆرگەننى كۆرۈشنى، سىز شاھىت بولغانغا شاھىت بولۇشنى ئارزۇ قىلاتتۇق»، دېدى.
بۇ گەپ مىقدادنىڭ غەزىپىنى كەلتۈردى. مەن ئۇنىڭ نېمىشقا غەزەپلەنگەنلىكىگە ھەيران قالدىم، چۈنكى ئۇ كىشى پەقەت ياخشى سۆز قىلغانىدى. مىقداد ئۇنىڭغا يۈزلىنىپ: «ئاللاھ ئۇ كىشىنى ئۆزى يوق بولغان بىر ئىش-ھادىسىگە قاتنىشىشنى ئارزۇ قىلىشقا نېمە مەجبۇرلايدۇ؟ ئەگەر ئۇ يەردە بولغان بولسا، قانداق ھالەتتە بولىدىغانلىقىنى بىلمەيدۇ.
ئاللاھ بىلەن قەسەمكى، رەسۇلۇللاھنىڭ ﷺ دەۋرىدە بەزى كىشىلەر ياشىغان؛ ئاللاھ ئۇلارنى دوزاختا يۈزلىرى بىلەن يىقىتقان. ئۇلار پەيغەمبەرگە جاۋاب بەرمىگەن ۋە ئۇنى راستقا چىقارمىغان. پەيغەمبىرىڭلار ئېلىپ كەلگەن نەرسىگە ئىشىنىپ، پەقەت رەببىڭلارنىلا تونۇيدىغان ھالدا، ئاللاھ سىلەرنى باشقىلارنىڭ بېشىغا كەلگەن سىناقلاردىن ساقلاپ چىقارغانلىقى ئۈچۈن، ئاللاھقا ھەمد ئېيتماسمۇ؟ ئاللاھ پەيغەمبەر ﷺ نى پەيغەمبەرلەرنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئېغىر شارائىتتا، جاھىلىيەتنىڭ ئۈزۈلۈپ قالغان بىر دەۋرىدە ئەۋەتتى.
ئۇلار بۇتلارغا چوقۇنۇشتىن ئارتۇق دىن بار دەپ قارىمايتتى. پەيغەمبەر ھەق بىلەن باتىلنى ئايرىغان روشەن دەلىلنى ئېلىپ كەلدى؛ ئاتا بىلەن بالىنى ئايرىدى. ھەتتا بىر كىشى ئاتىسىنىڭ، بالىسىنىڭ ياكى قېرىندىشىنىڭ كاپىر ئىكەنلىكىنى كۆرەتتى. ئاللاھ ئۇ كىشىنىڭ قەلبىنىڭ قۇلۇپىنى ئىمانغا ئاچقان بولسىمۇ، ئۇ ئۆزىنىڭ ھالاك بولسا دوزاخقا كىرىدىغانلىقىنى بىلەتتى.
شۇڭا ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان كىشىنىڭ دوزاختا ئىكەنلىكىنى بىلگەچكە، كۆزى خۇش بولمايتتى. ئاللاھ تائالانىڭ: «ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئاياللىرىمىز ۋە پەرزەنتلىرىمىزدىن كۆزلىرىمىزنىڭ نۇرى بولىدىغانلارنى ئاتا قىلغىن» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى مانا شۇدۇر». بۇ ئىسناد سەھىھ، لېكىن بۇ ئىككى ئىمام [بۇخارى ۋە مۇسلىم] ئۇنى رىۋايەت قىلمىغان.
«بىزنى تەقۋادارلارغا ئىمام قىلغىن» دېگەن سۆز ھەققىدە ئىبنى ئابباس، ھەسەن، قەتادە، سۇددىي ۋە رەبىئ ئىبنى ئەنەس: «ياخشىلىقتا ئەگەشىلىدىغان ئىماملار قىلغىن»، دېگەن. باشقا بەزىلەر: «ياخشىلىققا ھىدايەت قىلغۇچى ۋە ھىدايەت تاپقانلار قىلغىن»، دېگەن. ئۇلار ئىبادەتلىرىنىڭ پەرزەنتلىرى ۋە نەسلىنىڭ ئىبادىتى بىلەن داۋاملىشىشىنى، ھىدايەتلىرىنىڭ باشقىلارغىمۇ پايدا يەتكۈزۈشىنى ئارزۇ قىلدى. بۇنىڭ ساۋابى تېخىمۇ كۆپ، نەتىجىسى تېخىمۇ گۈزەلدۇر.
شۇ سەۋەبتىن سەھىھ مۇسلىمدە ئەبۇ ھۇرەيرە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇدىن رىۋايەت قىلىنىدۇكى، رەسۇلۇللاھ ﷺ مۇنداق دېگەن: «ئادەم بالىسى ۋاپات بولسا، ئۇنىڭ ئەمەللىرى ئۈزۈلىدۇ؛ پەقەت ئۈچ نەرسىنىڭ ساۋابى ئۈزۈلمەيدۇ: ئۇنىڭغا دۇئا قىلىدىغان سالىھ پەرزەنت، مەنپەئەت بېرىدىغان ئىلىم ياكى ئۈزلۈكسىز سەدىقە» (سەھىھ مۇسلىم). ئۇلار ياخشىلىققا دەۋەت قىلغۇچىلاردۇر.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«ئۇلار: پەرۋەردىگارىمىز! بىزگە ئاياللىرىمىز ۋە پەرزەنتلىرىمىزدىن...» بۇ سۆزنى ئەبۇ ئەمر، كىسىي ۋە ئەبۇ بەكر «ئەلف»سىز ئوقۇغان؛ قالغان قارىيلار بولسا كۆپلۈك سىغىسىدا «ئەلف» بىلەن ئوقۇغان.
«كۆزلىرىمىزنىڭ نۇرى بولىدىغانلارنى ئاتا قىلغىن» يەنى سالىھ، تەقۋادار پەرزەنتلەرنى ئاتا قىلغىن. ئۇلار: «ئۇلارنى سالىھ قىلغىن، شۇنىڭ بىلەن كۆزلىرىمىز خۇش بولسۇن»، دەيدۇ. قۇرەيزى: «مۇئمىننىڭ كۆزىگە ئايالى ۋە بالىلىرىنىڭ ئاللاھ تائالاغا ئىتائەت قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرۈشتىنمۇ خۇش بولىدىغان نەرسە يوق»، دېگەن. ھەسەنمۇ شۇنداق دېگەن.
«قۇررەت» سۆزى مەنبە ئىسىم بولغاچقا، بۇ يەردە بىرلىك شەكلىدە كەلگەن. ئۇنىڭ ئەسلى مەنىسى سوغۇقتىن كەلگەن، چۈنكى ئەرەبلەر ئىسسىقتىن ئازابلىنىپ، سوغۇقتا ئارام تاپىدۇ. خۇشاللىق ۋاقتىدا «كۆزنىڭ سوغۇقى»، قايغۇدا «كۆزنىڭ ئىسسىقى» دېيىلىدۇ. شۇنداقلا، خۇشاللىق ياشىنىڭ سوغۇق، قايغۇ ياشىنىڭ ئىسسىق بولىدىغانلىقىمۇ ئېيتىلىدۇ.
ئەزھەرى مۇنداق دېگەن: «كۆزلەرنىڭ نۇرى» دېگەننىڭ مەنىسى، كىشىنىڭ قەلبى ئۆزى رازى بولىدىغان كىشىنى تېپىپ، ئۇنىڭدىن باشقىلارغا قاراشتىن بىھاجەت بولۇپ، كۆزى شۇ كىشى بىلەن خۇش بولۇشىدۇر.
«بىزنى تەقۋادارلارغا ئىمام قىلغىن» يەنى، ئۇلار ياخشىلىقتا بىزگە ئەگەشسۇن. بۇ يەردە «ئىماملار» دېمەي، «ئىمام» دېيىلگەن؛ خۇددى ئاللاھ تائالانىڭ «بىز ئالەملەرنىڭ رەببىنىڭ ئەلچىسىمىز» (شۇئەرا سۈرىسى، 16-ئايەت) دېگەن ئايىتىگە ئوخشاش. يەنە بۇ كۆپلۈكنى كۆزدە تۇتقان بولۇشى مۇمكىن؛ خۇددى «ئۇلار ماڭا دۈشمەندۇر» (شۇئەرا سۈرىسى، 77-ئايەت) دېگەن ئايەتتە «دۈشمەن»نىڭ «دۈشمەنلەر» مەنىسىدە كەلگىنىدەك. «ئامىرىمىز بۇلار» دېيىلسە، «ئەمىرلىرىمىز بۇلار» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
يەنە «ئىمام» سۆزىنىڭ روزا ۋە نامازغا ئوخشاش مەنبە ئىسىم بولغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق كەلگەن دېيىلگەن. ئەرەبچىدە «ئەممە ئىمامەن» دېيىلىدۇ؛ خۇددى «قامە قىيامەن» ۋە «ساما سىيامەن» دېيىلگەندەك. ھەسەن: «بىز تەقۋادارلارغا ئەگىشىمىز، تەقۋادارلارمۇ بىزگە ئەگىشىدۇ»، دېگەن. ئىبنى ئابباس: «بىزنى ھىدايەت قىلغۇچى ئىماملار قىلغىن»، دېگەن.
ئاللاھنىڭ «ئۇلارنى بۇيرۇقىمىز بىلەن ھىدايەت قىلىدىغان ئىماملار قىلدۇق» دېگەن ئايىتى بۇنىڭغا مىسال بولىدۇ (سەجدە سۈرىسى، 24-ئايەت). بىزنى ئازغۇنلۇققا باشلايدىغان ئىماملار قىلما، ئاللاھنىڭ «ئۇلارنى دوزاخقا دەۋەت قىلىدىغان ئىماملار قىلدۇق» دېگەن ئايىتىدە كەلگىنىدەك (قەسەس سۈرىسى، 41-ئايەت). يەنە بۇ ئىپادە مەنىسىنىڭ تەتۈر قويۇلۇشى بولۇپ، «تەقۋادارلارنى بىزگە ئىمام قىلغىن، بىزنى ئۇلارغا ئەگەشكۈچى ۋە ئىقتىدا قىلغۇچى قىلغىن» دېگەن مەنىدىدۇر. بۇ مۇجاھىدنىڭ سۆزىدۇر.
«سەھىھۇل بۇخارى»دا (5065-ھەدىس) پەيغەمبەردىن ﷺ مۇنداق دەپ رىۋايەت قىلىنغان: «دۇنيا ھاياتى ۋاقىتلىق بەھرىمەن بولىدىغان نەرسىدۇر؛ ئۇنىڭ ئەڭ ياخشى بەھرىمەنچىلىكى سالىھ ئايالدۇر».