Oila saodati va taqvodorlik

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(«Robbimiz, bizga juftlarimizdan») ya’ni, do‘stlarimiz, tengdoshlarimiz va juftlarimizdan, («hamda zurriyotlarimizdan ko‘zlar quvonchini ato et») ya’ni, ular tufayli ko‘zlarimiz quvonsin, deydilar. Ularning holati va sifatlarini kuzatar ekanmiz, intilishlari yuksak va martabalari baland ekanini anglaymiz: ular juftlari va zurriyotlarini Robbilariga itoat qilayotgan, ilmli va ilmiga amal qilayotgan holda ko‘rmagunlaricha ko‘zlari quvonmaydi. Bu duo juftlari va zurriyotlarining solih bo‘lishini so‘rash bo‘lishi bilan birga, o‘zlari uchun ham duodir, chunki uning foydasi o‘zlariga qaytadi.

Shu bois ular buni o‘zlariga ato etiladigan hadya deb bilib: («bizga hadya et») dedilar. Balki ularning duosi barcha musulmonlarga manfaat keltirishni ham ko‘zlaydi, chunki zikr etilgan kishilarning solihligi, ular bilan aloqador va ulardan manfaat oladigan ko‘plab insonlarning solih bo‘lishiga sabab bo‘ladi. («Bizni taqvodorlarga peshvo qil») ya’ni, ey Robbimiz, bizni bu yuksak darajaga — Allohning solih bandalari orasidagi siddiqlar va komil zotlar darajasiga yetkaz.

Bu din ishlarida peshvolik darajasi bo‘lib, taqvodorlarga so‘zlari va amallarida namuna bo‘lishdir: amallariga ergashiladi, so‘zlariga ishonch bilan quloq tutiladi, yaxshilik ahli ularning ortidan yuradi. Shunda ular boshqalarga yo‘l ko‘rsatadilar va o‘zlari ham hidoyat topgan bo‘ladilar. Ma’lumki, bir narsaga yetishni so‘rab duo qilish, unga faqat o‘sha narsa bilangina erishiladigan amallarni ham so‘rash demakdir. Dinda peshvolik darajasiga faqat sabr va ishonch bilan erishiladi.

Alloh taolo aytganidek: «Sabr qilganlari va oyatlarimizga qat’iy ishonganlari sababli ulardan Bizning amrimiz bilan hidoyat qiladigan peshvolarni tayinladik» (Sajda, 24). Demak, bu duo Allohga itoat qilishda, Unga osiylik qilishdan va alamli taqdirlariga sabr etishda ko‘p amallarni; egasini yaqin ishonch darajasiga olib boradigan mukammal ilmni; ko‘plab yaxshilik va ulkan ne’matlarni; shuningdek, payg‘ambarlardan keyingi eng yuksak axloqiy darajalarda bo‘lishni o‘z ichiga oladi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

(«Robbimiz, bizga juftlarimiz va zurriyotlarimizdan ko‘zlar quvonchini ato et») degani, ular Allohdan zurriyotlari orasidan yolg‘iz Unga, sheriksiz ibodat qiladigan kishilarni chiqarishini so‘raydilar. Ibn Abbos: «Ular itoat bilan amal qiladigan kishilarni nazarda tutishadi; shunda ular tufayli ko‘zlari bu dunyoda ham, oxiratda ham quvonadi», degan. Ikrima: «Ular bunda yuzning chiroyi yoki go‘zalligini emas, balki itoatkor bo‘lishlarini istashgan», degan.

Hasan Basriydan ushbu oyat haqida so‘ralganda, u: «Musulmon bandaga Alloh uning xotinini, birodarini va yaqin kishisini Allohga itoat qilayotgan holda ko‘rsatishidir. Allohga qasamki, musulmonning ko‘zini farzandi, nabirasi, birodari yoki yaqin kishisini Alloh azza va jallaga itoat qilayotganini ko‘rishdan ko‘ra quvontiradigan narsa yo‘q», degan. Ibn Jurayj («bizga juftlarimiz va zurriyotlarimizdan ko‘zlar quvonchini ato et») oyati haqida: «Ular Senga ibodat qilsinlar, ibodatni go‘zal ado etsinlar va bizga gunohlarni orttirib kelmasinlar», degan.

Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam: «Ya’ni, Allohdan juftlari va zurriyotlarini Islomga hidoyat qilishini so‘raydilar», degan. Imom Ahmad shunday rivoyat qiladi: bizga Ya’mar ibn Bishr, unga Abdulloh ibn Muborak, unga Safvon ibn Amr xabar berdi. Abdurahmon ibn Jubayr ibn Nufayr otasidan rivoyat qiladi: «Bir kuni Miqdod ibn Asvad huzurida o‘tirgan edik. Bir kishi uning yonidan o‘tib: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni ko‘rgan bu ikki ko‘zga qanday baxt!

Siz ko‘rgan narsani ko‘rsak va guvoh bo‘lgan narsaga guvoh bo‘lsak, deb istardik”, dedi. Miqdod g‘azablandi. Men hayron bo‘ldim: axir u yaxshi gap aytdi-ku! So‘ng Miqdod unga yuzlanib: “Alloh undan yuz o‘girgan bir voqeani ko‘rishni tilashga kishini nima undaydi?

Agar u voqeada hozir bo‘lganida qanday holatda bo‘lishini bilmaydi-ku. Alloh qasamki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlarida Alloh yuztuban qilib do‘zaxga tashlagan, u zotga javob bermagan va u zotni tasdiqlamagan kishilar ham bo‘lgan. Alloh sizlarni payg‘ambaringiz keltirgan narsalarni tasdiqlagan holda, faqat Robbingizni tanigan holatda dunyoga chiqargani uchun Allohga hamd aytmaysizlarmi? Sizlarga boshqalarning boshiga tushgan sinovdan omonlik berildi-ku!

Alloh Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallamni payg‘ambar yuborilgan eng og‘ir davrda, johiliyat davrining uzilish paytida yubordi. Odamlar butlarga sig‘inishdan afzal din borligini bilmas edilar. U zot haq bilan botilni ajratgan Furqonni olib keldilar; ota bilan o‘g‘ilni ajratdilar. Hatto kishi otasi, o‘g‘li yoki birodarining kofir ekanini ko‘rar, Alloh esa uning qalbi qulfini iymonga ochgan bo‘lardi.

U halok bo‘lsa do‘zaxga kirishini bilar edi. Shunda suygan kishisi do‘zaxda ekanini bilgan holda ko‘zi quvonmasdi. Alloh taoloning: “Robbimiz, bizga juftlarimiz va zurriyotlarimizdan ko‘zlar quvonchini ato et”, degan oyatida nazarda tutilgani shu», dedi». Bu sanad sahihdir, ammo ular bu rivoyatni keltirmaganlar.

(«Bizni taqvodorlarga peshvo qil») degani haqida Ibn Abbos, Hasan, Qatoda, Sudiy va Robi’ ibn Anas: «Yaxshilikda bizga ergashiladigan peshvolar qil», deganlar. Boshqalar esa: «Yaxshilikka hidoyat qiluvchi va o‘zi ham hidoyat topgan kishilar qil», deganlar. Ular ibodatlari farzandlari va zurriyotlarining ibodatiga ulanib davom etishini, hidoyatlari esa boshqalarga ham manfaat yetkazishini istaganlar. Bu ko‘proq savobli va oqibati yaxshiroqdir.

Shu sababli «Sahih Muslim»da Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Odam bolasi vafot etsa, uch narsadan boshqa amali uziladi: uning haqqiga duo qiladigan solih farzand, undan keyin manfaat olinadigan ilm yoki joriy sadaqa», dedilar.

Al-Bag‘aviy tafsiri

(«Robbimiz, bizga juftlarimiz va zurriyotlarimizdan…») Abu Amr, Kisaiy va Abu Bakr bu so‘zni alifsiz qiroat qilganlar. Boshqa qorilar esa alif bilan, jam’ shaklida o‘qiganlar. («ko‘zlar quvonchini») ya’ni, solih va taqvodor farzandlarni [ato et]. Ular: «Ularni solih qilgin, shunda ular tufayli ko‘zlarimiz quvonsin», deydilar. Quraziy: «Mo‘minning ko‘zini xotini va farzandlarini Alloh azza va jallaga itoat qilayotgan holda ko‘rishdan ko‘ra quvontiradigan narsa yo‘q», degan.

Hasan ham shunday degan. «Qurrat» so‘zi birlikda kelgan, chunki u masdar [harakat nomi]dir. Uning asl ma’nosi sovuqlik bilan bog‘liq: arablar issiqdan aziyat chekib, salqinlikdan rohatlanadilar. Quvonch paytida «ko‘z quvonchi» deyiladi, qayg‘uda esa «ko‘z issig‘i» deyiladi.

Shuningdek, quvonchdan to‘kilgan ko‘z yoshi sovuq, qayg‘udan to‘kilgani esa issiq bo‘ladi, deb aytiladi. Azharining aytishicha, «ko‘zlar quvonchi»ning ma’nosi — kishi qalbi rozi bo‘ladigan kishini topib, ko‘zi undan boshqasiga qaramasligidir. («Bizni taqvodorlarga peshvo qil») ya’ni, yaxshilikda bizga ergashiladigan peshvolar qil. Bu yerda «peshvolar» degan ko‘plik shakli ishlatilmagan.

Bu Alloh taoloning: «Albatta, biz olamlar Robbining elchilarimiz», degan so‘ziga o‘xshaydi (Shuaro, 16). Yana bu ibora «peshvolar» ma’nosida, Alloh taoloning: «Albatta, ular menga dushmandir», degan so‘ziga o‘xshash, deb aytilgan (Shuaro, 77), ya’ni «dushmanlardir». «Amirimiz — bular» deyilgani kabi, «amirlarimiz» ma’nosida keladi. Yana bu so‘z «siyom» va «qiyom» kabi masdar bo‘lgani uchun birlik shaklida kelgan, deyiladi.

«Amma imoman» [peshvo bo‘ldi], «qoma qiyaman» [turdi] va «soma siyaman» [ro‘za tutdi] deyiladi. Hasan: «Biz taqvodorlarga ergashamiz, taqvodorlar ham bizga ergashadilar», degan. Ibn Abbos: «Bizni hidoyat qiluvchi peshvolar qil», degan. Bu Alloh taoloning: «Ularni amrimiz bilan hidoyat qiladigan peshvolar qildik», degan so‘ziga o‘xshaydi (Sajda, 24).

Bizni zalolat peshvolari qilmagin. Alloh taoloning: «Biz ularni do‘zaxga da’vat qiladigan peshvolar qildik», degan oyati ham shunday (Qasas, 41). Yana bu ibora so‘z tartibi o‘zgargan shakldir, ya’ni: «Taqvodorlarni bizga peshvo qil va bizni ularga ergashuvchi, izidan boruvchi qil», degan ma’noni bildiradi. Bu Mujohidning so‘zidir.