Хушбахтии оила ва пешвоӣ

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

«Ва касоне, ки мегӯянд: Парвардигоро, аз ҳамсарони мо» — яъне ҳамнишинон, ёрон, ҳамтоён ва ҳамсаронамон — «ва фарзандони мо мояи шодии дилҳо гардон». Яъне чашмони мо аз дидани онҳо шод гардад. Агар ҳолату сифатҳои онҳоро пайгирӣ кунем, аз ҳимматҳои баланд ва мартабаи волояшон дармеёбем, ки чашмонашон танҳо вақте равшан мешавад, ки онҳоро фармонбардори Парвардигорашон, донишманд ва амалкунанда ба дониш бубинанд. Ин дуо, ҳарчанд барои солеҳ шудани ҳамсарону фарзандонашон аст, дар ҳақиқат дуо барои худашон низ мебошад, зеро фоидааш ба худи онҳо бармегардад.

Аз ин рӯ, онро ҳамчун атое барои худ хостанд ва гуфтанд: «Ба мо ато фармо». Балки дуояшон ба фоидаи ҳамаи мусулмонон низ бармегардад, зеро солеҳ шудани шахсони ёдшуда сабаби солеҳ шудани бисёре аз касонест, ки бо онҳо робита доранд ва аз онҳо баҳра мебаранд.

«Ва моро барои парҳезгорон пешво қарор деҳ», яъне, эй Парвардигори мо, моро ба ин мартабаи баланд бирасон: мартабаи сиддиқон ва бандагони комили солеҳи Худо — пешвоӣ дар дин ва намуна будан барои парҳезгорон дар гуфтору кирдор; то аз кирдорашон пайравӣ шавад, ба суханонашон эътимод гардад ва некӯкорон аз паси онҳо раванд. Онҳо ҳидоят мекунанд ва худ ҳидоятёфтаанд.

Маълум аст, ки дуо барои расидан ба чизе, дуо барои он чизҳоест, ки расидан ба он бе онҳо имкон надорад. Ин мартабаи пешвоӣ дар дин танҳо бо сабр ва яқин ба даст меояд, чунонки Худованд мефармояд: «Ва онҳоро пешвоёне гардонидем, ки ба фармони Мо ҳидоят мекарданд, зеро сабр варзиданд ва ба оятҳои Мо яқин доштанд» (Саҷда, 24). Пас ин дуо амалҳои бисёр, сабр бар итоати Худо, дурӣ аз нофармонии Ӯ, таҳаммул бар тақдирҳои дардовар ва илми комилеро дар бар мегирад, ки соҳибашро ба мартабаи яқин мерасонад. Ин дуо хайри бисёр ва атои фаровон дорад ва орзуи расидан ба баландтарин мартабаҳои ахлоқӣ пас аз паёмбарон аст.

Тафсири имом Ибни Касир

Сухани Худованд: «Ва касоне, ки мегӯянд: Парвардигоро, аз ҳамсарону фарзандони мо мояи шодии дилҳо гардон» — яъне аз Худо мехоҳанд, ки аз пуштҳои онҳо фарзандоне ба вуҷуд оварад, ки Ӯро фармонбардорӣ ва ибодат кунанд ва барои Ӯ шарике қарор надиҳанд. Ибни Аббос гуфтааст: Манзур касонест, ки ба тоат амал мекунанд ва дар дунёву охират онҳоро боиси шодии чашмонашон мегардонанд. Икрима гуфтааст: Манзури онҳо зебоӣ ва ҳусн набуд, балки мехостанд фарзандонашон фармонбардор бошанд.

Ҳасан Басрӣ, вақте дар бораи ин оят аз ӯ пурсиданд, гуфт: Ин аст, ки Худо ба бандаи мусулмон фармонбардории Худоро дар ҳамсараш, бародараш ва дӯсту наздики азизаш нишон диҳад. На, ба Худо савганд, барои чашми мусулмон чизе аз он шодибахштар нест, ки фарзанд, набера, бародар ё наздики азизашро фармонбардори Худои азза ва ҷалла бубинад. Ибни Ҷурайҷ дар бораи сухани Худованд: «Ба мо аз ҳамсарону фарзандонамон мояи шодии дилҳо ато фармо» гуфтааст: «Онҳо Туро ибодат кунанд, ибодататро некӯ ба ҷо оваранд ва бо гуноҳонашон моро ба ранҷ наандозанд».

Абдурраҳмон ибни Зайд ибни Аслам гуфтааст: Яъне аз Худо барои ҳамсарон ва фарзандонашон ҳидоят ба Исломро мехоҳанд.

Имом Аҳмад гуфтааст: Яъмар ибни Башр ба мо ҳадис гуфт; Абдуллоҳ ибни Муборак ба мо хабар дод; Сафвон ибни Амр ба мо хабар дод; Абдурраҳмон ибни Ҷубайр ибни Нуфайр аз падараш ба ман ҳадис гуфт, ки ӯ гуфтааст: Рӯзе назди Миқдод ибни Асвад нишаста будем. Марде аз пеши ӯ гузашт ва гуфт: «Хушо ба ҳоли ин ду чашме, ки Расули Худоро дидаанд! Орзу мекардем он чиро ту дидаӣ, медидем ва дар он чи ту ҳозир будӣ, ҳозир мешудем». Миқдод хашмгин шуд ва ман дар ҳайрат афтодам, ки сухани ӯ магар чизи хубе набуд?

Сипас Миқдод ба он мард рӯ оварда, гуфт: «Чӣ чиз одамро водор мекунад, ки орзуи ҳозир будан дар воқеаеро кунад, ки Худо ӯро аз он ғоиб дошт? Ӯ намедонад, ки агар он ҷо ҳозир мебуд, чӣ гуна рафтор мекард. Ба Худо савганд, дар замони Расули Худо ﷺ мардуме ҳозир буданд, ки Худо онҳоро сарнагун ба дӯзах андохт, зеро даъвати Паёмбарро напазируфтанд ва тасдиқаш накарданд. Оё Худоро сипос намегӯед, ки шуморо берун овард, дар ҳоле ки танҳо Парвардигоратонро мешиносед ва он чиро паёмбаратон овардааст, тасдиқ мекунед?

Бо мусибате, ки ба дигарон расид, аз шумо басанда карда шуд. Худо Паёмбар ﷺ-ро дар сахттарин ҳолате барангехт, ки дар он паёмбаре аз паёмбарон барангехта шуда буд: дар фосилаи замони ҷаҳолат, вақте мардум ҳеҷ дине беҳтар аз бутпарастиро намедонистанд. Ӯ бо фарқоне омад, ки ҳақро аз ботил ҷудо кард ва байни падару фарзандаш ҷудоӣ андохт. То ҷое ки мард падар, фарзанд ё бародари худро кофир медид, вале Худо қулфи дилашро ба рӯи имон кушода буд.

Медонист, ки агар он наздиконаш ҳалок шаванд, ба дӯзах медароянд; пас чашмаш равшан намешуд, дар ҳоле ки медонист дӯстдоштааш дар дӯзах аст. Ин ҳамон чизест, ки Худованди Таоло дар бораи он фармудааст: «Ва касоне, ки мегӯянд: Парвардигоро, аз ҳамсарону фарзандони мо мояи шодии дилҳо гардон»». Ин санад саҳеҳ аст, вале онҳо ин ҳадисро ривоят накардаанд.

Сухани Худованд: «Ва моро барои парҳезгорон пешво қарор деҳ». Ибни Аббос, Ҳасан, Қатода, Саддӣ ва Рабеъ ибни Анас гуфтаанд: «Пешвоёне, ки дар некӣ аз мо пайравӣ карда шавад». Дигарон гуфтаанд: «Ҳидоятгароне, ки ба сӯи некӣ ҳидоят ёфтаанд». Онҳо мехостанд ибодаташон ба ибодати фарзандону наслҳои онҳо пайваста бошад ва ҳидояташон ба дигарон низ фоида расонад; зеро ин савоби бештар ва оқибати некӯтар дорад.

Аз ин рӯ, дар «Саҳеҳ»-и Муслим аз Абӯҳурайра رضي الله عنه ривоят шудааст, ки Расули Худо ﷺ фармуд: «Ҳангоме ки фарзанди Одам мемирад, амалаш қатъ мегардад, магар аз се чиз: фарзанди солеҳе, ки барояш дуо мекунад; донише, ки пас аз ӯ аз он баҳра мебаранд; ё садақаи ҷория». Ва [инчунин] даъватгарон.

Тафсири ал-Бағавӣ

«Ва касоне, ки мегӯянд: Парвардигоро, аз ҳамсарону фарзандони мо» — Абу Амр, Кисоӣ ва Абубакр калимаро бе алиф хондаанд; дигарон онро бо алиф ва ба шакли ҷамъ хондаанд. «Мояи шодии дилҳо гардон», яъне фарзандони некӯкору парҳезгор. Онҳо мегӯянд: «Онҳоро солеҳ гардон, то бо ин чашмони мо равшан шаванд». Қаразӣ гуфтааст: Барои чашми мӯъмин чизе шодибахштар аз он нест, ки ҳамсарону фарзандони худро фармонбардори Худои азза ва ҷалла бубинад. Ҳасан низ ҳаминро гуфтааст.

«Қуррат» ба шакли танҳо омадааст, зеро он масдар аст. Асли маънояш аз сардист, зеро арабҳо аз гармӣ озор меёбанд ва ба сардӣ роҳат меҷӯянд. Ҳангоми шодӣ «равшании чашм» ва ҳангоми ғам «гармии чашм» мегӯянд. Ҳамчунин гуфта мешавад, ки ашки чашм ҳангоми шодӣ сард ва ҳангоми ғам гарм аст.

Азҳарӣ гуфтааст: Маънои «мояи шодии дилҳо» ин аст, ки қалби инсон касеро пайдо кунад, ки писандаш бошад ва бо дидани ӯ аз нигоҳ кардан ба дигарон бениёз гардад.

«Ва моро барои парҳезгорон пешво қарор деҳ», яъне пешвоёне, ки дар некӣ аз мо пайравӣ кунанд. Калимаи «имом»-ро ба шакли танҳо овард, на «аимма» [пешвоён], монанди сухани Худованд: «Мо фиристодаи Парвардигори ҷаҳониёнем» (Шуъаро, 16). Гуфта шудааст, ки мурод «пешвоён» аст, монанди сухани Ӯ: «Зеро онҳо душмани мананд» (Шуъаро, 77), яъне душманон. Ҳамчунин гуфта мешавад: «Амири мо инҳоянд», яъне амирони мо.

Ва гуфта шудааст, ки ин калима масдар аст, монанди «рӯза» ва «қиём»: мегӯянд «амма имоман», ҳамон гуна ки «қома қияман» ва «сома сияман» мегӯянд. Ҳасан гуфтааст: «Мо аз парҳезгорон пайравӣ мекунем ва парҳезгорон аз мо пайравӣ мекунанд». Ибни Аббос гуфтааст: «Моро пешвоёни ҳидоятгар қарор деҳ», чунонки Худованд фармудааст: «Ва онҳоро пешвоёне гардонидем, ки ба фармони Мо ҳидоят мекарданд» (Саҷда, 24). Ва моро пешвоёни гумроҳӣ қарор надеҳ, чунонки фармудааст: «Ва онҳоро пешвоёне гардонидем, ки ба сӯи оташ даъват мекарданд» (Қасас, 41).

Ва гуфта шудааст, ки ин ҷумла баргардониши маъноист: «Парҳезгоронро пешвои мо қарор деҳ ва моро пайравону иқтидокунандагони онҳо гардон». Ин сухани Муҷоҳид аст.