Du’a eɗanɗe e ɓesngu

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

E ɓeen ɓe wi’ata: «Joomi amen, hokku min e rewɓe amen» jechuun: ɓen ɓe jokkondiri e amen, e jokkondirɓe amen, e rewɓe amen. «E ɓiɓɓe amen ko weltaare gite» jechuun: ɓe waɗa gite amen weltaare. So en ƴeewti ngonka maɓɓe e sifaaji maɓɓe, en annday ko ɗeɓɓooji maɓɓe e darajaare maɓɓe toownde; gite maɓɓe ɗe mbaawaa weltaade haa ɓe njiy ɓe ɗowta Joomi maɓɓe, annduɗɓe e golloowoɓe e ko ɓe anndi. Nde ɗum woni du’a ngam rewɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe ngam ɓe feew; ko du’a kadi ngam hoore maɓɓe, sabu nafoore mum yaltata e maɓɓe.

Ngam ɗum ɓe waɗi ɗum ko dokkal ngam maɓɓe, ɓe wi’i: «Hokku min». Kono du’a maɓɓe heewata kadi nafoore musulmi’en fow, sabu feewde ɓen ɓe inniraa waɗata daliilu ngam feewde yimɓe heewɓe ɓe njokkondiri e maɓɓe tee ɓe njanngata e maɓɓe.

«Waɗ min ɗowtinooɓe e hulooɓe Alla» jechuun: Joomi amen, yottin min e ɗarajaare mawnde ndee, ɗarajaare goongɗinɓe laaɓɓe e ɓe timmuɗɓe e jeyaaɓe Alla ɓe feewi. Ko ɗum woni ɗarajaare ɗowtugol e diina, tee wonde min ko misal ngam hulooɓe Alla, e haalaaji amen e golle amen. Golle maɓɓe ɗowtata, e haalaaji maɓɓe heewɓe ɓe hoolata; yimɓe moƴƴi rewata caggal maɓɓe, ɓe ɗowtina, tee ɗowtinaama.

Ɗum anndaaɗum woni ko du’a ngam yottude e huunde ko du’a kadi ngam ko ɗum waawataa timmude tawaali e ɗum. Ndeen darajaare ɗowtugol e diina timmataake sey sabu muñal e yaaduuɗe, hono Allaahu wi’i: «Min waɗi ɓe ɗowtinooɓe, ɓe ɗowtina ko e amri amen, caggal nde ɓe muñi, tee ɓe ngonnoo goongɗinɓe e aayaaji amen» (As-Sajda, 32:24). Ndeen du’a ina waɗi e mum golle keewɗe, muñal e ɗowtude Alla, e haɗde hoore mum e ko haɗaa, e muñal e ko Alla waɗi ɗe tiiɗɗe; e ina waɗi e mum anndal timmuɗo ngal yottina jom mum e darajaare yaamre.

Ɗum ko moƴƴere mawnde e dokkal heewngal, ngam ɓe ngona e darajaaji ɓurɗi toowde e ɗemngal, caggal annabi’en.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Haala Alla: «E ɓeen ɓe wi’ata: Joomi amen, hokku min e rewɓe amen e ɓiɓɓe amen ko weltaare gite» maana mum ko ɓeen ɓe toroo Alla yo O waɗtu e ɓesngu maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe ɓe ɗowta mo, ɓe ɗowta Kanko tan, tawaali e goɗɗo e Nguurndam mum. Ibn ‘Abbaas wi’i: Maanaa ɗum ko ɓe waɗa golle ɗowtugol, ɗum waɗa gite maɓɓe weltaare e aduna e laahira. ‘Ikrima wi’i: ɓe njiɗaa heen hoyre walla jooɗnde, kono ɓe njiɗi yo ɓe ɗowtu Alla. Ɓe naamnii Al-Hasan Al-Basri fii ndee aaya, o wi’i: «Ko Alla hollita jom-gorko musulmi, e rewram mum e miñiraawo mum e gorko ɓurɗo ɓadii e mum, ɓe ɗowta Alla.

Alla on, alaa ko ɓurɗo weltaade gite musulmi ɓuri nde o yi’i ɓiɗɗo mum, walla ɓiɗɗo ɓiɗɗo mum, walla miñiraawo mum, walla gorko ɓurɗo ɓadii e mum, ɗowta Alla, Jom mawɗo e toowɗo.» Ibn Jurayj wi’i e ko Alla wi’i: «Hokku min e rewɓe amen e ɓiɓɓe amen ko weltaare gite»: ɓe ndewata Maa, tee ɓe moƴƴinta ndeworgal Maa, tee ɓe waɗataa min bonanɗe. ‘Abdur-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam wi’i: Maanaa mum ko ɓe toroo Alla ngam rewɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe, yo O ɗowtina ɓe e Islaam.

Imaam Ahmad wi’i: Y‘amar ibn Bishr haalani min, ‘Abdullaah ibn Al-Mubaarak haalani min, Safwaan ibn ‘Amr haalani min, ‘Abdur-Rahmaan ibn Jubayr ibn Nufayr haalani min, iwde e baaba mum, o wi’i: Min jooɗii e Al-Miqdaad ibn Al-Aswad ñalnde gooto. Gorko yahnoo, o wi’i: «Ko weltaare ndee e ɗii gite ɗi njiyii Rasulullaah ﷺ! Min njiɗnoo min njiy ko a yi’i, tee min ngonnoo e ko a ngonnoo heen.» Ɗum weltaani Al-Miqdaad, mi kabii; ko o wi’i ko moƴƴere tan!

O yeewti mo, o wi’i: «Ko waɗi gorko yiɗa wonde e nokkuure nde Alla sutti ɗum e mum, o anndaa si o tawii ɗon hol no o waɗirtonoo? Alla on, yimɓe eɓɓiɗnooɓe Rasulullaah ﷺ ngonnoo, Alla waɗi ɓe ñaamde e ɗemngal maɓɓe e Jahannama, sabu ɓe jaabaani mo, tee ɓe goongɗinaani mo. Walla on hoto yettoo Alla sabu O iwri on, on anndaa ko Joomi mon tan, tee on goongɗini ko annabii mon addi; on hisnaama e fitina nde waɗi e goɗɓe. Alla nulu Nabiijo ﷺ e xaalis mum ɓurɗo tiiɗde e xaaluuji ɗi annabii nuluɗaa e mum, e jamanu nde yimɓe ngoni e jaahilaaku, ɓe sikki diina alaa ɓuri rewde sanamu’en.

O arii e Furqaan ngal feertini hakkunde goonga e fen, tee ngal feertini hakkunde baaba e ɓiɗɗo mum. Haa gorko yiyata baaba mum, walla ɓiɗɗo mum, walla miñiraawo mum ko kadi kaafir, Alla udditi bolol ɓernde mum ngam goongɗinde. O anndi si o maayii, o naatata e jayngol; ɗum waɗi gite mum mbaawataa weltaade tawa o anndi ɓurɗo ɓadii e mum woni e jayngol. Ko ɗum woni ko Alla wi’i: “E ɓeen ɓe wi’ata: Joomi amen, hokku min e rewɓe amen e ɓiɓɓe amen ko weltaare gite.”» Isnaad ngal ko sahii, kono ɓe njaɓaani ɗum.

Haala Alla: «Waɗ min ɗowtinooɓe e hulooɓe Alla» Ibn ‘Abbaas, Al-Hasan, Qataada, As-Suddi e Ar-Rabii‘ ibn Anas ɓe mbi’i: «Waɗ min ɗowtinooɓe e moƴƴere, yimɓe ɗowtata.» Goɗɓe mbi’i: «Ɗowtinooɓe, ɗowtinaaɓe to moƴƴere.» Ɓe yiɗi nde ndeworgal maɓɓe jokkondira e ndeworgal ɓiɓɓe maɓɓe e ɓesngu maɓɓe, tee ɗowtugol maɓɓe yottu e goɗɓe, ngam ɓe nafa. Ɗum ɓuri heewde njoɓdi, ɓuri moƴƴude e ko ɓe heɓata e laahira.

Ngam ɗum, e Sahih Muslim, iwde e Abu Hurayra رضي الله عنه, Rasulullaah ﷺ wi’i: «So ɓiɗɗo Aadam maayii, golle mum dartata, sey tati: ɓiɗɗo moƴƴo ɗo toroo Alla ngam mum; walla anndal ngal nafata yimɓe caggal makko; walla sadaqa jokkondiral.» Tee du’aaji.

Tafsiir al-Baghawi

«E ɓeen ɓe wi’ata: Joomi amen, hokku min e rewɓe amen e ɓiɓɓe amen…» Abu ‘Amr, Al-Kisaa’i e Abu Bakr janngiri ɗum tawa alif alaa; goɗɓe ɗe janngiri e alif, e jam’i.

«Ko weltaare gite» jechuun ɓiɓɓe moƴƴuɓe, hulooɓe Alla; ɓe mbi’a: «Waɗ ɓe ɓe feewi», ngam ɗum waɗa gite amen weltaare. Al-Qurazi wi’i: «Alaa huunde ɓuri weltaade ɓernde gomɗinɗo ɓurnde nde o yi’i rewram mum e ɓiɓɓe mum ɗowta Alla, Jom mawɗo e toowɗo.» Al-Hasan kadi wi’i ɗum. “Qurra” waɗiraama e nder ɗemngal gootal, sabu ko innde golle; ɗum iwdi e ɓuuɓal, sabu Arab’en ɓe njiyataa ɓuuɓol, ɓe ɓuri weltaade e ɓuuɓal.

Ɓe njiɗa haalude «ɓuuɓal gite» so ɓe weltii, e «ɓuuɓol gite» so ɓe ɓernde ŋakki. Yiyde ndiyam gite so ɓe weltii ko ɓuuɓal, so ɓe ɓernde ŋakki ko ɓuuɓol. Al-Azhari wi’i: «Qurrata a‘yun» maanaa mum ko ɓernde makko heɓa mo o yiɗi, ɗum waɗa gite makko jooɗa e makko, o ƴeewtaa goɗɗo.

«Waɗ min ɗowtinooɓe e hulooɓe Alla» jechuun: ɗowtinooɓe ɗowtinaaɓe e moƴƴere; o hollitaani “ɗowtinooɓe”, hono haala Alla: «Min ko nulaaɓe Joomi leydi» (Ash-Shu‘araa, 26:16). Walla ko o yiɗi ɗowtinooɓe, hono haala Alla: «Ɓe ko ɓe eneɓe am» (Ash-Shu‘araa, 26:77), maana mum ko ɓeɓe; walla wi’aama: «Amir amen ko ɗee», jechuun: amir’en amen. Walla sabu ɗum ko innde golle, hono “siyyaam” e “qiyaam”; wi’aama: «o waɗi imam», hono wi’aama: «o waɗi qiyaam» e «o waɗi siyaam». Al-Hasan wi’i: «Min rewata hulooɓe Alla, tee hulooɓe Alla rewata min.»

Ibn ‘Abbaas wi’i: «Waɗ min ɗowtinooɓe ɗowtiniiɓe», hono Alla wi’i: «Min waɗi ɓe ɗowtinooɓe, ɓe ɗowtina ko e amri amen» (As-Sajda, 32:24); tee hoto waɗ min ɗowtinooɓe e majjere, hono Alla wi’i: «Min waɗi ɓe ɗowtinooɓe, ɓe nodda yimɓe to jayngol» (Al-Qasas, 28:41). Walla ko ɗum waylaama, maanaa mum: «Waɗ hulooɓe Alla ɗowtinooɓe amen, tee waɗ min rewɓe ɗowtinooɓe e maɓɓe»; ko ɗum ko haala Mujaahid.