گهراڻي جي نيڪي ۽ پرهيزگاري
رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا، وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ، وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا.
رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ اُھي جيڪي چوندا آھن ته اي اسانجا پالڻھار اسان جي زالن ۽ اسان جي اولاد مان اسان کي اکين جو ٺار بخش ۽ اسان کي پرھيزگارن جو اِمام ڪر.
لفظ «هَبْ لَنَا» ۽ «وَاجْعَلْنَا» فعل آهن. هي گهريلو خوشحالي، زالن ۽ ٻارن جي نيڪي، ۽ پرهيزگاريءَ ۾ اڳواڻيءَ لاءِ هڪ ممتاز دعا آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
۽ اهي ماڻهو چون ٿا: «اي اسان جا پالڻهار! اسان کي اسان جي ساٿين، همعصرن ۽ زالن مان، ۽ اسان جي اولاد مان، اکين جو ٺار عطا ڪر.» يعني اهي اسان لاءِ اکين جي ٺار بڻجن. جڏهن اسان انهن جي حال ۽ صفتن تي غور ڪريون ٿا ته انهن جي بلند همتن ۽ اوچي مرتبي مان ڄاڻون ٿا ته سندن اکيون تڏهن ئي ٺرنديون، جڏهن اهي پنهنجي پالڻهار جا فرمانبردار، ڄاڻ رکندڙ ۽ علم تي عمل ڪندڙ ڏسندا.
جيئن هيءَ دعا انهن جي زالن ۽ اولاد جي نيڪيءَ لاءِ آهي، تيئن سندن پنهنجي فائدي لاءِ به آهي، ڇاڪاڻتہ ان جو نفعو کين ئي موٽي ٿو؛ انهيءَ ڪري هنن چيو: «اسان کي عطا ڪر.» بلڪه سندن دعا سڀني مسلمانن جي عام فائدي ڏانهن به موٽي ٿي، ڇاڪاڻتہ جن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، تن جي نيڪي ڪيترن ئي انهن ماڻهن جي نيڪيءَ جو سبب بڻجندي، جيڪي انهن سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن کان فائدو وٺن ٿا.
«۽ اسان کي پرهيزگارن جو اڳواڻ ڪر.» يعني، اي اسان جا پالڻهار! اسان کي هن بلند درجي تائين پهچاءِ، جيڪو الله جي نيڪ ٻانهن، صديقن ۽ ڪامل ٻانهن جو درجو آهي: دين ۾ اڳواڻيءَ جو درجو، جو اهي پرهيزگارن لاءِ پنهنجن ڳالهين ۽ عملن ۾ نمونو بڻجن، سندن عملن جي پيروي ڪئي وڃي، سندن ڳالهين تي ڀروسو ڪيو وڃي، ۽ نيڪيءَ وارا ماڻهو سندن پٺيان هلن؛ پوءِ اهي ٻين کي هدايت ڪن ۽ پاڻ به هدايت يافته هجن. ظاهر آهي ته ڪنهن شيءِ تائين پهچڻ جي دعا ڪرڻ ۾ انهن سببن جي دعا به شامل آهي، جن کان سواءِ اها شيءِ حاصل نٿي ٿي سگهي.
دين ۾ اڳواڻيءَ جو هي درجو صبر ۽ يقين کان سواءِ پورو نٿو ٿئي، جيئن الله تعالى فرمايو آهي: «۽ جڏهن انهن صبر ڪيو ۽ اسان جي آيتن تي يقين رکندا هئا ته اسان انهن مان اهڙا اڳواڻ بڻايا، جيڪي اسان جي حڪم سان هدايت ڪندا هئا» (السجدة: 24). تنهنڪري هيءَ دعا گهڻن نيڪ عملن، الله جي فرمانبرداريءَ تي ثابت قدم رهڻ، سندس نافرمانيءَ کان بچڻ، سندس ڏکوئيندڙ فيصلن تي صبر ڪرڻ، ۽ اهڙي مڪمل علم جي تقاضا ڪري ٿي، جيڪو پنهنجي صاحب کي يقين جي درجي تائين پهچائي. ان ۾ وڏي ڀلائي ۽ گهڻو عطيو آهي، ۽ رسولن کان پوءِ مخلوق جي درجن مان سڀ کان اوچي درجي تي پهچڻ جي گهر آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
۽ الله تعالى جو قول: «۽ اهي ماڻهو چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي اسان جي زالن ۽ اولاد مان اکين جو ٺار عطا ڪر» ــ مطلب ته اهي الله کان دعا گهرن ٿا ته سندن نسل ۽ اولاد مان اهڙا ماڻهو پيدا ڪري، جيڪي الله جي فرمانبرداري ڪن ۽ اڪيلي سندس عبادت ڪن، جنهن جو ڪو شريڪ نه آهي. ابن عباس چيو: سندن مراد اهي آهن، جيڪي فرمانبرداريءَ جا ڪم ڪن، پوءِ دنيا ۽ آخرت ۾ سندن ڏسڻ سان سندن اکيون ٺرن. عڪرمه چيو: هنن جو ارادو سهڻي صورت يا خوبصورتي نه هو، پر سندن خواهش هئي ته اهي فرمانبردار هجن.
حسن بصري کان جڏهن هن آيت بابت پڇيو ويو ته چيائين: مسلمان ٻانهي کي پنهنجي زال، ڀاءُ ۽ پياري مائٽ ۾ الله جي فرمانبرداري ڏسڻ نصيب ٿئي. الله جو قسم! مسلمان جي اک لاءِ ان کان وڌيڪ ٺار واري ڪا شيءِ ناهي ته هو پنهنجي پٽ، پوٽي، ڀاءُ يا پياري مائٽ کي الله تعالى جو فرمانبردار ڏسي. ابن جريج هن قول بابت: «اسان کي اسان جي زالن ۽ اولاد مان اکين جو ٺار عطا ڪر» چيو: اهي تنهنجي عبادت ڪن، تنهنجي عبادت چڱيءَ طرح ڪن ۽ اسان تي ڏوهه نه مڙهن.
عبدالرحمان بن زيد بن اسلم چيو: مطلب ته اهي الله کان پنهنجي زالن ۽ اولاد لاءِ دعا گهرن ٿا ته کين اسلام جي هدايت ڏئي.
امام احمد چيو: اسان سان يعمر بن بشر بيان ڪيو؛ اسان کي عبدالله بن مبارڪ خبر ڏني؛ اسان کي صفوان بن عمرو خبر ڏني؛ عبدالرحمان بن جبير بن نفير مون سان پنهنجي پيءُ کان روايت ڪئي ته هن چيو: هڪ ڏينهن اسان مقداد بن اسود وٽ ويٺا هئاسين. هڪ ماڻهو وٽانئس لنگهيو ۽ چيائين: «انهن ٻن اکين لاءِ خوشخبري، جن رسول الله ﷺ کي ڏٺو! اسان جي خواهش هئي ته جيڪو توهان ڏٺو، سو اسين به ڏسون ها ۽ جنهن ۾ توهان شرڪت ڪئي، تنهن ۾ اسين به شريڪ ٿيون ها.» اهو ٻڌي مقداد ڪاوڙيو.
مون کي عجب لڳو، ڇو ته هن ته رڳو چڱي ڳالهه ڪئي هئي! پوءِ مقداد ان ماڻهوءَ ڏانهن منهن ڪري چيو: «ڪنهن ماڻهوءَ کي اها خواهش ڪرڻ تي ڪهڙي ڳالهه اڀاري ٿي ته هو اهڙيءَ جاءِ تي موجود هجي، جنهن کان الله کيس پري رکيو، جڏهن ته کيس خبر ناهي ته جيڪڏهن هو اتي موجود هجي ها ته سندس حال ڪهڙو هجي ها؟ الله جو قسم! رسول الله ﷺ جي زماني ۾ اهڙا ماڻهو به موجود هئا، جن کي الله سندن منهن ڀر جهنم ۾ اڇلايو، ڇاڪاڻتہ انهن پاڻ ﷺ جي دعوت قبول نه ڪئي ۽ نه ئي کيس سچو مڃيو.
ڇا توهان الله جو شڪر نٿا ڪريو جو هن توهان کي اهڙي حالت ۾ پيدا ڪيو جو توهان رڳو پنهنجي پالڻهار کي سڃاڻو ٿا ۽ جيڪو ڪجهه سندس نبي کڻي آيو، تنهن کي سچو مڃو ٿا؟ ٻين جي وسيلي توهان کان آزمائش ٽاري وئي آهي. الله تعالى نبي ﷺ کي اهڙي سخت زماني ۾ موڪليو، جنهن جهڙي زماني ۾ اڳ ڪو نبي نه موڪليو ويو هو؛ اهو جاهليت جي هڪ وقفي جو دور هو، جنهن ۾ ماڻهو بت پرستيءَ کان وڌيڪ ڪنهن دين کي ڀلو نه سمجهندا هئا. پوءِ پاڻ اهڙو فرق ڪندڙ پيغام کڻي آيا، جنهن حق ۽ باطل، ۽ پيءُ ۽ پٽ ۾ فرق ڪري ڇڏيو.
ماڻهو پنهنجو پيءُ، پٽ يا ڀاءُ ڪافر ڏسندو هو، جڏهن ته الله سندس دل جو تالو ايمان لاءِ کولي ڇڏيو هوندو هو؛ هو ڄاڻندو هو ته جيڪڏهن اهو ڪافر مري ويو ته جهنم ۾ ويندو. پوءِ سندس اکيون ڪيئن ٺري سگهن ٿيون، جڏهن هو ڄاڻي ٿو ته سندس پيارو ماڻهو باهه ۾ آهي؟ اها ئي ڳالهه آهي، جنهن بابت الله تعالى فرمايو: «۽ اهي ماڻهو چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي اسان جي زالن ۽ اولاد مان اکين جو ٺار عطا ڪر.»»
هن حديث جي سند صحيح آهي، پر انهن ٻنهي ان کي روايت نه ڪيو آهي.
۽ الله تعالى جو قول: «۽ اسان کي پرهيزگارن جو اڳواڻ ڪر» بابت ابن عباس، حسن، قتاده، سدي ۽ ربيع بن انس چيو: «يعني، اسان کي اهڙا اڳواڻ بڻاءِ، جن جي نيڪيءَ ۾ پيروي ڪئي وڃي.» ٻين چيو: «يعني، نيڪيءَ ڏانهن رهنمائي ڪندڙ ۽ پاڻ هدايت يافته بڻاءِ.» هنن اها خواهش ڪئي ته سندن عبادت سندن اولاد ۽ نسل جي عبادت سان ڳنڍيل هجي، ۽ سندن هدايت ٻين تائين به فائدي سان پهچي؛ اهو وڌيڪ اجر ۽ وڌيڪ سٺو انجام آهي.
انهيءَ ڪري صحيح مسلم ۾ ابوهريره رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «جڏهن آدم جو پٽ مري وڃي ٿو ته سندس عمل بند ٿي وڃن ٿا، سواءِ ٽن شين جي: اهڙو نيڪ اولاد، جيڪو سندس لاءِ دعا ڪري؛ اهڙو علم، جنهن مان سندس مرڻ کان پوءِ فائدو ورتو وڃي؛ يا اهڙو جاري صدقو.» ۽ (هدايت ڏانهن) سڏيندڙ.
البغوي جي تفسير
«۽ اهي ماڻهو چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کي اسان جي زالن ۽ اولاد مان...» ابو عمرو، ڪسائي ۽ ابو بڪر «ذُرِّيَّاتِنَا» کي الف کان سواءِ پڙهيو آهي، جڏهن ته ٻين سڀني جمع واري صورت ۾ الف سان پڙهيو آهي.
«اکين جو ٺار» يعني نيڪ ۽ پرهيزگار اولاد. اهي چون ٿا: کين صالح بڻاءِ، ته جيئن ان سبب اسان جون اکيون ٺرن. قرظي چيو: مؤمن جي اک لاءِ ان کان وڌيڪ ٺار واري ڪا شيءِ ناهي ته هو پنهنجي زال ۽ اولاد کي الله عزوجل جو فرمانبردار ڏسي. حسن به اهو ئي چيو.
هتي «قُرَّة» کي واحد آندو ويو آهي، ڇاڪاڻتہ اهو مصدر آهي. ان جي اصل ٿڌاڻ آهي، ڇو ته عرب گرميءَ کان تڪليف محسوس ڪندا ۽ ٿڌ ۾ آرام وٺندا هئا. خوشيءَ وقت «اکين جو ٺار» ۽ غم وقت «اکين جي گرمي» چيو ويندو آهي. اهو به چيو ويندو آهي ته خوشيءَ وقت اکين جا ڳوڙها ٿڌا ۽ غم وقت گرم هوندا آهن.
ازهري چيو: «اکين جي ٺار» جو مطلب آهي ته ماڻهوءَ جي دل کي اهڙو شخص ملي، جنهن سان هو راضي هجي؛ پوءِ ان جي موجودگيءَ ۾ سندس نظر ٻين ڏانهن نه وڃي.
«۽ اسان کي پرهيزگارن جو اڳواڻ ڪر» يعني، اسان کي اهڙا اڳواڻ بڻاءِ، جن جي نيڪيءَ ۾ پيروي ڪئي وڃي. هتي «اَئِمَّة» (اڳواڻ) نه چيو ويو آهي، جيئن الله تعالى جو قول آهي: «بيشڪ اسين جهانن جي پالڻهار جا رسول آهيون» (الشعراء: 16). هڪ قول موجب، مراد «اَئِمَّة» آهي، جيئن سندس قول آهي: «بيشڪ اهي منهنجا دشمن آهن» (الشعراء: 77)، يعني دشمن آهن. جيئن چيو ويندو آهي: «اسان جا امير اهي آهن»، يعني اسان جا اڳواڻ.
هڪ قول اهو به آهي ته اهو مصدر آهي، جيئن روزو ۽ قيام مصدر آهن؛ چيو ويندو آهي: «اَمَّ اِمَامًا»، جيئن «قَامَ قِيَامًا» ۽ «صَامَ صِيَامًا» چيو ويندو آهي. حسن چيو: اسان پرهيزگارن جي پيروي ڪريون ۽ پرهيزگار اسان جي پيروي ڪن. ابن عباس چيو: اسان کي اهڙا اڳواڻ بڻاءِ، جيڪي هدايت ڏين؛ جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ اسان انهن کي اڳواڻ بڻايو، جيڪي اسان جي حڪم سان هدايت ڪندا هئا» (السجدة: 24). ۽ اسان کي گمراهيءَ جا اڳواڻ نه بڻاءِ، جيئن فرمايو: «۽ اسان انهن کي اهڙا اڳواڻ بڻايو، جيڪي باهه ڏانهن سڏيندا هئا» (القصص: 41).
هڪ قول موجب، هيءَ ڳالهه مقلوب آهي، يعني مطلب آهي: «پرهيزگارن کي اسان جو اڳواڻ بڻاءِ، ۽ اسان کي سندن پيروي ڪندڙ ۽ تابعدار بڻاءِ.» هي مجاهد جو قول آهي.
صحيح البخاري (حديث نمبر 5065) ۾ نبي ﷺ کان روايت آهي: «دنيا جو جيون عارضي فائدو آهي، ۽ ان جي فائدن مان سڀ کان ڀلو فائدو نيڪ زال آهي.»