Maatii gaarii fi fakkeenya ta’uu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Warri «Gooftaa keenya! Niitota keenya keessaa» jechuun warra nu waliin jiraatan, hiriyoota, namoota nu wajjin yeroo tokko jiraatan, fi niitota keenya jechuu dha; «sanyii keenyaas gammachuu ijaa nuuf kenni» jechuun isaaniin ija keenya nuuf gammachiisi, jechuu dha. Haala isaanii fi amaloota isaanii gadi fageenyaan yoo ilaalle, kaayyoo isaanii ol’aanaa fi sadarkaa isaanii ol’aanaa irraa hubanna: isaan hanga isaan [niitotaa fi ijoollee isaanii] Gooftaa isaaniif ajajamanii, beekumsa argatanii fi isa hojiirra oolchaa jiran arganitti ija isaanii hin gammadu.

Kun akkasuma niitotaa fi sanyiin isaanii akka qajeelaniif kadhannaa ta’uu isaa cinatti, ofii isaaniitiifis kadhannaa dha; sababni isaas faayidaan isaa isaanitti deebi’a. Kanaafuu, «nuuf kenni» jedhanii waan kana kennaa akka ta’u kadhatan. Kadhannaan isaanii faayidaa Muslima hundaafis ni deebisa; sababni isaas warri kunneen qajeeluudhaan namoota hedduu isaanitti hidhatanii fi isaan irraa fayyadaman qajeelchuuf sababa ta’u.

«Warra Rabbiin sodaataniifis imaamota nu taasisi» jechuun, yaa Gooftaa keenya, sadarkaa ol’aanaa kana—sadarkaa siddiiqotaa fi gabroota gaggaarii Rabbii guutuu ta’anii—nu ga’i; kunis amantii keessatti dursaa ta’uu fi dubbii fi hojii isaaniitiin warra Rabbiin sodaataniif fakkeenya ta’uu dha. Hojii isaanii hordofama; dubbiin isaanii amanamummaa argata; warri gaariin duuba isaanii deemanii isaan hordofu. Isaanis nama qajeelchu, ofii isaaniis qajeelu.

Wantuma tokko irra ga’uuf kadhachuun, waan sun malee hin raawwatamneefis kadhachuu akka of keessaa qabu beekamaa dha. Sadarkaan kun—amantii keessatti imaamummaa—obsaa fi yaqiina malee hin guutamu; akkuma Rabbiin ol ta’e jedhe: «Obsanii dhugaa ta’uu Aayata Keenyaatti amanuu isaaniitiin isaan imaamota ajaja Keenyaan [namoota] qajeelchan isaan taasifne» (As-Sajdah, 32:24). Kanaafuu, kadhannaan kun hojiiwwan gaarii baay’ee, ajaja Rabbii irratti obsuu, badii Isaatiirraa fi murtiiwwan Isaa nama rakkisan irratti obsuu, akkasumas beekumsa guutuu kan nama isaa qabu sadarkaa yaqiinaa geessu of keessatti qabata.

Akkasumas isaan ergamoota booda sadarkaa amala namootaa keessaa sadarkaa ol’aanaa irra akka ga’an gaafata.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Jechi Isaa, «Warri ‘Gooftaa keenya! Niitota keenya keessaa fi sanyii keenyaas gammachuu ijaa nuuf kenni’ jedhan» jedhu, isaan warra Rabbiin akka sanyii isaanii keessaa namoota Isa qofa gabbaranii fi Isaaf ajajaman baasuu kadhatan jechuu dha; hiriyaan Isaaf hin jiru. Ibn Abbaas akkana jedhe: isaan namoota hojii ajajamuu raawwatan jechuu dha; isaan arguun isaanii addunyaa fi Aakhiratti ija isaanii gammachiisa. Ikrimah akkana jedhe: isaan kanaan bareedina fuulaa yookaan miidhagina hin barbaanne; garuu akka Rabbiif ajajaman barbaadan.

Al-Hasan Al-Basri aayaa kana ilaalchisee gaafatame; akkana jedhe: «Gabricha Muslimaa tokkoof Rabbiin niitii isaa, obboleessa isaa fi jaallatamaa isaa keessatti ajajamuu Isaa akka isa agarsiisu jechuu dha. Lakkii, Rabbiin kakadhe, ijoollee, ijoollee ijoollee, obboleessa yookaan jaallatamaa isaa keessaa nama Rabbii ol ta’eef ajajamu arguu caalaa wanti ija Muslimaa gammachiisu hin jiru.» Ibn Jurayj jecha Isaa, «Niitota keenya keessaa fi sanyii keenyaas gammachuu ijaa nuuf kenni» jedhu ilaalchisee akkana jedhe: «Si gabbaru, gabbaruu Kee bareechanii raawwatu, badii isaaniin nutti hin dhufan.»

Abdur-Rahmaan ibn Zayd ibn Aslam akkana jedhe: hiikni isaa, niitota isaanii fi sanyii isaanii gara Islaamaatti akka qajeelchan Rabbiin kadhatu jechuu dha.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Yaʿmar ibn Bishr nutti hime; Abdullah ibn Al-Mubaarak nutti hime; Safwaan ibn Amr nuuf gabaase; Abdur-Rahmaan ibn Jubayr ibn Nufayr abbaan isaa irraa odeesse: Guyyaa tokko Al-Miqdaad ibn Al-Aswad bira teenye. Namni tokko isa bira darbee, «Ija lameen Nabii ﷺ argan kanaaf gammachuu haa ta’u! Waan ati argite arguu fi waan ati irratti argamte irratti argamuu hawwina» jedhe. Al-Miqdaad ni aare; ani immoo waan inni dubbate keessatti waan gaarii malee waan biraa waan hin jirreef dinqisiifadhe.

Ergasii gara namichaatti garagalee akkana jedhe: «Namni tokko dhugaa ba’umsa Rabbiin isa irraa dhokse hawwuuf wanti isa kakaasu maali? Yoo achi jiraate maal akka ta’u hin beeku. Rabbiin kakadhe, namoonni Nabii ﷺ waliin argaman keessaa namoonni inni [Nabii] isaan gara fuula isaaniitiin ibidda Jahannamitti darbe, isaan isa hin dhugoomsine, isaafis hin ajajamne. Rabbiin Nabiin keessan ittiin dhufe dhugoomsitanii, Gooftaa keessan qofa beekaa taatanii, Rabbiin rakkoo namoota biraatiin isin oolchee isin baaseef Rabbiin hin galateeffattanii?

Rabbiin Nabii ﷺ ergame keessaa haala isa caalaa ulfaataa ta’een, yeroo Jaahiliyyummaa namoonni keessa turan keessatti Nabii erge; isaan amantii sanamoota gabbaruu caalu hin argine. Inni dhugaa fi soba addaan baasee kan ittiin adda baafamu fide; abbaa fi ilma gidduuttis addaan baase. Namni abbaa isaa, ilma isaa yookaan obboleessa isaa kaafira ta’e arguun isaa ni mala ture; Rabbiin immoo cufaa onnee isaa amantiif bane. Inni yoo du’e ibidda seenuu isaa beeka; kanaaf jaallatamaan isaa ibidda keessa jiru osoo beeku ija isaa hin gammadu.

Kunis waan Rabbiin ol ta’e, «Warri ‘Gooftaa keenya! Niitota keenya keessaa fi sanyii keenyaas gammachuu ijaa nuuf kenni’ jedhan» jechuun dubbate dha.» Isnaadni hadiisa kanaa sahiiha; isaan [Al-Bukhaarii fi Muslim] hin gabaafne.

Jechi Isaa, «Warra Rabbiin sodaataniifis imaamota nu taasisi» jedhu ilaalchisee Ibn Abbaas, Al-Hasan, Qataadah, As-Suddii fi Ar-Rabiiʿ ibn Anas akkana jedhan: «Imaamota toltuu keessatti namoonni nu hordofan nu taasisi.» Namoonni biroon immoo, «Warra qajeelanii, gara toltuutti nama qajeelchan nu taasisi» jedhan. Isaan gabbarri isaanii gabbaruu ijoollee fi sanyii isaanii waliin akka itti fufu, qajeelummaan isaanii faayidaadhaan namoota birootiifis akka darbu hawwan; kunis mindaa caalaa fi bu’aa dhumaa caalaatti gaarii dha.

Kanaafuu, Sahiih Muslim keessatti Abu Hurayrah irraa, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, Nabiyyiin ﷺ akkana jedhan: «Ilmi Aadam yoo du’e, hojii isaa keessaa wanti sadii malee hundi irraa cita: ilma gaarii isaaf du’aa’ii godhu, beekumsa namoonni isa booda irraa fayyadaman, yookaan sadaqaa itti fufaa.» Akkasumas namoota [gara Rabbii] waaman.

Tafsiira Al-Baghawii

«Warri ‘Gooftaa keenya! Niitota keenya keessaa fi sanyii keenyaas gammachuu ijaa nuuf kenni’ jedhan» jecha «ذرياتنا» keessatti qubee alif malee dubbisuun Abu Amr, Al-Kisaa’ii fi Abu Bakr irraa dhufe; warri hafan immoo alif waliin, bifa baay’inaatiin dubbisan.

«Gammachuu ijaa» jechuun ijoollee gaarii, Rabbiin sodaatan jechuu dha. «Isaan qajeelota nuuf taasisi, kanaan ija keenya nuuf gammachiisi» jedhu. Al-Qurazii akkana jedhe: «Wanta ija mu’minaa gammachiisu keessaa, niitii isaa fi ijoolleen isaa Rabbiin ol ta’eef ajajamanii arguu caalu hin jiru.» Al-Hasanis akkana jedhe.

Jechi «قُرَّة» jedhu madda waan ta’eef bifa tokkichaatiin dhufe. Bu’uurri isaa qabbana irraa dhufe; Araboonni ho’a irraa rakkatu, qabbana immoo boqonnaa fi gammachuu isaaniif ta’a. Gammachuu yeroo argan «ija qabbanaa’uu» jedhu; gadda yeroo argan immoo «ija ho’uu» jedhu. Akkasumas, yeroo gammadan imimmaan ijaa qabbanaa’aa, yeroo gaddan immoo ho’aa ta’a jedhama.

Al-Azharī akkana jedhe: hiikni «gammachuu ijaa» nama garaan isaa irraa jaallatu argatee, isa malee kan biraa ilaalu irraa ija isaa tasgabbeessuu dha.

«Warra Rabbiin sodaataniif imaamota nu taasisi» jechuun, toltuu keessatti isaan nu hordofan, jechuu dha. Bifa baay’inaa «imaamota» hin jenne; kun akkuma aayaa «Dhugumatti, ani ergamaa Gooftaa aalamaati» (Ash-Shuʿaraa, 26:16) jedhu. Hiikni biraa immoo, «Imaamota» jechuu dha; akkuma aayaa «Isaan diina anaati» (Ash-Shuʿaraa, 26:77) jedhuun hiikni isaa «diinota» ta’e. Akkasumas, «bulchaan keenya namoonni kunneen» jechuun «bulchitoota keenya» jechuu dha.

Hiikni biraa, jechi kun «imaam» madda waan ta’eef bifa tokkichaatiin dhufe; akkuma «soomana» fi «salaata halkanii» jechuuti. «Imaama ta’e» jedhama; akkuma «dhaabbata dhaabbate» fi «soomana soome» jedhanii, madda gochaa isaanii bifa maqaa maddaatiin ibsaniitti.

Al-Hasan akkana jedhe: «Warra Rabbiin sodaatan hordofna; isaanis warra Rabbiin sodaatan nu hordofu.» Ibn Abbaas akkana jedhe: «Imaamota qajeelcha kennan nu taasisi»; akkuma jecha Isaa, «Isaan obsaniifi Aayata Keenyaatti dhugaan amanuu isaaniitiin imaamota ajaja Keenyaan qajeelchan isaan taasifne» (As-Sajdah, 32:24) jedhu. Akkuma, «Imaamota gara ibiddaatti waaman isaan taasifne» (Al-Qasas, 28:41) jedhe, imaamota jallinaa nu hin taasisiin. Hiikni biraa, kun jechoota bakka wal jijjiiraniidha: «Warra Rabbiin sodaatan nuuf imaamota godhi» jechuu dha; akkasumas nu isaan hordofnu, fakkeenya isaanii fudhannu nu taasisi. Kun yaada Mujaahid dha.