Kadhannaa Ibraahim fi Aakhiraa
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
Gooftaa kiyya! beekumsa naaf kenniNamoota gaggaariittis na dhaqqabsiisi. Dhaloota boodaa keessattis faaruu gaarii naaf taasisi Dhaaltota Jannata qananii dhaalan irraas na taasisi. Abbaa kiyyaafis araaramiDhugumatti, inni jallattoota irraa ta’eera. Guyyaa isaan (gabroonni) kaafamanis na hin xinneessin.” Guyyaa qabeenyiifi ilmaanis homaa hin fayyadne. Nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee.
Kadhannaan Ibraahim kun bifaayota walitti aanan kanneen, «hab lii» (هَبْ لِي), «alhiqnii» (أَلْحِقْنِي) fi «ij‘al lii» (اجْعَلْ لِي), jedhuun ibsaman of keessaa qaba. Onneen qulqulluun (قَلْبٌ سَلِيمٌ) Aakhiraatti fayyina argachuuf karaa qofaa taʼuu isaa ibsa.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
«Dhaaltota Jannata qananii na taasisi» jechuun: namoota Jannata keessa jiraatan keessaa na taasisi; Jannata Rabbii isaan dhaalchisu. Rabbiin kadhannaa isaa qeebalee, sadarkaa isaa Jannata qananii keessatti ol kaasuun deebiseef.
Ergasii inni (nagaan isa irratti haa jiraatu) Gooftaa isaa kadhatee, «Gooftaa kiyya! beekumsa naaf kenni» jedhe; jechuun beekumsa balʼaa seerota, halaalaa fi haraamaa ittiin beeku, namoota gidduuttis murtii ittiin kennu naaf kenni. «Namoota gaggaariittis na dhaqqabsiisi» jechuun obboloota isaa Nabiyyootaa fi Ergamaa keessaa na taasisi.
«Dhaloota boodaa keessatti maqaa gaarii naaf taasisi» jechuun: hanga dhuma yerooatti itti fufu faaruu dhugaa naaf taasisi. Rabbiin kadhannaa isaa qeebale; beekumsaa fi murtii isaaf kennee, ergamoota keessaa isa caalaa taʼe isa taasise; obboloota isaa ergamoota biras isa dhaqqabsiise. Ummata amantii hunda keessatti, yeroo hundatti jaalatamaa, fudhatamaa, kabajamaa fi faarfamaa isa taasise. Rabbiin ol taʼe akkana jedhe: «Dhaloota boodaa keessattis maqaa gaarii isaaf hambisne.
Ibraahim irratti nagaan haa jiraatu. Akkasuma warra toltuu hojjetan mindeessina. Dhugumatti, inni gabroota keenya warra amananii keessaa ture».
«Abbaa kiyyaaf araarami; dhugumatti inni jallattoota keessaa ture» jechuun, kadhannaan kun waadaa inni abbaa isaatiif kenne kanaan kan kaʼe ture: «Gooftaa kiyya irraa araara siif nan kadhadha; inni dhugumatti anaaf gaarummaa godhaadha» jedhee ture. Rabbiin ol taʼe akkana jedhe: «Araarri Ibraahim abbaa isaatiif kadhate waadaa isaaf gale qofa ture. Yeroo inni abbaa isaa diina Rabbii taʼuu hubate immoo isa irraa qulqullaaʼe. Dhugumatti Ibraahim baayʼee kadhataa fi obsaa ture».
«Guyyaa qabeenyi yookaan ilmaan homaa hin fayyanne; nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee.» Kun nama yeroo sanatti Rabbii biratti fayyadu, adabbii irraa ittiin oolu, mindaa guddaas ittiin argatuudha. Onneen qulqulluun jechuun onnee shirkii, shakkii, jaalala hammeenyaatii fi bidʼaa fi cubbuu irratti jabaatanii itti fufuu irraa nagaa taʼe jechuudha. Wantoota kana irraa qulqullaaʼuun isaa faallaa isaanii qabaachuu gaafata: ikhlaasa, beekumsa, yaada mirkanaaʼaa, jaalala toltuu fi onnee keessatti bareechuu isaa.
Fedhii fi jaalalli isaa jaalala Rabbii hordofuu, hawwiin isaas waan Rabbii biraa dhufe hordofuu qaba.
«Guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisina» jechuun: cubbuu tokko tokkoon na ceephaʼuudhaan, isaan irratti na adabuudhaan, yookaan na saaxiluudhaan na hin salphisina; kanaa mannaa guyyaa sana na gammachiisi.
«Guyyaa qabeenyi yookaan ilmaan homaa hin fayyanne; nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee.» Kun nama yeroo sanatti Rabbii biratti fayyadu, adabbii irraa ittiin oolu, mindaa guddaas ittiin argatuudha.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
Jechi Rabbii, «Dhaaltota Jannata qananii na taasisi» jedhu, addunyaa keessatti duʼa isaa booda maqaan gaariin akka itti fufu, Aakhiraattis dhaaltota Jannata qananii keessaa akka isa taasifamu naaf kenni jechuun hiikama.
Kanaafis, «Nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee» jedhe. Jechuun onnee xurii fi shirkii irraa qulqullaaʼe. Muhammad ibn Siiriin akkana jedhe: onneen qulqulluun Rabbii dhugaa taʼuu, Qiyaamaan dhufuun isaa shakkii hin qabne taʼuu, Rabbiin warra awwaalaman kaasuus beekuudha. Ibn Abbaas akkana jedhe: «Nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe» jechuun nama lubbuudhaan jiraatee, «Laa ilaaha illallaah» ragaa baʼuudha.
Mujaahid, Hasan fi kanneen biroonis, «onneen qulqulluun» shirkii irraa qulqullaaʼuu jechuudha jedhan. Saʼiid ibn al-Musayyib akkana jedhe: onneen qulqulluun onnee fayyaa qabuudha; innis onnee muʼminaa, sababni isaas onneen munaafiqaa dhukkubsataadha. Rabbiin akkana jedhe: «Onnee isaanii keessatti dhukkubni jira» (Al-Baqarah, 2:10). Abu Usmaan an-Niisaabuurii akkana jedhe: onnee bidʼaa irraa duwwaa taʼe, Sunnah irratti tasgabbaaʼe jechuudha.
«Guyyaa qabeenyi yookaan ilmaan homaa hin fayyanne» jechuun qabeenyi nama adabbii Rabbii irraa hin eegu; lafa guutuu warqeedhaan furuu fedhe illee. «Ilmaanis» jechuun namoonni lafa irra jiran hundi furii godhaman illee isa hin fayyadan. Guyyaa sana kan fayyadu Rabbitti amanuu, amantii isaaf qulqulleessuu fi shirkii irraa qulqullaaʼuu qofadha. Kanaaf, «Nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee» jedhe; jechuun onnee xurii fi shirkii irraa qulqullaaʼe.
Muhammad ibn Siiriin akkana jedhe: onneen qulqulluun Rabbii dhugaa taʼuu, Qiyaamaan dhufuun isaa shakkii hin qabne taʼuu, Rabbiin warra awwaalaman kaasuus beekuudha.
«Guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisina» jechuun Guyyaa Qiyaamaa, yeroo uumamtoonni jalqabaa fi dhumaa hundi kaafaman, salphina irraa na baraari jechuudha. Al-Bukhaariin hiika aayaa, «Guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisina» jedhu keessatti akkana jedhe: Ibraahiim ibn Tahmaan, Ibn Abii Dhiʼb irraa, inni Saʼiid ibn Abii Saʼiid al-Maqburii irraa, inni abbaa isaa irraa, inni Abu Hurayraa irraa, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, Nabiyyii irraa (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) dabarse: «Dhugumatti Ibraahim Guyyaa Qiyaamaa abbaa isaa arguun, fuulli isaa biyyee fi dukkanaan haguugamee jira.»
Ismaaʼiil akkana nuuf hime: obboleessi koo, Ibn Abii Dhiʼb irraa, Saʼiid al-Maqburii irraa, Abu Hurayraa irraa, Nabiyyii irraa dabarse: «Ibraahiim abbaa isaa ni qunname; “Yaa Gooftaa kiyya, Ati guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisuu jettee na waadaa galte” jedha. Rabbiin immoo, “Ani Jannata kaafirootatti dhorkeera” jedha.» Al-Bukhaariin aayaa kana biratti akkasitti dabarse. Kitaaba hadiisa Nabiyyootaa keessattis sanaduma kanaan, kophaa isaatiin dabarse; lafziin isaa: Ibraahiim Guyyaa Qiyaamaa abbaa isaa Aazar ni qunname; fuulli Aazar dukkanaaʼinaa fi biyyeen irra ture.
Ibraahiim, “Ani siif hin ajajamne akka na hin faallessine?” jedheen. Abbaan isaa, “Harʼa si hin faallessu” jedhe. Ibraahiim, “Yaa Gooftaa kiyya, Ati guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisuu jettee na waadaa galte; salphinni abbaa koo kan na irraa fagaatu caalaa maal taʼa?”
jedhe. Rabbiin ol taʼe, “Ani Jannata kaafirootatti dhorkeera” jedhe. Ergasii, “Yaa Ibraahiim, miila kee jala maali?” jedhame. Inni ilaale; achitti hoolaan qalame tokko xurii keessatti dhoqqeeffame arge. Miila isaa irraa qabanii ibidda keessatti darbame.
Abu Abdir-Rahmaan an-Nasaaʼiin Tafsiira kitaaba isaa al-Kabiir keessatti, «Guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisina» jedhu irratti akkana jedhe: Ahmad ibn Hafs ibn Abdillaah nutti hime; abbaan isaa, Ibraahiim ibn Tahmaan irraa; inni Muhammad ibn Abdir-Rahmaan irraa; inni Saʼiid ibn Abii Saʼiid al-Maqburii irraa; inni abbaa isaa irraa; inni Abu Hurayraa irraa dabarse, inni akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) akkana jedhan: «Dhugumatti Ibraahiim abbaa isaa Guyyaa Qiyaamaa fuulli isaa biyyee fi dukkanaan haguugamee argate.
“Kana irraa si dhoorgee ture; ati garuu na faallessite” isaan jedhe. Abbaan isaa, “Garuu harʼa si hin faallessu” jedhe. Ibraahiim, “Yaa Gooftaa kiyya, guyyaa isaan kaafamanitti na hin salphisuu jettee na waadaa galte; yoo abbaa koo salphiste, nama na irraa fagaatu caalaa eenyu salphata?” jedhe.
Rabbiin, “Yaa Ibraahiim, Ani Jannata kaafirootatti dhorkeera” jedhe. Ergasii isa irraa fuudhame. “Yaa Ibraahiim, abbaan kee eessa jira?” jedhame. Inni, “Ati na irraa isa fuute” jedhe. Rabbiin, “Jala kee ilaali” jedheen. Inni ilaale; achitti qeerree dhiiraa tokko xurii isaa keessatti gangalataa jiru arge.
Miila isaa irraa qabanii ibidda keessatti darbame.» Kun sanaduma gharibaa fi keessatti munkarummaa qaba. «Ad-dhiikh» jechuun dhiira waraabessaa; akka waan Aazar gara bifa waraabessaa dhiiraa xurii isaatiin faalameetti jijjiiramee, akkuma sana ibidda keessatti darbatame jechuu dha. Al-Bazzaar hadisa kana Hammaad ibn Salamah irraa, inni Ayyuub irraa, inni Muhammad ibn Siiriin irraa, inni Abu Hurayraa irraa, Nabiyyii irraa dabarse; isaas hadiisa ajaaʼibaa qaba.
Akkasumas Qataadah irraa, Jaʼfar ibn Abdil-Ghaafir irraa, Abu Saʼiid irraa, Nabiyyii irraa fakkaatuun dabarse.
Kun Ibraahiim (nagaan isa irratti haa jiraatu) Gooftaan isaa murtii akka isaaf kennu kadhachuudha. Ibn Abbaas: beekumsa jechuudha jedhe. Ikrimah: qalbii jechuudha jedhe. Mujaahid: Qurʼaana jechuudha jedhe. As-Suddii: Nabiyyummaa jechuudha jedhe.
«Namoota gaggaariittis na dhaqqabsiisi» jechuun addunyaa fi Aakhiraatti namoota gaggaarii wajjin na taasisi jechuudha. Akkuma Nabiyyiin (nagaa fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu) yeroo duʼa isaa dhihaatetti, «Yaa Rabbii, Muslimoota taanee nu jiraachisi, Muslimoota taanee nu ajjeesi; salphifamnee yookaan amantii jijjiirree utuu hin taʼin, namoota gaggaarii wajjin nu dhaqqabsiisi. Yaa Rabbii, hiriyoota ol-aanaa [Jannata]» jedhan; kana yeroo sadii jedhan. Kadhannaa keessatti hadiisni ni jira.
«Dhaloota boodaa keessatti maqaa gaarii naaf taasisi» jechuun duʼa koo booda maqaan gaariin ittiin na yaadatamu, toltuu keessattis fakkeenya na godhi jechuudha; akkuma Rabbiin ol taʼe, «Dhaloota boodaa keessatti isaaf hambisne. Ibraahim irratti nagaan haa jiraatu. Akkasuma warra toltuu hojjetan mindeessina» jedhe (As-Saaffaat, 37:108–110). Mujaahidii fi Qataadah: faaruu gaarii jechuudha jedhan.
Mujaahid akkana jedhe: hiikni isaa aayaa, «Addunyaa keessatti mindaa isaa isaaf kennine; dhugumatti Aakhiraattis inni namoota gaggaarii keessaa jira» jedhuun walfakkaata (Al-Ankabuut, 29:27; An-Nahl, 16:122). Layth ibn Abii Sulaym: ummanni amantii hundi isa jaalatuu fi isa hiriyoomfatu jechuudha jedhe. Ikrimahis akkasuma jedhe.
«Abbaa kiyyaaf araarami; dhugumatti inni jallattoota keessaa ture» jechuun aayaa, «Gooftaa keenya, anaafis, warra koo lamaaniifis araarami» jedhu fakkaata (Ibraahiim, 14:41). Kun Ibraahiim (nagaan isa irratti haa jiraatu) boodarra irraa deebiʼe keessaa tokko; akkuma Rabbiin ol taʼe, «Araarri Ibraahim abbaa isaatiif kadhate waadaa isaaf gale qofa ture. Yeroo inni abbaa isaa diina Rabbii taʼuu hubate immoo isa irraa qulqullaaʼe. Dhugumatti Ibraahim baayʼee kadhataa fi obsaa ture» jedhe (At-Tawbah, 9:114).
Rabbiin araara abbaa isaatiif kadhachuu irratti daangaa kaaʼe; akkana jedhe: «Ibraahiimii fi warra isa wajjin turan keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira; yeroo ummata isaaniitiin, “Nuti isin irraa fi waan isin Rabbii gaditti gabbaran irraa qulqullooʼoodha. Isin ni mormine; isin Rabbii tokkicha amanuu keessanitti hanga dhufutti jibbiinsii fi diinummaan nuu fi isin gidduu jiru bara baraan mulʼateera” jedhan. Jecha Ibraahiim abbaa isaatiin, “Dhugumatti siif araara nan kadhadha; garuu Rabbii irraa waan tokko siif gochuu hin dandaʼu” jedhu malee» (Al-Mumtahanah, 60:4).
«Onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee» jechuun shirkii fi shakkii irraa qulqullaaʼe jechuudha. Cubbuu irraa garuu namni tokko illee guutummaatti hin nagaaʼu; kun yaada mufassiroota irra caalaati. Saʼiid ibn al-Musayyib: onneen qulqulluun onnee fayyaa qabuudha, onnee muʼminaa; onneen kaafiraa fi munaafiqaa immoo dhukkubsataadha jedhe. Rabbiin ol taʼe, «Onnee isaanii keessatti dhukkubni jira» jedhe (Al-Baqarah, 2:10).
Ibn Usmaan an-Niisaabuurii: onnee bidʼaa irraa duwwaa taʼe, Sunnah irratti tasgabbaaʼe jechuudha jedhe.
Tafsiira Al-Baghawii
«Gooftaa kiyya! murtii naaf kenni» jedhu irratti Ibn Abbaas: daangaa fi seerota Rabbii beekuu jechuudha jedhe. Muqaatil: hubannoo fi beekumsa jechuudha jedhe. Al-Kalbii: Nabiyyummaa jechuudha jedhe.
«Namoota gaggaariittis na dhaqqabsiisi» jechuun sadarkaa fi ulfinaan Nabiyyoota isa dura turan wajjin na taasisi jechuudha.
«Dhaloota boodaa keessatti maqaa gaarii naaf taasisi» jechuun faaruu gaarii, yaadannoo bareedaa fi ummata boodarra dhufu keessatti fudhatama waliigalaa jechuudha. Rabbiin kana isaaf kenne; kanaaf namoonni amantii hunda keessa jiran isa jaallatuu fi isa faarsu. Al-Qutaybii akkana jedhe: dubbii afaaniin waan dubbatamuuf, jecha «afaan» jedhu dubbii bakka buusuun istiʼaaraa dha.
«Dhaaltota Jannata qananii na taasisi» jechuun namoota Jannata qananii kennamuuf keessaa na taasisi jechuudha.
«Na hin salphisina» jechuun na hin saaxilin; «Guyyaa isaan kaafamanitti». «Guyyaa qabeenyi yookaan ilmaan homaa hin fayyanne».
«Abbaa kiyyaaf araarami; dhugumatti inni jallattoota keessaa ture.» Inni kana abbaa isaa diina Rabbii taʼuu isaa utuu hin hubatin dura jedhe; akkuma duraan Suuraa At-Tawbah keessatti ibsame.
«Nama onnee qulqulluudhaan Rabbitti dhufe malee» jechuun shirkii fi shakkii irraa qulqullaaʼe jechuudha. Cubbuu irraa garuu namni tokko illee hin nagaaʼu; kun yaada mufassiroota irra caalaati. Saʼiid ibn al-Musayyib akkana jedhe: onneen qulqulluun onnee fayyaa qabuudha, onnee muʼminaa; onneen kaafiraa fi munaafiqaa immoo dhukkubsataadha. Rabbiin ol taʼe, «Onnee isaanii keessatti dhukkubni jira» jedhe (Al-Baqarah, 2:10).
Ibn Usmaan an-Niisaabuurii akkana jedhe: onnee bidʼaa irraa duwwaa taʼe, Sunnah irratti tasgabbaaʼe jechuudha.
Sahiih al-Bukhaarii keessatti (hadiisa lakkoofsa 4768), Abu Hurayraa irraa dabarfame: Ibraahiim Guyyaa Qiyaamaa abbaa isaa Aazar ni qunname; garuu inni kufrii isaatiin kan kaʼe gara waraabessaa dhiiraatti jijjiirama.