رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
زما ربه! ماته حكم (علم او نبوت) راکړه او له صالحانو سره مې يوځاى كړې. او په وروستيو نسلونو كې د نېكنامۍ يادونه را په برخه كړې. او د نعمتونو د جنت له وارثانو مې وګرځوې! او پلار ته مې بخښنه وكړې، هغه له بې لارو څخه دى. او په هغه ورځ مې مه شرموې چې خلك راپاڅول كيږي. همغه ورځ چې نه مال ګټه رسوي او نه زامن. پرته له دې چې څوك په روغ زړه الله ته ورغلى وي.
د دعا بڼې: «هَبْ لِي» (ماته راکړه)، «أَلْحِقْنِي» (ما ورګډ کړه) او «اجْعَلْ لِي» (ما ته وګرځوه). «روغ زړه» (قَلْبٌ سَلِيمٌ) په آخرت کې د خلاصون یوازینۍ لار ده.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
«او ما د نعمتونو د جنت له وارثانو وګرځوه»، یعنې د جنت له هغو اوسېدونکو څخه مې وګرځوه چې الله به یې جنت په میراث کې ورکړي. الله د هغه دعا قبوله کړه او په جنتونو کې یې لوړه مرتبه ورپه برخه کړه.
بیا ابراهيم عليه السلام خپل رب ته دعا وکړه او ویې ویل: «زما ربه! ماته حکمت راکړه»، یعنې ډېر علم راکړه چې پر مټ یې احکام، حلال او حرام وپېژنم او د خلکو ترمنځ پرې پرېکړه وکړم؛ «او له صالحانو سره مې یوځای کړه»، یعنې له خپلو هغو وروڼو، پېغمبرانو او رسولانو سره.
«او په وروستیو نسلونو کې ماته د رښتینولۍ ژبه را په برخه کړه»، یعنې تر پایه پورې زما په اړه رښتینې ستاینه روانه وساته. الله د هغه دعا قبوله کړه؛ داسې علم او حکمت یې ورکړ چې هغه یې له غوره رسولانو څخه وګرځاوه، له خپلو نورو رسولانو سره یې یوځای کړ او په ټولو دینونو او هر وخت کې یې محبوب، منل شوی، دروند او ستایل شوی وګرځاوه. الله تعالی فرمایلي دي: «او په راتلونکو خلکو کې مو د هغه یاد ښه پرېښود. سلام دې وي پر ابراهيم.
په همدې ډول موږ نېکي کوونکو ته بدله ورکوو. بېشکه هغه زموږ له مؤمنو بندګانو څخه و.»
«او زما پلار وبښه، بېشکه هغه له بېلارو څخه و.» دا دعا یې د هغې ژمنې له امله وکړه چې خپل پلار ته یې کړې وه: «زه به ډېر ژر له خپل رب څخه ستا لپاره بښنه وغواړم؛ بېشکه هغه پر ما ډېر مهربان دی.» الله تعالی فرمایلي دي: «او د خپل پلار لپاره د ابراهيم بښنه غوښتل یوازې د هغې ژمنې له امله وو چې هغه ورسره کړې وه؛ نو کله چې ورته څرګنده شوه چې هغه د الله دښمن دی، ترې بېزاره شو. بېشکه ابراهيم ډېر زړهسواندی او زغمناک و.»
«په هغې ورځ کې چې مال او زامن ګټه نه رسوي، مګر هغه څوک چې الله ته په روغ زړه ورشي.» همدا هغه څه دي چې ستا په نزد ګټه رسوي؛ په همدې سره انسان له عذابه ژغورل کېږي او د ستر ثواب مستحق ګرځي. روغ زړه هغه زړه دی چې له شرک، شک، د بدۍ له مینې او پر بدعت او ګناهونو له ټینګار څخه خوندي وي. د دغو شیانو له نشتوالي سره د هغوی ضد صفات هم لازمیږي: اخلاص، علم، یقین، د خیر مینه او په زړه کې یې ښکلی ګڼل؛ او دا چې د انسان اراده او مینه د الله د مینې تابع وي او غوښتنه یې د هغه څه تابع وي چې له الله څخه راغلي دي.
«او په هغه ورځ مې مه شرموه چې خلک راپاڅول کېږي»، یعنې د ځینو ګناهونو له امله په رټلو، سزا او رسوا کولو سره مې مه شرموه، بلکې په هغې ورځ مې نېکمرغه کړه.
«په هغې ورځ کې چې مال او زامن ګټه نه رسوي، مګر هغه څوک چې الله ته په روغ زړه ورشي.» همدا هغه څه دي چې ستا په نزد ګټه رسوي؛ په همدې سره انسان له عذابه ژغورل کېږي او د ستر ثواب مستحق ګرځي.
د امام ابن کثیر تفسیر
د الله تعالی د دې وینا په اړه: «او ما د نعمتونو د جنت له وارثانو وګرځوه»، یعنې په دنیا کې مې له مرګه وروسته په ښه یاد سره ونازوه، او په آخرت کې مې د نعمتونو د جنت له وارثانو وګرځوه.
له همدې امله یې وفرمایل: «مګر هغه څوک چې الله ته په روغ زړه ورشي»، یعنې له ناپاکۍ او شرک څخه پاک زړه. محمد بن سيرين ویلي دي: روغ زړه دا دی چې انسان پوه شي الله حق دی، قیامت بې له شکه راتلونکی دی او الله به په قبرونو کې پراته خلک راپاڅوي. ابن عباس ویلي دي: «مګر هغه څوک چې الله ته په روغ زړه ورشي» یعنې په داسې حال کې چې د «لا إله إلا الله» شاهدي ورکوي. مجاهد، حسن او نورو ویلي دي: «په روغ زړه» یعنې له شرک څخه پاک.
سعيد بن المسيب ویلي دي: روغ زړه، سم زړه دی، او هغه د مؤمن زړه دی؛ ځکه د منافق زړه ناروغ دی. الله فرمایلي دي: «د هغوی په زړونو کې ناروغي ده» (البقرة: ۱۰). ابو عثمان النيسابوري ویلي دي: هغه زړه دی چې له بدعت څخه تش او پر سنت ډاډمن وي.
د الله تعالی د دې وینا په اړه: «په هغې ورځ کې چې مال او زامن ګټه نه رسوي»، یعنې د انسان مال یې د الله له عذابه نه شي ژغورلای، که څه هم د ټولې ځمکې د سرو زرو په بدل کې ځان فدیه کړي؛ او نه زامن [ګټه رسوي]، که څه هم د ځمکې ټول اوسېدونکي د ځان د فدیې لپاره ورکړي. په هغې ورځ یوازې پر الله ایمان، د دین هغه ته ځانګړی کول او له شرک څخه بېزاري ګټه رسوي. له همدې امله یې وفرمایل: «مګر هغه څوک چې الله ته په روغ زړه ورشي»، یعنې له ناپاکۍ او شرک څخه پاک زړه. محمد بن سيرين ویلي دي: روغ زړه دا دی چې انسان پوه شي الله حق دی، قیامت بې له شکه راتلونکی دی او الله به په قبرونو کې پراته خلک راپاڅوي.
د الله تعالی د دې وینا په اړه: «او په هغه ورځ مې مه شرموه چې خلک راپاڅول کېږي»، یعنې د قیامت په ورځ، چې ټول مخلوقات، له لومړي څخه تر وروستي پورې، راپاڅول کېږي، له رسوايۍ مې وساته.
بخاري د دې آیت «او په هغه ورځ مې مه شرموه چې خلک راپاڅول کېږي» په اړه ویلي دي: ابراهيم بن طهمان، له ابن ابي ذئب، له سعيد بن ابي سعيد المقبرى، له خپل پلار او هغه له ابو هريره رضي الله عنه څخه روایت کوي چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «ابراهيم به د قیامت په ورځ خپل پلار وویني، پر هغه به دوړې او توره خړه وي.» اسماعيل موږ ته روایت وکړ، ویې ویل: زما ورور، له ابن ابي ذئب، له سعيد المقبرى، له ابو هريره او هغه له پېغمبر صلى الله عليه وسلم څخه روایت وکړ چې ویې فرمایل: «ابراهيم به له خپل پلار سره مخ شي او وبه وایي: اې زما ربه! تا راسره ژمنه کړې وه چې د راپاڅولو په ورځ به مې نه شرموې.
الله به ووایي: ما پر کافرانو جنت حرام کړی دی.» بخاري دا روایت د همدې آیت تر عنوان لاندې راوړی دی. د پېغمبرانو د حدیثونو په برخه کې یې هم په همدې سند، په یوازې ځان، روایت کړی او الفاظ یې داسې دي: «ابراهيم به د قیامت په ورځ له خپل پلار آزر سره مخ شي، د آزر پر مخ به دوړې او توره خړه وي. ابراهيم به ورته ووایي: ایا ما درته نه وو ویلي چې نافرماني مې مه کوه؟
پلار به یې ووایي: نن به ستا نافرماني نه کوم. ابراهيم به ووایي: اې زما ربه! تا راسره ژمنه کړې وه چې د راپاڅولو په ورځ به مې نه شرموې؛ تر دې ستره رسوايي به څه وي چې زما تر ټولو لرې [او بدمرغه] پلار مې په دې حال کې وي؟ الله تعالی به ووایي: ما پر کافرانو جنت حرام کړی دی.
بیا به وویل شي: اې ابراهيمه، ستا تر پښو لاندې څه دي؟ هغه به وګوري او ناڅاپه به یو ذبح شوی ژوی وویني چې په چټلیو لړلی وي؛ نو د پښو له خوا به یې ونیول شي او په اور کې به واچول شي.»
ابو عبدالرحمن النسائي په خپل «السنن الكبير» کې د تفسیر په برخه کې د دې وینا «او په هغه ورځ مې مه شرموه چې خلک راپاڅول کېږي» په اړه روایت کړی دی: احمد بن حفص بن عبدالله موږ ته خبر راکړ، پلار یې روایت وکړ، ابراهيم بن طهمان ورته له محمد بن عبدالرحمن، هغه له سعيد بن ابي سعيد المقبرى، هغه له خپل پلار او هغه له ابو هريره څخه روایت وکړ چې رسول الله صلى الله عليه وسلم وفرمایل: «ابراهيم خپل پلار د قیامت په ورځ ولید، پر هغه دوړې او توره خړه وه. ابراهيم ورته وویل: ما له دې کاره منع کړې وې، خو تا زما نافرماني وکړه. پلار یې وویل: خو نن به ستا نافرماني ونه کړم.
ابراهيم وویل: اې زما ربه، تا راسره ژمنه کړې وه چې د راپاڅولو په ورځ به مې نه شرموې؛ که زما پلار رسوا شي، تر ټولو لرې [او بدمرغه] به هم رسوا شي. الله وفرمایل: اې ابراهيمه، ما جنت پر کافرانو حرام کړی دی.» بیا ابراهيم له خپل پلار څخه واخیستل شو. الله وفرمایل: «اې ابراهيمه، پلار دې چېرته دی؟»
هغه وویل: «تا هغه زما څخه واخیست.» الله وفرمایل: «لاندې وګوره.» هغه چې وکتل، یو نر کفتار یې ولید چې په خپلو چټلیو کې رغړېده؛ نو د پښو له خوا یې ونیول شو او په اور کې واچول شو. دا یو غریب سند دی او په روایت کې یې نکارت شته.
«ذيخ» د کفتار نر ته ویل کېږي؛ داسې ښکاري چې آزر د یوه نر کفتار په بڼه اړول شوی و چې په خپل غایطه ککړ و، بیا په هماغه حالت کې اور ته واچول شو. بزار هم دا روایت د حماد بن سلمة، له ايوب، له محمد بن سيرين او هغه له ابو هريره څخه له پېغمبر صلى الله عليه وسلم څخه په روایت کړی، خو په هغه کې هم غرابت شته. همدارنګه یې د قتادة، له جعفر بن عبدالغافر، له ابو سعيد او هغه له پېغمبر صلى الله عليه وسلم څخه ورته روایت نقل کړی دی.
دا د ابراهيم عليه السلام غوښتنه ده چې رب یې حکمت ورکړي. ابن عباس ویلي دي: حکمت علم دی. عكرمة ویلي دي: عقل دی. مجاهد ویلي دي: قرآن دی. سدي ویلي دي: نبوت دی. د الله تعالی د دې وینا «او له صالحانو سره مې یوځای کړه» معنا دا ده: په دنیا او آخرت کې مې له صالحانو سره کړه؛ لکه څنګه چې پېغمبر صلى الله عليه وسلم د وفات پر مهال دعا وکړه: «اې الله، موږ مسلمانان ژوندي وساته، مسلمانان مو وفات کړه او له صالحانو سره مو یوځای کړه، داسې چې نه رسوا شوي او نه له دین څخه اوښتي یو.
اې الله، له تر ټولو لوړ ملګري سره.» دا یې درې ځله وویل. دا د دعا په حدیث کې راغلي دي.
د الله تعالی د دې وینا په اړه: «او په وروستیو نسلونو کې ماته د رښتینولۍ ژبه را په برخه کړه»، یعنې له ما وروسته ماته ښه یاد راکړه، چې د هغه په وسیله یاد شم او په خیر کې زما پیروي وشي؛ لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «او په راتلونکو خلکو کې مو د هغه یاد ښه پرېښود. سلام دې وي پر ابراهيم. په همدې ډول موږ نېکي کوونکو ته بدله ورکوو» (الصافات: ۱۰۸–۱۱۰). مجاهد او قتادة ویلي دي: «د رښتینولۍ ژبه» یعنې ښه ستاینه.
مجاهد ویلي دي: دا د الله تعالی د دې وینا په څېر ده: «او په دنیا کې مو هغه ته بدله ورکړه، او په آخرت کې به هم له صالحانو څخه وي»؛ او د دې وینا په څېر: «او په دنیا کې مو هغه ته نېکمرغي ورکړه، او په آخرت کې به هم له صالحانو څخه وي» (العنكبوت: ۲۷؛ النحل: ۱۲۲). ليث بن ابي سليم ویلي دي: هر دینوال له هغه سره مینه لري او دوستي یې کوي. عكرمة هم ورته خبره کړې ده.
د الله تعالی د دې وینا په اړه: «او زما پلار وبښه، بېشکه هغه له بېلارو څخه و»، دا د دې وینا په څېر ده: «زموږ ربه، ما او زما مور او پلار وبښه» (ابراهيم: ۴۱). ابراهيم عليه السلام وروسته له دې دعا څخه واوښت، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «او د خپل پلار لپاره د ابراهيم بښنه غوښتل یوازې د هغې ژمنې له امله وو چې هغه ورسره کړې وه؛ نو کله چې ورته څرګنده شوه چې هغه د الله دښمن دی، ترې بېزاره شو. بېشکه ابراهيم ډېر زړهسواندی او زغمناک و» (التوبة: ۱۱۴).
الله تعالی د خپل پلار لپاره د ابراهيم له بښنې غوښتلو سره تړاو پرې کړ او ویې فرمایل: «په رښتیا، په ابراهيم او له هغه سره په ملګرو کې ستاسو لپاره غوره بېلګه ده؛ کله چې یې خپل قوم ته وویل: موږ له تاسو او له هغو څخه بېزاره یو چې له الله پرته یې عبادت کوئ؛ موږ ستاسو [له دین] څخه منکر یو او زموږ او ستاسو ترمنځ دښمني او کینه د تل لپاره څرګنده شوې ده، تر څو چې یوازې پر الله ایمان راوړئ؛ خو د ابراهيم هغه خبره بېله ده چې خپل پلار ته یې وویل: زه به خامخا ستا لپاره بښنه وغواړم، خو د الله په وړاندې ستا لپاره هېڅ اختیار نه لرم» (الممتحنة: ۴).
د البغوي تفسیر
«زما ربه! ماته حکمت راکړه.» ابن عباس ویلي دي: د الله د حدودو او احکامو پېژندنه. مقاتل ویلي دي: پوهه او علم. کلبی ویلي دي: نبوت.
«او له صالحانو سره مې یوځای کړه»، یعنې له هغو پخوانیو پېغمبرانو سره مې په مرتبه او درجه کې یوځای کړه.
«او په وروستیو نسلونو کې ماته د رښتینولۍ ژبه را په برخه کړه»، یعنې ښه ستاینه، ښکلی یاد او په هغو امتونو کې عام منل کېدل چې له ما وروسته راځي. الله دا دعا ورپوره کړه؛ نو د ټولو دینونو پیروان یې دوست ګڼي او ستاینه یې کوي. قتيبي ویلي دي: «ژبه» دلته په استعاري ډول د وینا پر ځای کارول شوې، ځکه وینا په ژبه کېږي.
«او ما د نعمتونو د جنت له وارثانو وګرځوه»، یعنې له هغو کسانو مې وګرځوه چې د نعمتونو جنت ورکوې.
«او په هغه ورځ مې مه شرموه»، یعنې مه مې رسوا کوه، د هغې ورځې په ترڅ کې چې خلک راپاڅول کېږي. «په هغې ورځ کې چې مال او زامن ګټه نه رسوي.»
«او زما پلار وبښه، بېشکه هغه له بېلارو څخه و.» ابراهيم دا خبره تر هغه مخکې کړې وه چې ورته څرګنده شي هغه د الله دښمن دی، لکه څنګه چې د التوبة سورت په تفسیر کې مخکې یادونه شوې ده.
«مګر هغه څوک چې الله ته په روغ زړه ورشي»، یعنې له شرک او شک څخه پاک زړه. د ډېرو مفسرانو په وینا، له ګناهونو څخه هېڅوک خوندي نه دی. سعيد بن المسيب ویلي دي: روغ زړه سم زړه دی، او هغه د مؤمن زړه دی؛ ځکه د کافر او منافق زړه ناروغ دی. الله تعالی فرمایلي دي: «د هغوی په زړونو کې ناروغي ده» (البقرة: ۱۰). ابن عثمان النيسابوري ویلي دي: هغه زړه دی چې له بدعته تش او پر سنت ډاډمن وي.
په «صحيح البخاري» (شمېره: ۴۷۶۸) کې له ابو هريره څخه روایت دی چې ابراهيم به د قیامت په ورځ له خپل پلار آزر سره مخ شي، خو د هغه د کفر له امله به په کفتار واړول شي.