Туура жүрөк жана акыреттеги кутулуу
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
Аудио жүктөлгөн жок. Кийинчерээк кайталап көрүңүз.
«Оо, Раббим! Мага өкүм(дөрдү билдире турган көп илим) бергин жана (өткөн) жакшы адамдарга (пайгамбарларга) кошкун! Жана мени(н ысымымды) акыркылардын чынчыл тилдеринде (дубаларында) кылгын! Жана мени жыргалчылыктуу бейиштин мураскорлорунан кылгын! Жана менин атамды кечиргин! Ал адашуучулардан болуп калды![1] (Оо, Раббим! адамдарга) кайрадан тириле турган күндө мени(н кээ бир каталарымды ачып) шерменде кылбагын!». Ал күндө не мал-мүлк, не бала-чака пайда бербейт. Бир гана, Аллахка (ширктен) таза жүрөк менен келген адам(дын жакшылык иштери гана пайда берет).
Дубада Ибрахим пайгамбардын «хаб ли» (هَبْ لِي — мага бергин), «алхикни» (أَلْحِقْنِي — мени кошкун) жана «иж‘ал ли» (اجْعَلْ لِي — мени кылгын) деген өтүнүч формалары колдонулган. «Таза жүрөк» (قَلْبٌ سَلِيمٌ) түшүнүгү акыретте кутулуунун жалгыз шарты катары баяндалат.
Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири
«Мени жыргалчылыктуу бейиштин мураскорлорунан кылгын» — башкача айтканда, Аллах аларга мураска бере турган бейиштин ээлеринен кылгын. Аллах анын дубасын кабыл алып, жыргалчылыктуу бейиштердеги даражасын көтөрдү.
Андан кийин ал, ага тынчтык болсун, Раббисине мындай деп дуба кылды: «Раббим! Мага өкүм бергин», башкача айтканда, өкүмдөрдү, адал менен арамды таанып, адамдардын ортосунда өкүм чыгара турган мол илим бергин. «Жана мени салихтерге кошкун» — өзүнүн пайгамбар жана элчи бир туугандарына кошкун.
«Жана акыркылар арасында мени чынчыл тилдүү кылгын», башкача айтканда, акыр заманга чейин улана турган чын мактоого ээ кылгын. Аллах анын дубасын кабыл алып, ага элчилердин эң артыкчыларынан болууга жеткире турган илим менен акылмандык берди; пайгамбар бир туугандарына кошту; бардык диндерде, бардык убактарда сүйүктүү, кабыл алынган, урматталган жана макталган кылды. Аллах Таала мындай дейт: «Кийинкилер арасында ага жакшы ат калтырдык. Ибрахимге салам болсун!
Биз жакшылык кылуучуларды ушундай сыйлайбыз. Чындыгында, ал биздин ыймандуу пенделерибизден эле» (ас-Саффат, 37:108–111).
«Атамды кечиргин! Ал адашкандардан болду». Бул дубаны анын атасына: «Раббимден сен үчүн кечирим сурайм. Чындыгында, Ал мага абдан ырайымдуу» (Марям, 19:47), — деп берген убадасына байланыштуу айтты. Аллах Таала мындай дейт: «Ибрахимдин атасы үчүн кечирим суроосу ага берген убадасынан башка эмес эле.
Ал атасынын Аллахка душман экенин билгенде, андан баш тартты. Чындыгында, Ибрахим өтө жалбаруучу жана жумшак мүнөздүү эле» (ат-Тооба, 9:114).
«Ал күнү мал-мүлк да, уул-бала да пайда бербейт. Аллахка таза жүрөк менен келген адам гана (пайда табат)». Аллахтын алдында ошол жүрөк гана ээсине пайда берип, аны азаптан куткарат жана мол сыйлыкка жеткирет. Таза жүрөк — ширк, шек-күмөн, жамандыкты сүйүү, бидъатка жана күнөөлөргө өжөрлүк кылуудан таза жүрөк.
Мындай нерселерден таза болуу анын карама-каршылары менен сыпатталууну талап кылат: ыклас, илим, бекем ишеним, жакшылыкты сүйүү жана аны жүрөгүнө көркөм кылып көрсөтүү; ошондой эле каалоосу менен сүйүүсү Аллахтын сүйүүсүнө баш ийип, каалоосу Аллахтан келген нерсеге ылайык болушу керек.
«Алар тирилтиле турган күнү мени шерменде кылбагын», башкача айтканда, кээ бир күнөөлөрүм үчүн жемелеп, жазалап же маскара кылба; тескерисинче, ошол күнү мени бактылуу кыл.
«Ал күнү мал-мүлк да, уул-бала да пайда бербейт. Аллахка таза жүрөк менен келген адам гана (пайда табат)». Аллахтын алдында адамга пайда берип, азаптан куткарып, мол сыйлыкка жеткире турган нерсе — ушул.
Имам Ибн Касирдин тафсири
Аллах Тааланын: «Мени жыргалчылыктуу бейиштин мураскорлорунан кылгын» деген сөзүнүн мааниси: дүйнөдө менден кийин жакшы эскерүүнү улантуу менен, ал эми акыретте мени жыргалчылыктуу бейиштин мураскорлорунан кылуу менен мага жакшылык кылгын.
Ошондуктан мындай деди: «Аллахка таза жүрөк менен келген адам гана (пайда табат)». Башкача айтканда, булганычтан жана ширк кылуудан таза жүрөк менен келген адам. Мухаммад ибн Сирин: «Таза жүрөк — Аллахтын акыйкат экенин, Кыямат сөзсүз келеринде эч кандай шек жок экенин жана Аллах мүрзөлөрдөгүлөрдү тирилтерин билген жүрөк», — деген. Ибн Аббас: «Аллахка таза жүрөк менен келген адам — “Аллахтан башка сыйынууга татыктуу кудай жок” деп күбөлүк берген тирүү жүрөк ээси», — деген.
Мужахид, Хасан жана башкалар: «Таза жүрөк» деген — ширк кылуудан таза жүрөк, — дешкен. Саид ибн аль-Мусаййиб: «Таза жүрөк — соо жүрөк, ал момундун жүрөгү. Анткени мунафыктын жүрөгү оорулуу. Аллах: “Алардын жүрөктөрүндө оору бар” (аль-Бакара, 2:10), — деген», — деп айткан.
Абу Усман ан-Найсабури: «Ал — бидъаттан таза, Сүннөткө бекем турган жүрөк», — деген.
«Ал күнү мал-мүлк да, уул-бала да пайда бербейт», башкача айтканда, адамды Аллахтын азабынан мал-мүлкү куткара албайт, жер жүзүнө толо алтынды кун катары берсе да; уул-баласы да куткара албайт, жердегилердин баарын кунга берсе да. Ал күнү Аллахка ыйман келтирүү, динди Ага гана арноо жана ширктен баш тартуудан башка эч нерсе пайда бербейт. Ошондуктан Аллах: «Аллахка таза жүрөк менен келген адам гана (пайда табат)», — деген. Башкача айтканда, булганычтан жана ширк кылуудан таза жүрөк менен келген адам.
Мухаммад ибн Сирин: «Таза жүрөк — Аллахтын акыйкат экенин, Кыямат сөзсүз келеринде эч кандай шек жок экенин жана Аллах мүрзөлөрдөгүлөрдү тирилтерин билген жүрөк», — деген.
«Алар тирилтиле турган күнү мени шерменде кылбагын», башкача айтканда, бардык жаратылгандар — алгачкылар да, акыркылар да — тирилтиле турган Кыямат күнүндө мени кордуктан сактагын. Аль-Бухари Аллахтын «Алар тирилтиле турган күнү мени шерменде кылбагын» деген сөзүнө байланыштуу Ибрахим ибн Тахмандан, ал Ибн Аби Зи’бден, ал Саид ибн Аби Саид аль-Макбуриден, ал атасынан, ал Абу Хурайрадан, радыяллаху анху, риваят кылып, Аллахтын Элчиси, саллаллаху алейхи ва саллам, мындай дегенин келтирет: «Чындыгында, Ибрахим Кыямат күнү атасын жүзүнө чаң жана кир баскан абалда көрөт».
Бизге Исмаил риваят кылды: ага бир тууганы, ага Ибн Аби Зи’б, ага Саид аль-Макбури, ага Абу Хурайра, радыяллаху анху, Пайгамбардан, саллаллаху алейхи ва саллам, риваят кылып, ал мындай деген: «Ибрахим атасына жолугуп: “Раббим, Сен мени тирилте турган күнү шерменде кылбайм деп убада бергенсиң”, — дейт. Аллах: “Мен Бейишти каапырларга арам кылдым”, — дейт». Аль-Бухари муну ушул аяттын тушунда ушундайча риваят кылган. «Пайгамбарлар баянында» болсо дал ошол эле иснад менен өзүнчө риваят кылып, анын сөздөрүн мындай берген: «Ибрахим Кыямат күнү атасы Азарга жолугат.
Азардын жүзүн чаң жана кир баскан болот. Ибрахим ага: “Мен сага мага каршы чыкпа деп айтпадым беле?” — дейт. Атасы: “Бүгүн сага каршы чыкпайм”, — дейт. Ибрахим: “Раббим, Сен мени тирилте турган күнү шерменде кылбайм деп убада бергенсиң.
Алыс турган атамдын абалынан өткөн шерменделик барбы?” — дейт. Аллах Таала: “Мен Бейишти каапырларга арам кылдым”, — дейт. Андан соң: “Эй, Ибрахим, бутуңдун астында эмне бар, карачы”, — деп айтылат. Ал караса, нажаска булганган бир гиена турат. Аны буттарынан кармап, отко ыргытат».
Абу Абдуррахман ан-Насаи «Сунан аль-Кубрасынын» тафсир бөлүмүндө «Алар тирилтиле турган күнү мени шерменде кылбагын» деген аяттын алдында мындай риваят кылган: Ахмад ибн Хафс ибн Абдуллах бизге кабарлады; мага атам, ага Ибрахим ибн Тахман, ага Мухаммад ибн Абдуррахман, ага Саид ибн Аби Саид аль-Макбури, ага атасы, ага Абу Хурайра риваят кылып, ал Аллахтын Элчиси, саллаллаху алейхи ва саллам, мындай дегенин айтты: «Ибрахим Кыямат күнү атасын жүзүн чаң жана кир баскан абалда көрөт да: “Мен сага бул нерседен тыйбадым беле, сен болсо мага каршы чыктың”, — дейт.
Атасы: “Бирок бүгүн сага бир да жолу каршы чыкпайм”, — дейт. Ибрахим: “Раббим, Сен мени тирилте турган күнү шерменде кылбайм деп убада бергенсиң. Атама шерменделик келсе, анда эң алыс болгонум шерменде болот”, — дейт. Аллах: “Эй, Ибрахим, Мен аны каапырларга арам кылдым”, — дейт.
Анан аны алып кетишет. Ибрахим: “Эй, Раббим, атам кайда?” — дейт. Аллах: “Мен аны сенден алдым. Бутуңдун астын кара”, — дейт. Ал караса, өзүнүн нажасына булганып оонап жаткан бир эркек гиенаны көрөт. Аны буттарынан кармап, отко ыргытат».
Бул — сейрек иснад жана риваятта четке кагыла турган нерсе бар. «Зийх» — гиенанын эркеги. Кыязы, Азар анын нажасына булганган зийхтин кейпине айландырылып, ошол абалда отко ыргытылат. Аль-Баззар муну Хаммад ибн Саламадан, ал Айюбдан, ал Мухаммад ибн Сиринден, ал Абу Хурайрадан, Пайгамбардан, саллаллаху алейхи ва саллам, риваят кылган, бирок анда да сейректик бар.
Ошондой эле Катададан, ал Жафар ибн Абдулгафирден, ал Абу Саидден, Пайгамбардан, саллаллаху алейхи ва саллам, ушул сыяктуу риваят кылган.
Бул — Ибрахимдин, ага тынчтык болсун, Раббисинен акылмандык беришин сураган дубасы. Ибн Аббас: «Бул — илим», — деген. Икримадан: «Бул — акыл», — деген. Мужахид: «Бул — Куран», — деген. Саддий: «Бул — пайгамбарлык», — деген.
«Жана мени салихтерге кошкун» дегенинин мааниси: мени дүйнөдө да, акыретте да салихтер менен бирге кылгын. Пайгамбар, саллаллаху алейхи ва саллам, өлүм алдында мындай деп дуба кылганы айтылган: «Оо, Аллах! Бизди мусулман абалда жашат, мусулман абалда өлтүр жана шерменде да, жолдон четтеген да кылбастан салихтерге кош. Оо, Аллах, эң жогорку жолдош!»
Бул сөздү ал үч жолу айткан. Дуба тууралуу хадисте ушундай келген.
«Жана акыркылар арасында мени чынчыл тилдүү кылгын» деген сөзүнүн мааниси: менден кийин да мени жакшы эскеришсин жана жакшылыкта мага ээрчишсин деген ниет менен, мени жакшы атка ээ кылгын. Аллах Таала мындай дейт: «Кийинкилер арасында ага жакшы ат калтырдык. Ибрахимге салам болсун! Биз жакшылык кылуучуларды ушундай сыйлайбыз» (ас-Саффат, 37:108–110).
Мужахид менен Катада: «Акыркылар арасында мени чынчыл тилдүү кылгын» деген — жакшы мактоого ээ кылгын, — дешкен. Мужахид муну Аллахтын: «Биз ага дүйнөдө сыйлык бердик. Чындыгында, ал акыретте салихтерден болот» (аль-Анкабут, 29:27) жана «Биз ага дүйнөдө жакшылык бердик. Чындыгында, ал акыретте салихтерден болот» (ан-Нахл, 16:122), — деген сөздөрүнө окшош деп айткан.
Лайс ибн Аби Сулайм: «Ар бир диндин өкүлдөрү аны жакшы көрүп, өзүнө жакын тутат», — деген. Икримадан да ушундай айтылган.
«Атамды кечиргин! Ал адашкандардан болду» деген сөзү Аллахтын: «Раббибиз, мени жана ата-энемди кечир» (Ибрахим, 14:41), — деген сөзүнө окшош. Ибрахим, ага тынчтык болсун, кийин бул өтүнүчүнөн баш тарткан. Аллах Таала айткан: «Ибрахимдин атасы үчүн кечирим суроосу ага берген убадасынан башка эмес эле.
Ал атасынын Аллахка душман экенин билгенде, андан баш тартты. Чындыгында, Ибрахим өтө жалбаруучу жана жумшак мүнөздүү эле» (ат-Тооба, 9:114). Аллах атасы үчүн кечирим суроого мындан ары жол жок экенин билдирип, мындай деген: «Ибрахимде жана аны менен бирге болгондордо силер үчүн жакшы үлгү бар. Алар өз коомдорун: “Биз силерден жана Аллахтан башка сыйынган нерселериңерден баш тартабыз.
Биз силерди четке кагабыз. Аллахка жалгыз ыйман келтирмейинче, силер менен биздин арабызда түбөлүк душмандык жана жек көрүү пайда болду”, — дешкен. Бирок Ибрахимдин атасына: “Сен үчүн кечирим сурайм, бирок Аллахтан келе турган эч нерсени сенден кайтара албайм”, — деген сөзү андай эмес» (аль-Мумтахана, 60:4).
Аль-Багавинин тафсири
«Раббим! Мага өкүм бергин» деген сөз тууралуу Ибн Аббас: «Аллахтын чектерин жана өкүмдөрүн билүү», — деген. Мукатил: «Түшүнүк жана илим», — деген. Кальби: «Пайгамбарлык», — деген. «Жана мени салихтерге кошкун» — менден мурдагы пайгамбарлар менен даражада жана мартабада бирге кылгын.
«Жана акыркылар арасында мени чынчыл тилдүү кылгын», башкача айтканда, менден кийин келе турган үммөттөрдүн арасында жакшы мактоого, жакшы эскерүүгө жана жалпы кабыл алынууга ээ кылгын. Аллах анын дубасын кабыл кылды. Дин ээлеринин баары аны жакшы көрүп, макташты. Аль-Кутайби: «“Тил” сөзү бул жерде метафоралык мааниде “сөз” дегендин ордуна колдонулган, анткени сөз тил аркылуу айтылат», — деген.
«Мени жыргалчылыктуу бейиштин мураскорлорунан кылгын», башкача айтканда, жыргалчылыктуу бейишти бере турган адамдарыңдын катарына кошкун.
«Мени шерменде кылбагын» — маскара кылбагын. «Алар тирилтиле турган күнү». «Ал күнү мал-мүлк да, уул-бала да пайда бербейт».
«Атамды кечиргин! Ал адашкандардан болду» дегенди Ибрахим атасынын Аллахка душман экенин билгенге чейин айткан; бул тууралуу ат-Тооба сүрөсүндө мурда айтылды.
«Аллахка таза жүрөк менен келген адам гана (пайда табат)», башкача айтканда, ширк менен шек-күмөндөн таза жүрөк менен келген адам. Ал эми күнөөлөрдөн эч ким толук таза болбойт. Бул — тафсирчилердин көпчүлүгүнүн пикири. Саид ибн аль-Мусаййиб: «Таза жүрөк — соо жүрөк, ал момундун жүрөгү.
Каапыр менен мунафыктын жүрөгү оорулуу. Аллах Таала: “Алардын жүрөктөрүндө оору бар” (аль-Бакара, 2:10), — деген», — деп айткан. Ибн Усман ан-Найсабури: «Ал — бидъаттан таза жана Сүннөткө бекем турган жүрөк», — деген.
«Сахих аль-Бухари» (№ 4768) жыйнагында Абу Хурайрадан риваят кылынат: Ибрахим Кыямат күнү атасы Азарга жолугат, бирок анын каапырлыгы себептүү Азар гиенага айландырылат.