رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
اي منھنجا پالڻھار مُون کي دانائي بخش ۽ مون کي صالحن سان شامل ڪر. ۽ پوين ۾ منھنجي چڱي يادگيري (قائم) ڪر. ۽ مون کي نعمتن واري بھشت جي وارثن مان ڪر. ۽ منھنجي پيءُ کي بخش جو اُھو گمراھن مان آھي. ۽ جنھن ڏينھن (ماڻھو جيئرا ٿي) اُٿندا (تنھن ڏينھن) مون کي خوار نه ڪج. جنھن ڏينھن نڪي مال ۽ نڪي پٽ نفعو ڏيندا. پر اُھو (فائدي وارو ھوندو) جو الله وٽ سالم دل آڻيندو.
صورتون: ابراهيم عليه السلام جي درخواستن جو مجموعو آهي: «هَبْ لِي» (مون کي عطا ڪر)، «أَلْحِقْنِي» (مون کي شامل ڪر) ۽ «اجْعَلْ لِي» (منهنجي لاءِ مقرر ڪر). «سالم دل» (قَلْبٌ سَلِيمٌ) آخرت ۾ نجات جو واحد وسيلو آهي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
۽ مون کي نعمتن واري جنت جي وارثن مان ڪر، يعني جنت وارن مان، جيڪا الله کين ورثي ۾ ڏيندو. پوءِ الله سندس دعا قبول ڪئي ۽ نعمتن جي باغن ۾ سندس مرتبو بلند ڪيو.
پوءِ ابراهيم عليه السلام پنهنجي پالڻهار کان دعا گهري: «اي منهنجا پالڻهار! مون کي حڪمت عطا ڪر»، يعني گهڻو علم، جنهن سان مان حڪمن، حلال ۽ حرام کي سڃاڻان ۽ ماڻهن جي وچ ۾ فيصلو ڪريان. «۽ مون کي صالحين سان شامل ڪر»، يعني پنهنجي ڀائرن نبين ۽ رسولن سان.
«۽ پوين ۾ منهنجي لاءِ سچي ساراهه مقرر ڪر»، يعني منهنجي لاءِ اهڙي سچي ساراهه مقرر ڪر، جيڪا زماني جي آخر تائين باقي رهي. الله سندس دعا قبول ڪئي، کيس اهڙو علم ۽ حڪمت عطا ڪيائين، جو هو سڀني رسولن مان افضل ٿيو؛ کيس پنهنجي رسول ڀائرن سان شامل ڪيائين ۽ سڀني مذهبن ۾، هر زماني ۾، کيس محبوب، مقبول، معظم ۽ ساراهيل بڻايائين. الله تعالى فرمايو: «۽ اسان پوين ۾ سندس ذڪر باقي رکيو. ابراهيم تي سلام هجي.
اهڙيءَ طرح اسين نيڪي ڪندڙن کي بدلو ڏيندا آهيون. بيشڪ هو اسان جي مؤمن ٻانهن مان هو.»
«۽ منهنجي پيءُ کي بخش، بيشڪ هو گمراهن مان هو.» اها دعا ان واعدي سبب هئي، جيڪو هن پنهنجي پيءُ سان ڪيو هو: «مان پنهنجي پالڻهار کان تنهنجي لاءِ بخشش گهرندس، بيشڪ هو مون تي نهايت مهربان آهي.» الله تعالى فرمايو: «۽ ابراهيم جو پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهرڻ رڳو ان واعدي سبب هو، جيڪو هن ساڻس ڪيو هو. پوءِ جڏهن مٿس پڌرو ٿيو ته هو الله جو دشمن آهي ته هن کان بيزاري ڪيائين. بيشڪ ابراهيم گهڻو آهه ڪندڙ ۽ بردبار هو.»
«جنهن ڏينهن مال ۽ پٽ ڪو فائدو نه ڏيندا، سواءِ ان جي، جيڪو الله وٽ سالم دل کڻي ايندو.» اهو ئي آهي جيڪو تنهنجي حضور ۾ فائدو ڏيندو، عذاب کان نجات ڏياريندو ۽ وڏي ثواب جو حقدار بڻائيندو. سالم دل اها آهي، جيڪا شرڪ، شڪ، بڇڙائيءَ جي محبت، بدعت ۽ گناهن تي اصرار کان پاڪ هجي. ان ڳالهه مان لازم اچي ٿو ته اهڙي دل انهن جي ابتڙ صفتن سان سينگاريل هجي: اخلاص، علم ۽ يقين؛ ڀلائيءَ جي محبت ۽ ان کي دل ۾ سهڻو سمجهڻ؛ ۽ اها ته سندس ارادو ۽ محبت الله جي محبت جي تابع هجن، ۽ سندس خواهش الله جي حڪم جي پيروي ڪري.
«۽ جنهن ڏينهن اهي اٿاريا ويندا، تنهن ڏينهن مون کي خوار نه ڪج»، يعني ڪي گناهه ياد ڏيارڻ، انهن جي سزا ڏيڻ ۽ رسوا ڪرڻ سان مون کي خوار نه ڪج، بلڪه ان ڏينهن مون کي سعادت عطا ڪج.
«جنهن ڏينهن مال ۽ پٽ ڪو فائدو نه ڏيندا، سواءِ ان جي، جيڪو الله وٽ سالم دل کڻي ايندو.» اهو ئي آهي جيڪو تنهنجي حضور ۾ فائدو ڏيندو، عذاب کان نجات ڏياريندو ۽ وڏي ثواب جو حقدار بڻائيندو.
امام ابن ڪثير جي تفسير
الله تعالى جي فرمان «۽ مون کي نعمتن واري جنت جي وارثن مان ڪر» جو مطلب آهي: دنيا ۾ مون کي اها نعمت عطا ڪر ته منهنجي وفات کان پوءِ منهنجو سهڻو ذڪر باقي رهي، ۽ آخرت ۾ مون کي نعمتن واري جنت جو وارث بڻاءِ.
«سواءِ ان جي، جيڪو الله وٽ سالم دل کڻي ايندو» يعني اها دل جيڪا گندگي ۽ شرڪ کان سلامت هجي. محمد بن سيرين چيو: سالم دل اها آهي، جيڪا ڄاڻي ته الله حق آهي، قيامت ضرور اچڻي آهي، ان ۾ ڪو شڪ ناهي، ۽ الله قبرن ۾ پيلن کي ٻيهر اٿاريندو. ابن عباس چيو: «جيڪو الله وٽ سالم دل کڻي ايندو» مان مراد اها زنده دل آهي، جيڪا گواهي ڏئي ٿي ته الله کان سواءِ ڪو عبادت جو حقدار ناهي. مجاهد، حسن ۽ ٻين چيو: «سالم دل» مان مراد شرڪ کان پاڪ دل آهي.
سعيد بن المَسَيَّب چيو: سالم دل صحيح دل آهي، ۽ اها مؤمن جي دل آهي، ڇاڪاڻتہ منافق جي دل بيمار آهي. الله فرمايو: «انهن جي دلين ۾ بيماري آهي» (البقرة: 10). ابو عثمان نيسابوري چيو: اها دل جيڪا بدعت کان خالي ۽ سنت تي مطمئن هجي.
«جنهن ڏينهن مال ۽ پٽ ڪو فائدو نه ڏيندا» يعني ماڻهوءَ جو مال کيس الله جي عذاب کان نه بچائيندو، جيتوڻيڪ هو زمين ڀر سون فديي ۾ ڏئي. «۽ نه پٽ»؛ توڙي جو هو زمين وارن سڀني کي فديي ۾ ڏئي. ان ڏينهن فائدو رڳو الله تي ايمان، ان لاءِ دين کي خالص ڪرڻ ۽ شرڪ کان بيزاريءَ سان ٿيندو. انهيءَ ڪري فرمايائين: «سواءِ ان جي، جيڪو الله وٽ سالم دل کڻي ايندو»، يعني اها دل جيڪا گندگي ۽ شرڪ کان پاڪ هجي.
محمد بن سيرين چيو: سالم دل اها آهي، جيڪا ڄاڻي ته الله حق آهي، قيامت ضرور اچڻي آهي، ان ۾ ڪو شڪ ناهي، ۽ الله قبرن وارن کي ٻيهر اٿاريندو.
«۽ جنهن ڏينهن اهي اٿاريا ويندا، تنهن ڏينهن مون کي خوار نه ڪج» يعني قيامت جي ڏينهن، جڏهن مخلوق جي اڳين ۽ پوين کي اٿاريو ويندو، مون کي خواريءَ کان بچاءِ. بخاري هن آيت «۽ جنهن ڏينهن اهي اٿاريا ويندا، تنهن ڏينهن مون کي خوار نه ڪج» جي تفسير ۾ ابراهيم بن طهمان کان، هن ابن ابي ذئب کان، هن سعيد بن ابي سعيد مقبري کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن ابو هريره رضي الله عنه کان روايت ڪئي آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ ابراهيم قيامت جي ڏينهن پنهنجي پيءُ کي مٽي ۽ ڪاراڻ سان ڍڪيل ڏسندو.»
اسان کي اسماعيل ٻڌايو، هن چيو: مون کي منهنجي ڀاءُ ٻڌايو، هن ابن ابي ذئب کان، هن سعيد مقبري کان، هن ابو هريره کان ۽ هن نبي ﷺ کان روايت ڪئي ته پاڻ ﷺ فرمايائون: «ابراهيم پنهنجي پيءُ سان ملندو ۽ چوندو: اي پالڻهار! تو مون سان واعدو ڪيو هو ته اٿارڻ واري ڏينهن مون کي خوار نه ڪندين. الله فرمائيندو: مون ڪافرن تي جنت حرام ڪئي آهي.» بخاري هن روايت کي هن آيت وٽ هن طرح نقل ڪيو آهي.
۽ ان ئي سند سان، جيڪا هن روايت ۾ منفرد آهي، ڪتاب «احاديث الانبياء» ۾ هي لفظ آهن: قيامت جي ڏينهن ابراهيم پنهنجي پيءُ آزر سان ملندو، جنهن جي چهري تي مٽي ۽ ڪاراڻ هوندي. ابراهيم کيس چوندو: «ڇا مون توکي نه چيو هو ته منهنجي نافرماني نه ڪجان؟» سندس پيءُ چوندو: «اڄ کان پوءِ تنهنجي نافرماني نه ڪندس.» پوءِ ابراهيم چوندو: «اي منهنجا پالڻهار!
تو مون سان واعدو ڪيو هو ته اٿارڻ واري ڏينهن مون کي خوار نه ڪندين؛ پوءِ منهنجي هن بدبخت پيءُ کان وڌيڪ خواري ڪهڙي ٿيندي؟» الله تعالى فرمائيندو: «مون ڪافرن تي جنت حرام ڪئي آهي.» پوءِ چيو ويندو: «اي ابراهيم، تنهنجي پيرن هيٺان ڇا آهي؟» هو ڏسندو ته اتي هڪ ذبح ڪيل جانور مٽيءَ ۾ لت پت آهي؛ پوءِ ان جي ٽنگن کان پڪڙي ان کي باهه ۾ اڇلايو ويندو.
ابو عبدالرحمان نسائي پنهنجي وڏي سنن جي تفسير واري حصي ۾ هن فرمان «۽ جنهن ڏينهن اهي اٿاريا ويندا، تنهن ڏينهن مون کي خوار نه ڪج» بابت روايت ڪئي: اسان کي احمد بن حفص بن عبدالله ٻڌايو، هن چيو: مون کي منهنجي پيءُ ٻڌايو، هن چيو: مون کي ابراهيم بن طهمان ٻڌايو، محمد بن عبدالرحمان کان، هن سعيد بن ابي سعيد مقبري کان، هن پنهنجي پيءُ کان ۽ هن ابو هريره کان، جن چيو ته رسول الله ﷺ فرمايو: «بيشڪ ابراهيم قيامت جي ڏينهن پنهنجي پيءُ کي مٽي ۽ ڪاراڻ سان ڍڪيل ڏٺو ۽ کيس چيو: مون توکي هن کان منع ڪئي هئي، پر تو منهنجي نافرماني ڪئي.» هن جي پيءُ چيو: «پر اڄ مان تنهنجي هڪ به نافرماني نه ڪندس.» ابراهيم چيو: «اي منهنجا پالڻهار!
تو واعدو ڪيو هو ته اٿارڻ واري ڏينهن مون کي خوار نه ڪندين؛ جيڪڏهن تون منهنجي پيءُ کي خوار ڪندين ته ان کان وڌيڪ بدبخت ڪير خوار ٿيندو؟» الله فرمايو: «اي ابراهيم، مون جنت ڪافرن تي حرام ڪئي آهي.» پوءِ کيس هن کان جدا ڪيو ويو. الله فرمايو: «اي ابراهيم، تنهنجو پيءُ ڪٿي آهي؟»
هن چيو: «تون ئي کيس مون کان وٺي ويو آهين.» الله فرمايو: «پنهنجي هيٺان ڏس.» هن ڏٺو ته اتي هڪ نر بجو پنهنجي گندگيءَ ۾ لت پت پيو آهي؛ پوءِ ان کي ٽنگن کان پڪڙي باهه ۾ اڇلايو ويو.» هي سند غريب آهي ۽ ان ۾ نڪارت آهي. «ذيخ» مان مراد نر بجو آهي؛ ڄڻ ته آزر کي سندس گندگيءَ ۾ لت پت انهيءَ جانور جي صورت ۾ بدلائي ڇڏيو ويو، پوءِ انهيءَ حالت ۾ باهه ۾ اڇلايو ويو.
بزار به هن کي حماد بن سلمه کان، هن ايوب کان، هن محمد بن سيرين کان، هن ابو هريره کان ۽ هن نبي ﷺ کان روايت ڪيو آهي؛ ان ۾ غرابت آهي. هن قتاده کان، هن جعفر بن عبدالغافر کان، هن ابو سعيد کان ۽ هن نبي ﷺ کان به ساڳي مضمون سان روايت ڪئي آهي.
هي ابراهيم عليه السلام جي پنهنجي پالڻهار کان حڪمت عطا ٿيڻ جي درخواست آهي. ابن عباس چيو: ان مان مراد علم آهي. عڪرمه چيو: عقل. مجاهد چيو: قرآن. سدي چيو: نبوت. «۽ مون کي صالحين سان شامل ڪر» يعني دنيا ۽ آخرت ۾ مون کي صالحين سان گڏ ڪر، جيئن نبي ﷺ وفات جي ويجهو هي دعا ڪئي: «اي الله!
اسان کي مسلمان جيئرو رک، مسلمان وفات ڏي ۽ صالحين سان شامل ڪر، خوار ٿيل ۽ دين بدلائيندڙ نه هجون. اي الله! اعلى رفيق.» پاڻ ﷺ اهي لفظ ٽي ڀيرا فرمايا. دعا بابت حديث ۾ آهي.
«۽ پوين ۾ منهنجي لاءِ سچي ساراهه مقرر ڪر» يعني منهنجي وفات کان پوءِ منهنجو سهڻو ذڪر باقي رک، جنهن سان مون کي ياد ڪيو وڃي ۽ نيڪيءَ ۾ منهنجي پيروي ڪئي وڃي، جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ اسان پوين ۾ سندس ذڪر باقي رکيو. ابراهيم تي سلام هجي. اهڙيءَ طرح اسين نيڪي ڪندڙن کي بدلو ڏيندا آهيون» (الصافات: 108–110). مجاهد ۽ قتاده چيو: «پوين ۾ منهنجي لاءِ سچي ساراهه مقرر ڪر» يعني سهڻي ساراهه.
مجاهد چيو: اهو الله جي هن فرمان وانگر آهي: «۽ اسان کيس دنيا ۾ سندس اجر ڏنو، ۽ بيشڪ هو آخرت ۾ ضرور صالحين مان آهي» (العنكبوت: 27)، ۽ سندس هن فرمان وانگر: «۽ اسان کيس دنيا ۾ ڀلائي عطا ڪئي، ۽ بيشڪ هو آخرت ۾ ضرور صالحين مان آهي» (النحل: 122). ليث بن ابي سليم چيو: هر مذهب وارا کيس محبوب رکن ۽ سندس ساٿ ڏين. عڪرمه به اهڙو ئي چيو.
«۽ منهنجي پيءُ کي بخش، بيشڪ هو گمراهن مان هو» هيءَ ڳالهه الله جي هن فرمان وانگر آهي: «اي اسان جا پالڻهار! مون کي ۽ منهنجي ماءُ پيءُ کي بخش» (إبراهيم: 41). پوءِ ابراهيم عليه السلام ان دعا کان رجوع ڪيو، جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ ابراهيم جو پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهرڻ رڳو ان واعدي سبب هو، جيڪو هن ساڻس ڪيو هو. پوءِ جڏهن مٿس پڌرو ٿيو ته هو الله جو دشمن آهي ته هن کان بيزاري ڪيائين.
بيشڪ ابراهيم گهڻو آهه ڪندڙ ۽ بردبار هو» (التوبة: 114). الله تعالى پنهنجي پيءُ لاءِ سندس بخشش گهرڻ جي پيروي ڪرڻ کان به روڪيو ۽ فرمايائين: «بيشڪ ابراهيم ۽ سندس ساٿين ۾ اوهان لاءِ سٺو نمونو آهي، جڏهن انهن پنهنجي قوم کي چيو: اسان اوهان کان ۽ انهن کان بيزار آهيون، جن کي اوهان الله کان سواءِ پوڄيو ٿا؛ اسان اوهان جو انڪار ڪيو، ۽ اسان جي ۽ اوهان جي وچ ۾ دشمني ۽ بغض هميشه لاءِ ظاهر ٿي ويو، جيستائين اوهان هڪ الله تي ايمان نه آڻيو؛ سواءِ ابراهيم جي پنهنجي پيءُ کي چيل هن ڳالهه جي ته مان تنهنجي لاءِ بخشش گهرندس، ۽ الله جي مقابلي ۾ مان تنهنجي لاءِ ڪنهن شيءِ جو اختيار نٿو رکان» (الممتحنة: 4).
البغوي جي تفسير
«اي منهنجا پالڻهار! مون کي حڪمت عطا ڪر.» ابن عباس چيو: الله جي حدن ۽ حڪمن جي سڃاڻپ. مقاتل چيو: سمجهه ۽ علم. ڪلبي چيو: نبوت.
«۽ مون کي صالحين سان شامل ڪر» يعني پنهنجي اڳين نبين سان مرتبي ۽ درجي ۾ شامل ڪر.
«۽ پوين ۾ منهنجي لاءِ سچي ساراهه مقرر ڪر» يعني سهڻي ساراهه، سٺو ذڪر ۽ مون کان پوءِ ايندڙ قومن ۾ عام مقبوليت. الله کيس اها نعمت ڏني، تنهنڪري سڀني مذهبن وارا کيس محبوب رکن ٿا ۽ سندس ساراهه ڪن ٿا. قتيبي چيو: هتي «زبان» کي مجاز طور «ڳالهه» جي معنيٰ ۾ آندو ويو آهي، ڇاڪاڻتہ ڳالهه زبان سان ٿيندي آهي.
«۽ مون کي نعمتن واري جنت جي وارثن مان ڪر» يعني انهن مان ڪر، جن کي تون نعمتن واري جنت عطا ڪرين.
«۽ مون کي خوار نه ڪج» يعني مون کي رسوا نه ڪج، «جنهن ڏينهن اهي اٿاريا ويندا.» «جنهن ڏينهن مال ۽ پٽ ڪو فائدو نه ڏيندا.»
«۽ منهنجي پيءُ کي بخش، بيشڪ هو گمراهن مان هو.» هن اها ڳالهه ان کان اڳ چئي هئي، جو مٿس پڌرو ٿيو ته هو الله جو دشمن آهي، جيئن سورة التوبة ۾ اڳ بيان ٿيو آهي.
«سواءِ ان جي، جيڪو الله وٽ سالم دل کڻي ايندو» يعني شرڪ ۽ شڪ کان خالص دل کڻي ايندو. پر گناهن کان ڪو به سلامت نه رهندو. اهو گهڻن مفسرن جو قول آهي. سعيد بن المسيب چيو: سالم دل صحيح دل آهي، ۽ اها مؤمن جي دل آهي، ڇاڪاڻتہ ڪافر ۽ منافق جي دل بيمار آهي.
الله تعالى فرمايو: «انهن جي دلين ۾ بيماري آهي» (البقرة: 10). ابن عثمان نيسابوري چيو: اها دل جيڪا بدعت کان خالي ۽ سنت تي مطمئن هجي.
صحيح البخاري (حديث نمبر 4768) ۾ ابو هريره رضي الله عنه کان روايت آهي ته ابراهيم عليه السلام قيامت جي ڏينهن پنهنجي پيءُ آزر سان ملندو، پر سندس ڪفر سبب آزر کي بجو بڻايو ويندو.