داواکانی ئیبراهیم و دڵی ساغ
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا، وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ، وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ، وَاجْعَلْنِي مِنْ، وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ، وَاغْفِرْ لِأَبِي، إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ، وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
ئەی پەروەردگارم دانایم پێ ببەخشە بمبەرە ڕیزی پیاوچاکانەوە وە باس کردنم بەچاکە لەناوگەلە داھاتووەکاندا پێ ببەخشە وە بم گێڕی لەوەرگرانی بەھەشتی پڕ نازو نیعمەت وە لەباوکم خۆش ببە بەڕاستی ئەو لەگومڕایانە وە شەرمەزارو ڕیسوام مەکە لەڕۆژێکدا کە (خەڵکی) زیندوو دەکرێنەوە ڕۆژێک کەماڵ و سامان و منداڵ و نەوە سوود ناگەیەنن بێجگە لەکەسێک بێتە خزمەتی خوا بەدڵێکی ساغ و پاک و خاوێنەوە
شێوەی داواکارییەکان: «هەبە پێم» (هَبْ لِي)، «بمگەیەنە» (أَلْحِقْنِي)، «بۆم دابنێ» (اجْعَلْ لِي). لێکدانەوەی «دڵی ساغ» (قَلْبٌ سَلِيمٌ) وەک تاکە ڕێگای ڕزگاربوون لە ڕۆژی قیامەت.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
«بمکە لە میراتگرانی بەهەشتی پڕ لە نیعمەت»؛ واتە لە خاوەنانی بەهەشت، ئەو بەهەشتەی خوا دەیخاتە میراتی ئەوان. خوا داواکەی وەڵام دایەوە و پلەی لە باخچەکانی بەهەشت بەرز کردەوە.
پاشان ئەو (علیه‌السلام) لە پەروەردگاری داوا کرد و فەرمووی: «پەروەردگارم، حیکمەت پێم ببەخشە»؛ واتە زانستێکی زۆرم پێ ببەخشە، تا حوکمەکان و حەڵاڵ و حەرام بناسم و لەنێوان خەڵکدا دادوەری پێ بکەم. «و بمگەیەنە بە پیاوچاکان»؛ لە برایانی پێغەمبەر و نێردراوانی خوا.
«و بۆم دابنێ زمانی ڕاستگۆیی لە نەتەوەکانی دواتر»؛ واتە ستایشی ڕاست و بەردەوامم لە ماوەی هەموو سەردەمەکاندا بۆ دابنێ. خوا داواکەی وەڵام دایەوە و ئەوەندە زانست و حیکمەتی پێ بەخشی کە لە باشترین نێردراوان بوو؛ لەگەڵ برا نێردراوەکانی خۆی یەکخستی و وای کرد خۆشەویست و پەسەندکراو و بەرزڕێز بێت و لە هەموو ئایین و سەردەمێکدا ستایشی بکرێت. خوای گەورە فەرمووی: «لە نەتەوەکانی دواتردا ناوی چاکمان بۆی بەجێهێشت. سڵاو لە ئیبراهیم.
ئێمە ئاوا چاکەکاران پاداشت دەدەین. بەڕاستی ئەو لە بەندە باوەڕدارەکانمان بوو».
«و باوکم لێ خۆش ببە، بەڕاستی ئەو لە گومڕایان بوو»؛ ئەم داواکارییەش بەهۆی ئەو بەڵێنەوە بوو کە بە باوکی دابوو: «بۆت داوای لێخۆشبوون لە پەروەردگارم دەکەم، بەڕاستی ئەو بەرامبەر بە من میهرەبان بووە». خوای گەورە فەرمووی: «داوای لێخۆشبوونی ئیبراهیم بۆ باوکی تەنها بەهۆی بەڵێنێکەوە بوو کە پێی دابوو. کاتێک بۆی دەرکەوت کە دوژمنی خوا بوو، لێی بێزار بوو و خۆی لێ دوور خستەوە. بەڕاستی ئیبراهیم زۆر دڵنەرمو پاڵەوان بوو».
«لەو ڕۆژەدا سامان و کوڕان سوود نابەخشن، مەگەر ئەوەی بە دڵێکی ساغەوە بێتە لای خوا». ئەوەی سوودی هەیە لە لای تۆ، ئەوەیە کە مرۆڤ لە سزا ڕزگار دەکات و شایەنی پاداشتی گەورەی دەکات. دڵی ساغ ئەو دڵەیە کە لە شەرک، گومان، خۆشەویستیی خراپە و بەردەوامبوون لە بدعەت و گوناه پاک بێت. پاکبوونی دڵ لەمانە، لەگەڵ خۆیدا دژەکانیان دەهێنێت: دڵسۆزی، زانست، دڵنیایی، خۆشەویستیی چاکە و جوانکردنی چاکە لە دڵدا؛ هەروەها ویست و خۆشەویستیی مرۆڤ دەبێت شوێنکەوتەی خۆشەویستیی خوا بێت و ئارەزووی ئەو شوێنکەوتەی ئەوە بێت کە لە لایەن خواوە هاتووە.
«و لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم مەکە»؛ واتە بەهۆی سەرزەنشتکردنم لەسەر هەندێک گوناه، سزادانم و ئاشکراکردنی عەیبەکانم ڕیسوام مەکە؛ بەڵکو لەو ڕۆژەدا بەخۆشحاڵی بگەیەنە.
«لەو ڕۆژەدا سامان و کوڕان سوود نابەخشن، مەگەر ئەوەی بە دڵێکی ساغەوە بێتە لای خوا». ئەوەی سوودی هەیە لە لای تۆ، ئەوەیە کە مرۆڤ لە سزا ڕزگار دەکات و شایەنی پاداشتی گەورەی دەکات.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
فەرموودەی خوای گەورە: «بمکە لە میراتگرانی بەهەشتی پڕ لە نیعمەت»؛ واتە لە دونیادا بە بەردەوامبوونی ناوی چاکم دوای خۆم نیعمەتم پێ ببەخشە، و لە قیامەتدا بمکە لە میراتگرانی بەهەشتی پڕ لە نیعمەت.
لەبەر ئەوە فەرمووی: «مەگەر ئەوەی بە دڵێکی ساغەوە بێتە لای خوا»؛ واتە دڵێک کە لە پیسی و شەرک ساغ بێت. محەممەد کوڕی سیرین گوتی: دڵی ساغ ئەوەیە کە بزانێت خوا حەقە، قیامەت بەبێ گومان دێت و خوا ئەوانەی لە گۆڕەکاندان زیندوو دەکاتەوە. ئیبن عەبباس گوتی: «مەگەر ئەوەی بە دڵێکی ساغەوە بێتە لای خوا»؛ واتە بە دڵێکی زیندوو و شایەتی‌دەر بەوەی هیچ پەرستراوێکی بەحق نییە جگە لە خوا. موجاهید و حەسەن و کەسانی دیکەش گوتوویانە: «بە دڵێکی ساغ» واتە پاک لە شەرک.
سەعید کوڕی مەسیب گوتی: دڵی ساغ دڵی تەندروستە، ئەویش دڵی باوەڕدارە؛ چونکە دڵی دووڕوو نەخۆشە، وەک خوا فەرمووی: «لە دڵەکانیاندا نەخۆشی هەیە». ئەبو عوسمان نەیسابووری گوتی: دڵێکە کە لە بدعەت بەتاڵە و بە سوننەت ئارام و دڵنیایە.
فەرموودەی خوای گەورە: «لەو ڕۆژەدا سامان و کوڕان سوود نابەخشن»؛ واتە سامان مرۆڤ لە سزای خوا ناپارێزێت، تەنانەت ئەگەر بە قەدەر پڕی زەوی زێڕ فیدیە بدات. «و کوڕان»یش سوودیان نابێت، تەنانەت ئەگەر بە هەموو ئەوانەی لە زەویدان فیدیە بدات. لەو ڕۆژەدا تەنها باوەڕ بە خوا و دڵسۆزکردنی ئایین بۆ ئەو و بێزاری لە شەرک سوود دەبەخشن. لەبەر ئەوە فەرمووی: «مەگەر ئەوەی بە دڵێکی ساغەوە بێتە لای خوا»؛ واتە دڵێک کە لە پیسی و شەرک پاک بێت.
محەممەد کوڕی سیرین گوتی: دڵی ساغ ئەوەیە کە بزانێت خوا حەقە، قیامەت بەبێ گومان دێت و خوا ئەوانەی لە گۆڕەکاندان زیندوو دەکاتەوە.
فەرموودەی خوای گەورە: «و لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم مەکە»؛ واتە لە ڕۆژی قیامەت و زیندووکردنەوەی هەموو خەڵک، لە سەرەتایان تا کۆتاییان، لە شەرمەزاری بمپارێزە. بوخاری لەبارەی فەرموودەی «و لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم مەکە» گوتی: ئیبراهیم کوڕی تەهمان لە ئیبن ئەبی ذئب، ئەویش لە سەعید کوڕی ئەبی سەعید مەقبوری، ئەویش لە باوکی، ئەویش لە ئەبو هورەیرەوە (ڕەزای خوای لێ بێت) لە پێغەمبەری خوا (ﷺ) گێڕایەوە کە فەرمووی: «بەڕاستی ئیبراهیم لە ڕۆژی قیامەتدا باوکی دەبینێت، لەحاوڵێکدا خۆڵ و گەردی بەسەردا دانیشتووە».
ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: براکەم لە ئیبن ئەبی ذئب، ئەویش لە سەعید مەقبوری، ئەویش لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەر (ﷺ) گێڕایەوە کە فەرمووی: «ئیبراهیم باوکی دەبینێت و دەڵێت: پەروەردگارم، بەڵێنت پێدابووم کە لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم ناکەیت. خوا دەفەرموێت: بەڕاستی من بەهەشتەم بە کافران حەرام کردووە». بوخاری ئەم ڕیوایەتەی لە ژێر ئەم ئایەتەدا بەو شێوەیە گێڕاوەتەوە. لە «أحاديث الأنبياء»یشدا بە هەمان سند، بە تەنها، و بەو دەقە گێڕایەوە: ئیبراهیم لە ڕۆژی قیامەتدا باوکی ئازەر دەبینێت، لەحاوڵێکدا لەسەر ڕووی ئازەر خۆڵ و گەردە.
ئیبراهیم پێی دەڵێت: «ئایا پێم نەگوتی نافرمانیم مەکە؟» باوکی دەڵێت: «ئەمڕۆ چیتر نافرمانیت ناکەم». ئیبراهیم دەڵێت: «پەروەردگارم، بەڵێنت پێدابووم لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم نەکەیت؛ ئایا شەرمەزارییەک گەورەترە لەوەی باوکی دوور لە ڕەحمەتی تۆ [لە دۆزەخدا] بێت؟» خوا دەفەرموێت: «بەڕاستی من بەهەشتەم بە کافران حەرام کردووە».
پاشان بانگ دەکرێت: «ئەی ئیبراهیم، لەژێر پێتدا چییە؟» سەیری دەکات و دەبینێت ئاژەڵێکە بە پیسی خۆی پیس بووە؛ بە قاچەکانی دەگیرێت و فڕێ دەدرێتە ناو ئاگر.
ئەبو عەبدولڕەحمان نەسائی لە تەفسیرەکەی «السنن الكبير»دا لەبارەی فەرموودەی «و لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم مەکە» گێڕایەوە: ئەحمەد کوڕی حەفص کوڕی عەبدوڵڵا بۆمانی گێڕایەوە، باوکی بۆی گێڕاینەوە، ئیبراهیم کوڕی تەهمان بۆی گێڕاینەوە، لە محەممەد کوڕی عەبدولڕەحمان، ئەویش لە سەعید کوڕی ئەبی سەعید مەقبوری، ئەویش لە باوکی، ئەویش لە ئەبو هورەیرەوە، کە گوتی: پێغەمبەری خوا (ﷺ) فەرمووی: «ئیبراهیم لە ڕۆژی قیامەتدا باوکی دەبینێت، لەحاوڵێکدا خۆڵ و گەرد بەسەریدا دانیشتووە. پێی دەڵێت: پێشتر قەدەغەم کردبوویت، بەڵام تۆ نافرمانیت کرد. باوکی دەڵێت: بەڵام ئەمڕۆ نافرمانیت ناکەم، هەر یەکەش».
ئیبراهیم دەڵێت: «پەروەردگارم، بەڵێنت پێدابووم لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا شەرمەزارم نەکەیت؛ ئەگەر باوکم شەرمەزار بکەیت، ئەوا منیش شەرمەزار دەبم». خوا دەفەرموێت: «ئەی ئیبراهیم، بەڕاستی من بەهەشتم بە کافران حەرام کردووە». پاشان باوکی لێ وەردەگیرێت. ئیبراهیم دەڵێت: «ئەی پەروەردگار، باوکم لە کوێیە؟»
خوا دەفەرموێت: «لەژێر خۆتدا سەیر بکە». سەیر دەکات و ئاژەڵێکی نێر دەبینێت کە لە پیسی خۆیدا خۆی دەسوڕێنێتەوە، بە قاچەکانی دەگیرێت و فڕێ دەدرێتە ناو ئاگر. ئەمە سندێکی نامۆیە و تێیدا شتێکی ناپەسەند هەیە. «ذِيخ» ناوی نێری کەفتارە؛ وەک ئەوەی ئازەر گۆڕدرابێت بۆ شێوەی ذِيخێک کە بە پیسیی خۆی پیس بووبێت و بەم شێوەیە فڕێ بدرێتە ناو ئاگر.
بَزّار ئەم ڕیوایەتەی لە ڕیوایەتی حەمماد کوڕی سەلەمە، ئەویش لە ئەیوب، ئەویش لە محەممەد کوڕی سیرین، ئەویش لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەر (ﷺ) گێڕاوەتەوە و تێیدا نامۆیی هەیە. هەروەها لە ڕیوایەتی قەتادە، لە جەعفەر کوڕی عەبدولغافیر، ئەویش لە ئەبو سەعیدەوە، لە پێغەمبەر (ﷺ) بە نزیکەی هەمان دەق گێڕاوەتییەوە.
ئەمە داوای ئیبراهیم (علیه‌السلام) بوو لە پەروەردگاری بۆ ئەوەی حیکمەت پێ ببەخشێت. ئیبن عەبباس گوتی: حیکمەت واتە زانست. عیکریمە گوتی: عەقڵ و تێگەیشتنە. موجاهید گوتی: قورئانە. سەدی گوتی: پێغەمبەرایەتییە. فەرموودەی «و بمگەیەنە بە پیاوچاکان» واتە لە دونیا و قیامەتدا لەگەڵ پیاوچاکانم بکە، وەک ئەوەی پێغەمبەری خوا (ﷺ) لە کاتی نزیکبوونەوەی کۆتایی تەمەنیدا فەرمووی: «خوایە، وەک موسڵمان بمانژێنە، و وەک موسڵمان بممیرێنە، و بە پیاوچاکانمان بگەیەنە، بەبێ ئەوەی ڕیسوا یان گۆڕدراو بین؛ خوایە، لەگەڵ هاوەڵە باڵاکە». سێ جار ئەمەی فەرموو. ئەم فەرموودەیە لە فەرموودەکانی دعاوە.
فەرموودەی «و بۆم دابنێ زمانی ڕاستگۆیی لە نەتەوەکانی دواتر» واتە ناوێکی جوانم دوای خۆم بۆ بەجێبهێڵە تا بەو ناوەوە یادی بکرێمەوە و لە چاکەدا شوێنم بکەون؛ وەک خوای گەورە فەرمووی: «لە نەتەوەکانی دواتردا ناوی چاکمان بۆی بەجێهێشت. سڵاو لە ئیبراهیم. ئێمە ئاوا چاکەکاران پاداشت دەدەین». موجاهید و قەتادە گوتیان: «زمانی ڕاستگۆیی لە نەتەوەکانی دواتر» واتە ستایشی چاک.
موجاهید گوتی: ئەمە وەک فەرموودەی خوایە: «پاداشتی لە دونیادا پێ بەخشین و بەڕاستی لە قیامەتدا لە چاکەکارانە»؛ هەروەها: «لە دونیادا چاکەمان پێ بەخشی و بەڕاستی لە قیامەتدا لە چاکەکارانە». لەیث کوڕی ئەبی سلیم گوتی: هەموو ئایینێک خۆشی دەوێت و دۆستی دەگرێت. عیکریمەش هەمان گوتەی هەیە.
فەرموودەی «و باوکم لێ خۆش ببە، بەڕاستی ئەو لە گومڕایان بوو» وەک فەرموودەی «پەروەردگارمان، من و دایک و باوکم لێ خۆش ببە» وایە. ئەمە لەو شتانە بوو کە ئیبراهیم (علیه‌السلام) دواتر پاشگەز بووەوە، وەک خوای گەورە فەرمووی: «داوای لێخۆشبوونی ئیبراهیم بۆ باوکی تەنها بەهۆی بەڵێنێکەوە بوو کە پێی دابوو. کاتێک بۆی دەرکەوت کە دوژمنی خوا بوو، لێی بێزار بوو و خۆی لێ دوور خستەوە. بەڕاستی ئیبراهیم زۆر دڵنەرمو پاڵەوان بوو».
خوای گەورە هەروەها داوای لێخۆشبوونی ئیبراهیمی بۆ باوکی پچڕاند و فەرمووی: «بەڕاستی لە ئیبراهیم و ئەوانەی لەگەڵیدا بوون، نموونەیەکی جوانتان هەبوو؛ کاتێک بە گەلەکەیان گوتیان: ئێمە لێتان و لەوەی جگە لە خوا دەپەرستن بێزارین، کافرتان پێ دەبین، و دوژمنایەتی و ڕق و کینە لەنێوان ئێمە و ئێوەدا هەمیشەیی دەبێت، تا تەنها باوەڕ بە خوا بهێنن؛ تەنها ئەوە نەبێت کە ئیبراهیم بە باوکی گوتی: بێگومان داوای لێخۆشبوونت بۆ دەکەم، بەڵام لەبەرامبەر خوا هیچ شتێکم لە دەستدا نییە».
تەفسیری بەغەوی
«پەروەردگارم، حیکمەت پێم ببەخشە»؛ ئیبن عەبباس گوتی: ناسینی سنوور و حوکمەکانی خوایە. میقاتل گوتی: تێگەیشتن و زانستە. کەلەبی گوتی: پێغەمبەرایەتییە. «و بمگەیەنە بە پیاوچاکان»؛ واتە لە ڕووی پلە و پایەوە بە پێغەمبەرانی پێش خۆمم بگەیەنە.
«و بۆم دابنێ زمانی ڕاستگۆیی لە نەتەوەکانی دواتر»؛ واتە ستایشی چاک، ناوی جوان و قبووڵی گشتی لە نەتەوەکانی دواتر. خوا ئەوەی پێ بەخشی، بۆیە هەموو خاوەنانی ئایینەکان دۆستی دەگرن و ستایشی دەکەن. قتیبی گوتی: لێرەدا «زمان» بە شێوەی خوازراو لە شوێنی «وتە» دانراوە، چونکە وتە بە زمان دەگوترێت.
«و بمکە لە میراتگرانی بەهەشتی پڕ لە نیعمەت»؛ واتە لەوانە بمکە کە بەهەشتی پڕ لە نیعمەت پێ دەبەخشیت.
«و شەرمەزارم مەکە»؛ واتە ڕیسوام مەکە، «لە ڕۆژی زیندووکردنەوەیاندا». «لەو ڕۆژەدا سامان و کوڕان سوود نابەخشن».
«و باوکم لێ خۆش ببە، بەڕاستی ئەو لە گومڕایان بوو». ئەمەی پێش ئەوە گوت کە بۆی دەرکەوت باوکی دوژمنی خوا بوو، وەک پێشتر لە سوورەتی تەوبەدا باس کراوە.
«مەگەر ئەوەی بە دڵێکی ساغەوە بێتە لای خوا»؛ واتە دڵێکی پاک لە شەرک و گومان. بەڵام کەس نییە لە گوناه ساغ بێت؛ ئەمە گوتەی زۆربەی مفسیرانە. سەعید کوڕی مەسیب گوتی: دڵی ساغ دڵی تەندروستە، ئەویش دڵی باوەڕدارە؛ چونکە دڵی کافر و دووڕوو نەخۆشە. خوای گەورە فەرمووی: «لە دڵەکانیاندا نەخۆشی هەیە» [البقرة: ١٠]. ئیبن عوسمان نەیسابووری گوتی: دڵێکە کە لە بدعەت بەتاڵە و بە سوننەت ئارام و دڵنیایە.
لە «صحيح البخاري» (ژمارە ٤٧٦٨) لە ئەبو هورەیرەوە گێڕدراوەتەوە کە ئیبراهیم لە ڕۆژی قیامەتدا باوکی ئازەر دەبینێت، بەڵام بەهۆی کافربوونیەوە دەگۆڕدرێت بۆ کەفتار.