Roƙon Ibrahim na alheri

Tafsirin Shaikh Abdurrahman as-Sa'di

“Ka sanya ni daga magādan Aljannar ni’ima,” wato daga cikin mutanen Aljanna, wadda Allah zai gadar da su ita. Allah kuwa Ya karɓi addu’arsa, Ya ɗaukaka matsayinsa a cikin Aljannar ni’ima.

Sannan Annabi Ibrahim (عليه السلام) ya roƙi Ubangijinsa ya ce: “Ya Ubangijina! Ka ba ni hukunci,” wato ilimi mai yawa da zan san hukunce-hukunce, halal da haram, kuma in yi hukunci da shi a tsakanin mutane. “Kuma Ka riskar da ni ga salihai,” wato ’yan’uwansa Annabawa da Manzanni.

“Kuma Ka sanya mini harshen gaskiya a cikin mutanen ƙarshe,” wato Ka sanya mini yabo na gaskiya wanda zai dawwama har zuwa ƙarshen zamani. Allah Ya karɓi addu’arsa, Ya ba shi ilimi da hikima, har ya kasance cikin mafifitan Manzanni; Ya haɗa shi da ’yan’uwansa Manzanni, Ya sanya shi abin ƙauna, karɓuwa, girmamawa da yabawa a tsakanin al’ummomi duka da a kowane lokaci. Allah Maɗaukaki Ya ce: “Kuma Muka bar masa kyakkyawan ambato a cikin mutanen ƙarshe. Aminci ya tabbata ga Ibrahim.

Kamar haka Muke sakawa masu kyautatawa. Lalle shi yana daga bayinMu muminai.” (26:84–85)

“Kuma Ka gafarta wa ubana, lalle shi ya kasance daga ɓatattu.” Wannan addu’a ta kasance ne saboda alƙawarin da ya yi wa ubansa: “Zan nema maka gafarar Ubangijina. Lalle Shi Ya kasance Mai tausayi gare ni.” Allah Maɗaukaki Ya ce: “Neman gafarar Ibrahim ga ubansa bai kasance ba face saboda wani alƙawari da ya yi masa.

Sa’ad da ya bayyana gare shi cewa shi maƙiyi ne ga Allah, sai ya barranta daga gare shi. Lalle Ibrahim mai yawan addu’a ne, mai haƙuri.” (9:114)

“Dukiya da ’ya’ya ba za su amfanar ba, sai dai wanda ya zo wa Allah da zuciya mai tsarki.” Wannan ce za ta amfanar da mutum a wurin Allah; da ita ne zai tsira daga azaba, ya cancanci lada mai yawa. Ma’anar zuciya mai tsarki ita ce zuciyar da ta kuɓuta daga shirka, shakka, son sharri, da nacewa a kan bidi’a da zunubai. Idan ta kuɓuta daga waɗannan, to tana da kishiyoyinsu: ikhlasi, ilimi, yaƙini, son alheri da kawata shi a cikin zuciyarta.

Kuma nufinta da son ta suna bin son Allah, sha’awarta kuma tana bin abin da ya zo daga Allah.

“Kuma kada Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su,” wato kada Ka kunyata ni da tsawatarwa saboda wasu zunubai, ko azabtar da ni, ko fallasa ni; a’a, Ka sanya ni cikin masu farin ciki a wannan rana.

“Dukiya da ’ya’ya ba za su amfanar ba, sai dai wanda ya zo wa Allah da zuciya mai tsarki.” Wannan ce za ta amfanar da mutum a wurin Allah, da ita ne zai tsira daga azaba, ya cancanci lada mai yawa.

Tafsirin Imām Ibn Kathir

Faɗin Allah Maɗaukaki: “Kuma Ka sanya ni daga magādan Aljannar ni’ima,” yana nufin: Ka yi mini ni’ima a duniya da kyakkyawan ambato da zai dawwama bayana, kuma a Lahira Ka sanya ni daga magādan Aljannar ni’ima.

Saboda haka ya ce: “Sai dai wanda ya zo wa Allah da zuciya mai tsarki,” wato wadda ta kuɓuta daga ƙazanta da shirka. Muhammad bn Sirin ya ce: Zuciya mai tsarki ita ce sanin cewa Allah Gaskiya ne, kuma Sa’a za ta zo babu shakka a cikinta, kuma Allah zai tayar da waɗanda suke cikin kaburbura. Ibn Abbas ya ce game da “sai dai wanda ya zo wa Allah da zuciya mai tsarki”: zuciya mai rai wadda take shaida cewa babu abin bautawa da gaskiya sai Allah. Mujahid, Al-Hasan da wasu kuma sun ce: “Da zuciya mai tsarki” yana nufin wadda ta kuɓuta daga shirka.

Sa’id bn Al-Musayyib ya ce: Zuciya mai tsarki ita ce zuciya lafiyayyiya, wato zuciyar mumini; domin zuciyar munafiki marar lafiya ce. Allah Ya ce: “A cikin zukatansu akwai cuta.” (2:10) Abu Uthman An-Naisaburi ya ce: Ita ce zuciyar da ba ta da bidi’a, kuma take samun nutsuwa da Sunnah.

Faɗin Allah: “A ranar da dukiya da ’ya’ya ba za su amfanar ba,” yana nufin dukiyar mutum ba za ta kare shi daga azabar Allah ba, ko da ya ba da zinariya gwargwadon abin da ke cike duniya domin fansar kansa; haka nan “’ya’ya” ba za su amfanar ba, ko da ya ba da duk wanda yake a duniya domin fansar kansa. A wannan rana babu abin da zai amfanar sai imani da Allah, tsarkake addini dominSa, da barranta daga shirka. Saboda haka Ya ce: “Sai dai wanda ya zo wa Allah da zuciya mai tsarki,” wato wadda ta kuɓuta daga ƙazanta da shirka.

Muhammad bn Sirin ya ce: Zuciya mai tsarki ita ce sanin cewa Allah Gaskiya ne, kuma Sa’a za ta zo babu shakka a cikinta, kuma Allah zai tayar da waɗanda suke cikin kaburbura.

Faɗin Allah: “Kuma kada Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su,” yana nufin: Ka tsare ni daga wulakanci a Ranar Alƙiyama, lokacin da za a tayar da halittu, na farkonsu da na ƙarshe. Al-Bukhari ya ce game da “Kuma kada Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su”: Ibrahim bn Tahman ya ruwaito daga Ibn Abi Dhi’b, daga Sa’id bn Abi Sa’id Al-Maqburi, daga babansa, daga Abu Hurairah (رضي الله عنه), daga Manzon Allah (ﷺ), ya ce: “Lalle Ibrahim ya ga ubansa a Ranar Alƙiyama, yana da ƙura da baƙin ciki a kansa.”

Isma’il ya ba mu labari, ya ce: ɗan’uwana ya ba mu labari, daga Ibn Abi Dhi’b, daga Sa’id Al-Maqburi, daga Abu Hurairah, daga Annabi (ﷺ), ya ce: “Ibrahim zai haɗu da ubansa, sai ya ce: ‘Ya Ubangiji, lalle Ka yi mini alƙawarin cewa ba za Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su ba.’ Allah zai ce: ‘Lalle Na haramta Aljanna ga kafirai.’” Haka Al-Bukhari ya ruwaito shi a wajen wannan aya. A cikin babin labaran Annabawa ma ya ruwaito shi da wannan isnādi, shi kaɗai, da lafazi cewa: “Ibrahim zai haɗu da ubansa Azar a Ranar Alƙiyama, fuskar Azar kuwa tana da baƙin ƙura da ƙura.

Ibrahim zai ce masa: ‘Ashe ban hana ka saba mini ba?’ Ubansa zai ce: ‘A yau ba zan sake saba maka ba.’ Ibrahim zai ce: ‘Ya Ubangiji, Ka yi mini alƙawarin cewa ba za Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su ba. Wane wulakanci ne ya fi na ganin ubana mafi nisa [daga rahama]?’

Allah Maɗaukaki zai ce: ‘Lalle Na haramta Aljanna ga kafirai.’ Sannan za a ce: ‘Ya Ibrahim, me ke ƙarƙashin ƙafafunka?’ Sai ya duba, ga wani dabbar yanka, jikinsa ya gurɓace da ƙazanta. Sai a kama shi da ƙafafunsa a jefa shi cikin Wuta.”

Abu Abdurrahman An-Nasa’i ya ruwaito a cikin tafsirin littafinsa na Sunan Al-Kubra, game da “Kuma kada Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su,” ya ce: Ahmad bn Hafs bn Abdullah ya ba mu labari, babansa ya ba ni labari, Ibrahim bn Tahman ya ba ni labari, daga Muhammad bn Abdurrahman, daga Sa’id bn Abi Sa’id Al-Maqburi, daga babansa, daga Abu Hurairah, ya ce Manzon Allah (ﷺ) ya ce: “Lalle Ibrahim ya ga ubansa a Ranar Alƙiyama, yana da ƙura da baƙin ciki a kansa, sai ya ce masa: ‘Na hana ka wannan, amma ka saɓa mini.’ Ya ce: ‘Amma a yau ba zan sake saba maka ba ko da sau ɗaya.’

Ibrahim ya ce: ‘Ya Ubangiji, Ka yi mini alƙawarin cewa ba za Ka kunyata ni a ranar da ake tayar da su ba; idan Ka kunyata ubana, to lalle Ka kunyata mafi nisa [daga rahama].’ Allah Ya ce: ‘Ya Ibrahim, lalle Na haramta Aljanna ga kafirai.’ Sai a kwace shi daga gare shi. [Daga nan] Ya ce: ‘Ya Ibrahim, ina ubanka?’

Ya ce: ‘Kai Ka karɓe shi daga gare ni.’ Ya ce: ‘Duba ƙasa da kai.’ Sai ya duba, ga wani dabbar namiji yana mirgina cikin ƙazantarsa. Sai a kama shi da ƙafafunsa a jefa shi cikin Wuta.” Wannan isnadi ne mai ban mamaki, kuma akwai abin ƙyama a cikinsa.

“Al-dhiykh” shi ne namijin kuraye; kamar an juya Azar zuwa siffar namijin kura wanda ya gurɓace da najasarsa, sannan aka jefa shi cikin Wuta a wannan hali. Al-Bazzar ma ya ruwaito shi daga hadisin Hammad bn Salamah, daga Ayyub, daga Muhammad bn Sirin, daga Abu Hurairah, daga Annabi (ﷺ), kuma a cikinsa akwai abin ban mamaki. Haka kuma ya ruwaito shi daga hadisin Qatadah, daga Ja’far bn Abdulghafir, daga Abu Sa’id, daga Annabi (ﷺ), da makamancinsa.

Wannan roƙo ne da Ibrahim (عليه السلام) ya yi wa Ubangijinsa, yana neman Ya ba shi hukunci. Ibn Abbas ya ce: Hukuncin shi ne ilimi. Ikrimah ya ce: Hankali. Mujahid ya ce: Alƙur’ani. As-Suddi ya ce: Annabci. Faɗinsa: “Kuma Ka riskar da ni ga salihai,” yana nufin Ka sanya ni tare da salihai a duniya da Lahira, kamar yadda Annabi (ﷺ) ya faɗa a lokacin da ajalinsa ya kusato: “Ya Allah, Ka rayar da mu a matsayin Musulmi, Ka kashe mu a matsayin Musulmi, kuma Ka riskar da mu da salihai, ba tare da kunya ko sauya addini ba.

Ya Allah, Ka sanya mu tare da mafi ɗaukakar abokai.” Ya faɗi haka sau uku. Haka ya zo a cikin hadisin addu’a.

Faɗin Allah: “Kuma Ka sanya mini harshen gaskiya a cikin mutanen ƙarshe,” yana nufin Ka sanya mini kyakkyawan ambato bayana, wanda za a tuna da ni da shi, kuma a yi koyi da ni a cikin alheri, kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce: “Kuma Muka bar masa kyakkyawan ambato a cikin mutanen ƙarshe. Aminci ya tabbata ga Ibrahim. Kamar haka Muke sakawa masu kyautatawa.” (37:108–110) Mujahid da Qatadah sun ce: “Ka sanya mini harshen gaskiya a cikin mutanen ƙarshe” yana nufin yabo mai kyau.

Mujahid ya ce: Hakan yana kama da faɗin Allah: “Kuma Muka ba shi ladansa a duniya, kuma lalle shi a Lahira yana cikin salihai.” (29:27) Da kuma: “Kuma Muka ba shi kyakkyawan sakamako a duniya, kuma lalle shi a Lahira yana cikin salihai.” (16:122) Laith bn Abi Sulaim ya ce: Dukkan al’ummomi suna ƙaunarsa, suna kuma ɗauke shi a matsayin waliyyi. Ikrimah ma ya faɗi makamancin haka.

Faɗin Allah: “Kuma Ka gafarta wa ubana, lalle shi ya kasance daga ɓatattu,” yana kama da faɗinsa: “Ya Ubangijinmu, Ka gafarta mini da iyayena.” (14:41) Wannan yana daga abin da Ibrahim (عليه السلام) ya koma daga gare shi, kamar yadda Allah Maɗaukaki Ya ce: “Neman gafarar Ibrahim ga ubansa bai kasance ba face saboda wani alƙawari da ya yi masa. Sa’ad da ya bayyana gare shi cewa shi maƙiyi ne ga Allah, sai ya barranta daga gare shi. Lalle Ibrahim mai yawan addu’a ne, mai haƙuri.”

(9:114) Allah Maɗaukaki Ya katse damar ci gaba da neman gafarar mahaifinsa, Ya ce: “Lalle abin koyi mai kyau ya kasance gare ku a cikin Ibrahim da waɗanda suke tare da shi, a lokacin da suka ce wa mutanensu: ‘Lalle mu mun barranta daga gare ku da abin da kuke bautawa baicin Allah. Mun kafirce da ku, kuma gaba da ƙiyayya sun bayyana a tsakaninmu har abada, sai kun yi imani da Allah Shi kaɗai’—sai dai faɗin Ibrahim ga ubansa: ‘Lalle zan nema maka gafara, amma ba na mallaka maka komai daga Allah.’” (60:4)

Tafsirin al-Baghawi

“Ya Ubangijina! Ka ba ni hukunci.” Ibn Abbas ya ce: Sanin iyakokin Allah da hukunce-hukuncenSa. Muqatil ya ce: Fahimta da ilimi. Al-Kalbi ya ce: Annabci.

“Kuma Ka riskar da ni ga salihai,” wato Ka haɗa ni da Annabawan da suka gabace ni a matsayi da daraja.

“Kuma Ka sanya mini harshen gaskiya a cikin mutanen ƙarshe,” wato yabo mai kyau, kyakkyawan ambato da karɓuwa ta gama-gari a tsakanin al’ummomin da za su zo bayana. Allah kuwa Ya ba shi wannan, har duk masu addinai suke ɗauke da shi a matsayin waliyyi, suna kuma yabonsa. Al-Qutaibi ya ce: An yi amfani da “harshe” a matsayin aron kalma mai nufin magana, domin magana tana fitowa ta harshe.

“Kuma Ka sanya ni daga magādan Aljannar ni’ima,” wato daga cikin waɗanda za Ka ba Aljannar ni’ima.

“Kuma kada Ka kunyata ni,” wato kada Ka fallasa ni, “a ranar da ake tayar da su.” “A ranar da dukiya da ’ya’ya ba za su amfanar ba.”

“Kuma Ka gafarta wa ubana, lalle shi ya kasance daga ɓatattu.” Ya faɗi haka ne kafin ya gane cewa ubansa maƙiyi ne ga Allah, kamar yadda aka ambata a baya a cikin Suratut-Tawbah.

“Sai dai wanda ya zo wa Allah da zuciya mai tsarki,” wato mai tsarkaka daga shirka da shakka. Amma game da zunubai, babu wanda ya kuɓuta daga gare su. Wannan ita ce maganar mafi yawan masu tafsiri. Sa’id bn Al-Musayyib ya ce: Zuciya mai tsarki ita ce zuciya lafiyayyiya, wato zuciyar mumini; domin zuciyar kafiri da munafiki marar lafiya ce.

Allah Maɗaukaki Ya ce: “A cikin zukatansu akwai cuta.” (2:10) Ibn Uthman An-Naisaburi ya ce: Ita ce zuciyar da ba ta da bidi’a, kuma take samun nutsuwa a kan Sunnah.