निर्मल हृदय र परलोकको उद्धार

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

«मलाई उपकारहरूले भरिएको जन्नतका उत्तराधिकारीहरूमध्ये बनाऊ» अर्थात्, जन्नतका बासिन्दाहरूमध्ये बनाऊ, जुन अल्लाहले उनीहरूलाई उत्तराधिकारस्वरूप दिनुहुनेछ। अल्लाहले उनको प्रार्थना स्वीकार गर्नुभयो र उपकारहरूले भरिएका जन्नतहरूमा उनको दर्जा उच्च पार्नुभयो।

त्यसपछि उनले, अलैहिस्सलामले, आफ्ना प्रभुसँग प्रार्थना गरे: «हे मेरा प्रभु! मलाई निर्णय गर्ने शक्ति प्रदान गर» अर्थात्, मलाई प्रशस्त ज्ञान प्रदान गर, जसद्वारा म धार्मिक आदेशहरू, हलाल र हराम चिन्न सकूँ र मानिसहरूबीच न्याय गर्न सकूँ। «र मलाई असल मानिसहरूसँग जोडिदेऊ» अर्थात्, उनका भाइहरू, नबीहरू र रसूलहरूसँग।

«र पछि आउनेहरूमा मेरो सत्य प्रशंसा कायम राखिदेऊ» अर्थात्, अन्तिम समयसम्म निरन्तर रहने सत्य प्रशंसा र राम्रो सम्झना प्रदान गर। अल्लाहले उनको प्रार्थना स्वीकार गर्नुभयो र उनलाई यस्तो ज्ञान र निर्णयशक्ति प्रदान गर्नुभयो, जसबाट उनी उत्कृष्ट रसूलहरूमध्ये भए। उहाँले उनलाई उनका रसूल भाइहरूसँग जोड्नुभयो र सबै धर्मका मानिसहरूमाझ, हरेक समयमा प्रिय, स्वीकार्य, सम्मानित र प्रशंसित बनाउनुभयो। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «र हामीले पछिका मानिसहरूमा उनको राम्रो चर्चा बाँकी राख्यौँ।

इब्राहीममाथि शान्ति होस्। यसरी नै हामी सत्कर्म गर्नेहरूलाई प्रतिफल दिन्छौँ। निश्चय नै उनी हाम्रा ईमानवाला दासहरूमध्ये थिए»।

«र मेरा बाबुलाई क्षमा गर, निश्चय नै ऊ पथभ्रष्ट मानिसहरूमध्ये थियो»। उनले आफ्नो बाबुलाई भनेको वचनका कारण यो प्रार्थना गरेका थिए: «मेरा प्रभुसँग तपाईंका लागि क्षमा माग्नेछु। निश्चय नै उहाँ मप्रति अत्यन्त कृपालु हुनुहुन्छ»। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «इब्राहीमले आफ्ना बाबुका लागि क्षमा माग्नु भनेको उनले बाबुलाई गरेको वाचाका कारण मात्र थियो।

तर जब उनलाई स्पष्ट भयो कि ऊ अल्लाहको शत्रु हो, उनले ऊसँग सम्बन्ध तोडे। निश्चय नै इब्राहीम अत्यन्त करुणाशील र सहनशील थिए»।

«त्यस दिन धनसम्पत्ति र सन्तानले कुनै लाभ दिनेछैनन्, तर अल्लाहकहाँ निर्मल हृदय लिएर आउने व्यक्तिले लाभ पाउनेछ»। यही कुरा उहाँकहाँ लाभदायक हुनेछ; यहीद्वारा ऊ सजायबाट बच्नेछ र ठूलो प्रतिफलको योग्य हुनेछ। निर्मल हृदय भन्नाले शिर्क, शङ्का, खराबीप्रतिको प्रेम, बिदअत र पापमा अडिग रहने अवस्थाबाट मुक्त हृदय हो। यसमा उल्लेख गरिएका कुराहरूबाट मुक्त हुनुको अर्थ त्यसका विपरीत गुणहरू—इख्लास, ज्ञान, दृढ विश्वास र भलाइप्रतिको प्रेम—उसमा हुनु हो; साथै, उसको हृदयमा भलाइ सुन्दर लागोस्, उसको इच्छा र प्रेम अल्लाहको प्रेमअनुसार चलोस् र उसको चाहना अल्लाहबाट आएको मार्गदर्शनअनुसार होस्।

«र जुन दिन मानिसहरू पुनः जीवित भई उठाइनेछन्, त्यस दिन मलाई अपमानित नगर्नु» अर्थात्, केही पापका कारण धिक्कार, सजाय र अपमानमा नपार्नुहोस्; बरु त्यस दिन मलाई सुखी बनाउनुहोस्।

«त्यस दिन धनसम्पत्ति र सन्तानले कुनै लाभ दिनेछैनन्, तर अल्लाहकहाँ निर्मल हृदय लिएर आउने व्यक्तिले लाभ पाउनेछ»। यही कुरा उहाँकहाँ लाभदायक हुनेछ; यहीद्वारा ऊ सजायबाट बच्नेछ र ठूलो प्रतिफलको योग्य हुनेछ।

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

«र मलाई उपकारहरूले भरिएको जन्नतका उत्तराधिकारीहरूमध्ये बनाऊ» अर्थात्, यस संसारमा मेरो मृत्युपछि राम्रो सम्झना कायम राखेर र परलोकमा मलाई उपकारहरूले भरिएको जन्नतको उत्तराधिकारी बनाएर ममाथि अनुग्रह गर।

त्यसैले उहाँले भन्नुभयो: «तर अल्लाहकहाँ निर्मल हृदय लिएर आउने व्यक्ति» अर्थात्, फोहोर र शिर्कबाट सुरक्षित हृदय लिएर आउने व्यक्ति। मुहम्मद इब्न सीरीनले भने: निर्मल हृदय भनेको अल्लाह सत्य हुनुहुन्छ, कियामत निश्चय आउनेछ र अल्लाहले चिहानमा भएकाहरूलाई उठाउनुहुनेछ भन्ने कुरा जान्ने हृदय हो। इब्न अब्बासले भने: «तर अल्लाहकहाँ निर्मल हृदय लिएर आउने व्यक्ति» भन्नाले ‘ला इलाहा इल्लल्लाह’ को साक्षी दिने जीवित हृदय बुझिन्छ। मुजाहिद, हसन र अरूले भने: «निर्मल हृदय» भन्नाले शिर्कबाट मुक्त हृदय हो।

सईद इब्न अल-मुसय्यिबले भने: निर्मल हृदय भनेको स्वस्थ हृदय हो, र त्यो मोमिनको हृदय हो; किनकि मुनाफिकको हृदय रोगी हुन्छ। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «तिनीहरूका हृदयमा रोग छ»। अबू उस्मान अन-नैसाबूरीले भने: यो बिदअतबाट खाली र सुन्नतमा स्थिर हृदय हो। अल-बक़रह, १०।

«त्यस दिन धनसम्पत्ति र सन्तानले कुनै लाभ दिनेछैनन्» अर्थात्, मानिसको धनले उसलाई अल्लाहको सजायबाट बचाउनेछैन, चाहे उसले पृथ्वीभरि सुन फिरौतीमा दिए पनि। «न सन्तानले»—चाहे पृथ्वीमा भएका सबैलाई नै फिरौतीमा दिए पनि। त्यस दिन अल्लाहमाथिको ईमान, उहाँका लागि धर्मलाई निष्कपट बनाउनु र शिर्कबाट अलग हुनुबाहेक अरू केही लाभदायक हुनेछैन। त्यसैले उहाँले भन्नुभयो: «तर अल्लाहकहाँ निर्मल हृदय लिएर आउने व्यक्ति» अर्थात्, फोहोर र शिर्कबाट सुरक्षित हृदय लिएर आउने व्यक्ति।

मुहम्मद इब्न सीरीनले भने: निर्मल हृदय भनेको अल्लाह सत्य हुनुहुन्छ, कियामत निश्चय आउनेछ र अल्लाहले चिहानमा भएकाहरूलाई उठाउनुहुनेछ भन्ने कुरा जान्ने हृदय हो।

«र जुन दिन मानिसहरू पुनः जीवित भई उठाइनेछन्, त्यस दिन मलाई अपमानित नगर्नु» अर्थात्, कियामतको दिन, जब पहिलोदेखि अन्तिमसम्म सबै सृष्टिलाई उठाइनेछ, त्यस दिनको अपमानबाट मलाई बचाउनुहोस्। अल-बुखारीले «र जुन दिन मानिसहरू पुनः जीवित भई उठाइनेछन्, त्यस दिन मलाई अपमानित नगर्नु» भन्ने आयतको प्रसङ्गमा उल्लेख गरेका छन्: इब्राहीम इब्न तहमनले इब्न अबी ज़िबबाट, उनले सईद इब्न अबी सईद अल-मक़बुरीबाट, उनले आफ्ना बाबुबाट र उनले अबू हुरैरह (रजियल्लाहु अन्हु) बाट वर्णन गरे कि रसूलुल्लाह (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: «इब्राहीमले कियामतको दिन आफ्ना बाबुलाई धुलो र कालो मैलोले ढाकिएको अवस्थामा देख्नेछन्»।

इस्माईलले हामीलाई सुनाए: मेरा भाइले हामीलाई इब्न अबी ज़िबबाट, उनले सईद अल-मक़बुरीबाट, उनले अबू हुरैरहबाट र उनले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाट सुनाए कि उहाँले भन्नुभयो: «इब्राहीमले आफ्ना बाबुलाई भेट्नेछन् र भन्नेछन्: ‘हे मेरा प्रभु! तपाईंले मलाई मानिसहरू पुनः उठाइने दिन अपमानित नगर्ने वाचा गर्नुभएको थियो।’ अल्लाह भन्नुहुनेछ: ‘मैले काफिरहरूका लागि जन्नत निषेध गरेको छु।’» अल-बुखारीले यस आयतको व्याख्यामा यही रिवायत यसरी उल्लेख गरेका छन्।

नबीहरूका प्रसङ्गमा पनि यही सनदबाट एक्लै उनले रिवायत गरेका छन्, र त्यसको शब्द यस्तो छ: «कियामतको दिन इब्राहीमले आफ्ना बाबु आज़रलाई भेट्नेछन्। आज़रको अनुहारमा कालो मैलो र धुलो हुनेछ। इब्राहीमले उनलाई भन्नेछन्: ‘के मैले तपाईंलाई मेरो अवज्ञा नगर्न भनेको थिइनँ र?’ उनका बाबुले भन्नेछन्: ‘आज म तपाईंको अवज्ञा गर्नेछैनँ।’

इब्राहीमले भन्नेछन्: ‘हे मेरा प्रभु! तपाईंले मलाई मानिसहरू पुनः उठाइने दिन अपमानित नगर्ने वाचा गर्नुभएको थियो। मेरो अभागी बाबुभन्दा ठूलो अपमान के हुन सक्छ?’ अल्लाह भन्नुहुनेछ: ‘मैले काफिरहरूका लागि जन्नत निषेध गरेको छु।’

त्यसपछि भनिनेछ: ‘हे इब्राहीम! तपाईंका खुट्टामुनि के छ?’ उनले हेर्दा त्यो हिलोले लतपतिएको जनावर रहेछ। त्यसलाई खुट्टाबाट समातेर आगोमा फालिनेछ।»

अबू अब्दुर्रहमान अन-नसाईले आफ्नो अल-सुनन अल-कुब्रा नामक पुस्तकको तफ्सिर खण्डमा «र जुन दिन मानिसहरू पुनः जीवित भई उठाइनेछन्, त्यस दिन मलाई अपमानित नगर्नु» भन्ने आयतबारे यसरी रिवायत गरेका छन्: अहमद इब्न हफ़्स इब्न अब्दुल्लाहले हामीलाई खबर दिए, उनका बाबुले उनलाई सुनाए, इब्राहीम इब्न तहमनले उनलाई मुहम्मद इब्न अब्दुर्रहमानबाट, उनले सईद इब्न अबी सईद अल-मक़बुरीबाट, उनले आफ्ना बाबुबाट र उनले अबू हुरैरहबाट सुनाए कि रसूलुल्लाह (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभयो: «इब्राहीमले कियामतको दिन आफ्ना बाबुलाई धुलो र कालो मैलोले ढाकिएको देख्नेछन् र उनलाई भन्नेछन्: ‘मैले तपाईंलाई यसबाट रोकेको थिएँ, तर तपाईंले मेरो अवज्ञा गर्नुभयो।’

उनले भन्नेछन्: ‘तर आज म तपाईंको कुनै पनि अवज्ञा गर्नेछैनँ।’ इब्राहीमले भन्नेछन्: ‘हे मेरा प्रभु! तपाईंले मलाई मानिसहरू पुनः उठाइने दिन अपमानित नगर्ने वाचा गर्नुभएको थियो। यदि तपाईंले मेरो बाबुलाई अपमानित गर्नुभयो भने, मभन्दा अभागी अरू को होला?’

अल्लाह भन्नुहुनेछ: ‘हे इब्राहीम! मैले जन्नत काफिरहरूका लागि निषेध गरेको छु।’ त्यसपछि उनलाई उहाँबाट अलग गरिनेछ। अल्लाह भन्नुहुनेछ: ‘हे इब्राहीम! तपाईंका बाबु कहाँ छन्?’ उनी भन्नेछन्: ‘तपाईंले उनलाई मबाट लिनुभयो।’ उहाँ भन्नुहुनेछ: ‘आफ्नो तल हेर।’

उनले हेर्दा दुर्गन्धमा लडिबुडी गरिरहेको एउटा धारीदार नर जनावर देख्नेछन्। त्यसलाई खुट्टाबाट समातेर आगोमा फालिनेछ।» यसको सनद अपरिचित छ र यसमा आपत्तिजनक पक्ष छ। «ज़ैख» भनेको लकडबग्घाको भाले हो। आज़रलाई आफ्नै मलमा लतपतिएको त्यस जनावरको रूपमा बदलिनेछ र त्यही अवस्थामा आगोमा फालिनेछ।

अल-बज्जारले पनि हम्माद इब्न सलमहबाट, उनले अय्यूबबाट, उनले मुहम्मद इब्न सीरीनबाट, उनले अबू हुरैरहबाट र उनले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाट यसै अर्थको रिवायत गरेका छन्, र त्यो पनि अपरिचित छ। उनले क़तादहबाट, उनले जाफर इब्न अब्दुल ग़ाफिरबाट, उनले अबू सईदबाट र उनले नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) बाट पनि मिल्दोजुल्दो रिवायत गरेका छन्।

यो इब्राहीम (अलैहिस्सलाम) ले आफ्ना प्रभुसँग निर्णयशक्ति प्रदान गर्न गरेको प्रार्थना हो। इब्न अब्बासले भने: यसको अर्थ ज्ञान हो। इक्रिमहले भने: बुद्धि। मुजाहिदले भने: कुरआन। अस-सुद्दीले भने: नबुव्वत। «र मलाई असल मानिसहरूसँग जोडिदेऊ» अर्थात्, यस संसार र परलोकमा मलाई असल मानिसहरूसँग राख, जसरी नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले मृत्युको नजिक हुँदा भन्नुभएको थियो: «हे अल्लाह!

हामीलाई मुस्लिम भएर जीवित राख्नुहोस्, मुस्लिम भएर मृत्यु दिनुहोस् र लज्जित वा धर्मबाट फेरिएका नभई असल मानिसहरूसँग जोड्नुहोस्। हे अल्लाह! सर्वोच्च साथीहरू»—उहाँले यो तीनपटक भन्नुभयो। दुआसम्बन्धी हदीसमा यो आएको छ।

«र पछि आउनेहरूमा मेरो सत्य प्रशंसा कायम राखिदेऊ» अर्थात्, मेरो मृत्युपछि मेरो राम्रो सम्झना कायम राख, जसद्वारा मेरो प्रशंसा गरियोस् र भलाइमा मेरो अनुसरण गरियोस्। जस्तै अल्लाहले भन्नुभएको छ: «र हामीले पछिका मानिसहरूमा उनको राम्रो चर्चा बाँकी राख्यौँ। इब्राहीममाथि शान्ति होस्। यसरी नै हामी सत्कर्म गर्नेहरूलाई प्रतिफल दिन्छौँ»।

मुजाहिद र क़तादहले भने: «मेरो सत्य प्रशंसा» भन्नाले राम्रो प्रशंसा हो। मुजाहिदले भने: यो अल्लाहको यस वचनजस्तै हो: «र हामीले उनलाई यस संसारमा उनको प्रतिफल दियौँ, र परलोकमा उनी निश्चय नै असल मानिसहरूमध्ये हुनेछन्»; र उहाँको अर्को वचन: «र हामीले उनलाई यस संसारमा भलाइ प्रदान गर्‍यौँ, र परलोकमा उनी निश्चय नै असल मानिसहरूमध्ये हुनेछन्»। लैथ इब्न अबी सुलैमले भने: हरेक धर्मका मानिसहरूले उनलाई प्रेम गर्छन् र आफ्नो संरक्षक मान्छन्। इक्रिमहले पनि यस्तै भनेका छन्। अस-साफ़्फ़ात, १०८–११०; अल-अन्कबूत, २७; अन-नहल, १२२।

«र मेरा बाबुलाई क्षमा गर, निश्चय नै ऊ पथभ्रष्ट मानिसहरूमध्ये थियो»—यो अल्लाहको यस वचनजस्तै हो: «हे हाम्रा प्रभु! मलाई र मेरा बाबुआमालाई क्षमा गर्नुहोस्»। यो त्यस्तो कुरा हो, जसबाट इब्राहीम (अलैहिस्सलाम) पछि हट्नुभयो, जसरी अल्लाहले भन्नुभएको छ: «इब्राहीमले आफ्ना बाबुका लागि क्षमा माग्नु भनेको उनले बाबुलाई गरेको वाचाका कारण मात्र थियो। तर जब उनलाई स्पष्ट भयो कि ऊ अल्लाहको शत्रु हो, उनले ऊसँग सम्बन्ध तोडे।

निश्चय नै इब्राहीम अत्यन्त करुणाशील र सहनशील थिए»। अल्लाहले बाबुका लागि क्षमायाचना गर्दै रहने कुरालाई रोक्नुभयो र भन्नुभयो: «इब्राहीम र उनीसँग भएकाहरूमा तिमीहरूका लागि उत्तम आदर्श छ; जब उनीहरूले आफ्ना समुदायलाई भने: ‘निश्चय नै हामी तिमीहरूबाट र अल्लाहबाहेक तिमीहरूले पूजा गर्ने कुराहरूबाट अलग छौँ। हामीले तिमीहरूलाई अस्वीकार गरेका छौँ। तिमीहरू एक्ला अल्लाहमाथि ईमान नल्याएसम्म हामी र तिमीहरूबीच सधैँका लागि शत्रुता र घृणा प्रकट भएको छ।’

तर इब्राहीमले आफ्ना बाबुलाई भनेको कुरा—‘म तपाईंका लागि क्षमा माग्नेछु, र अल्लाहको तर्फबाट तपाईंका लागि मसँग कुनै अधिकार छैन’—बाहेक»। इब्राहीम, ४१; अत-तौबह, ११४; अल-मुम्तहिनह, ४।

अल्-बगवीको तफ्सिर

«हे मेरा प्रभु! मलाई निर्णय गर्ने शक्ति प्रदान गर»। इब्न अब्बासले भने: अल्लाहका सीमाहरू र उहाँका आदेशहरू चिन्न सक्ने ज्ञान। मुक़ातिलले भने: बुझाइ र ज्ञान। अल-कल्बीले भने: नबुव्वत। «र मलाई असल मानिसहरूसँग जोडिदेऊ» अर्थात्, मभन्दा पहिलेका नबीहरूसँग दर्जा र स्थानमा जोडिदेऊ।

«र पछि आउनेहरूमा मेरो सत्य प्रशंसा कायम राखिदेऊ» अर्थात्, मपछि आउने समुदायहरूमा राम्रो प्रशंसा, सुन्दर सम्झना र सर्वसाधारणको स्वीकार्यता प्रदान गर। अल्लाहले उनलाई यो प्रदान गर्नुभयो; त्यसैले सबै धर्मका मानिसहरूले उनलाई आफ्नो प्रिय र संरक्षक माने र उनको प्रशंसा गरे। अल-कुतैबीले भने: यहाँ «जिब्रो» शब्दलाई रूपकका रूपमा «कथन» को ठाउँमा प्रयोग गरिएको हो, किनकि कथन जिब्रोबाट हुन्छ।

«र मलाई उपकारहरूले भरिएको जन्नतका उत्तराधिकारीहरूमध्ये बनाऊ» अर्थात्, जसलाई तिमी उपकारहरूले भरिएको जन्नत प्रदान गर्नेछौ, तिनीहरूमध्ये बनाऊ।

«र मलाई अपमानित नगर्नु» अर्थात्, मलाई लज्जित नपार्नुहोस्। «त्यस दिन, जुन दिन मानिसहरू पुनः जीवित भई उठाइनेछन्»। «त्यस दिन धनसम्पत्ति र सन्तानले कुनै लाभ दिनेछैनन्»।

«र मेरा बाबुलाई क्षमा गर, निश्चय नै ऊ पथभ्रष्ट मानिसहरूमध्ये थियो»। उनले यो कुरा बाबु अल्लाहको शत्रु हुन् भन्ने स्पष्ट हुनुअघि भनेका थिए, जसरी सूरह अत-तौबहमा पहिले उल्लेख गरिएको छ।

«तर अल्लाहकहाँ निर्मल हृदय लिएर आउने व्यक्ति» अर्थात्, शिर्क र शङ्काबाट निष्कपट हृदय लिएर आउने व्यक्ति। धेरैजसो मुफस्सिरहरूको भनाइअनुसार, पापबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुने कोही छैन। सईद इब्न अल-मुसय्यिबले भने: निर्मल हृदय भनेको स्वस्थ हृदय हो, र त्यो मोमिनको हृदय हो; किनकि काफिर र मुनाफिकको हृदय रोगी हुन्छ। अल्लाहले भन्नुभएको छ: «तिनीहरूका हृदयमा रोग छ» (अल-बक़रह, १०)। इब्न उस्मान अन-नैसाबूरीले भने: यो बिदअतबाट खाली र सुन्नतमा स्थिर हृदय हो।