رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا، وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ، وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا.
رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او هغوى چې وايي: زموږ ربه! موږ ته له خپلو مېرمنو او خېلخانو د سترګو يخوالى راكړه او موږ د متقيانو امامان وګرځوه.
دعا کې «هَبْ لَنَا» او «اجْعَلْنَا» فعلونه راغلي دي. دا د کورنۍ د نېکمرغۍ، د مېرمنو او اولادونو د نېکۍ، او په تقوا کې د لارښوونې او مخکښۍ یوه غوره دعا ده.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
او هغه کسان چې وايي: «اې زموږ ربه! موږ ته زموږ له مېرمنو او اولادونو څخه د سترګو یخوالی راپه برخه کړه»؛ یعنې زموږ له ملګرو، همزولو او مېرمنو څخه، او زموږ له اولادونو څخه داسې کسان راکړه چې زموږ سترګې پرې یخې شي. که د هغوی حالتونه او صفتونه وڅېړو، نو د هغوی له لوړو موخو او لوړ مقامه به پوه شو چې د دوی سترګې تر هغه نه یخېږي، څو خپل اولادونه د خپل رب فرمانبردار، پوه او پر خپلې پوهې عمل کوونکي ونه ویني. دا دعا، لکه څنګه چې د هغوی د مېرمنو او اولادونو د نېکۍ دعا ده، د دوی د ځانونو لپاره هم دعا ده، ځکه ګټه یې بېرته دوی ته رسېږي؛ له همدې امله یې دا د ځان لپاره ډالۍ وګڼله او ویې ویل: «موږ ته یې راکړه».
بلکې د دوی دعا د ټولو مسلمانانو د ګټې لامل هم کېږي، ځکه د یادو کسانو نېکحالي د ډېرو هغو خلکو د نېکحالۍ سبب ګرځي چې له دوی سره تړاو لري او ترې ګټه اخلي. «او موږ د پرهېزګارانو لپاره امامان وګرځوه»؛ یعنې اې زموږ ربه! موږ دې لوړې مرتبې ته ورسوه، د الله د نېکو بندګانو د صدیقانو او بشپړو کسانو مرتبې ته؛ دا په دین کې د امامت مرتبه ده، یعنې د پرهېزګارانو لپاره په ویناوو او کړنو کې بېلګه وګرځي، خلک یې د کړنو پیروي وکړي، پر خبرو یې ډاډمن شي، او د خیر خلک یې تر شا روان شي؛ نو دوی به لارښوونه کوي او خپله به هم پر سمه لار وي.
څرګنده ده چې د یوې مرتبې د ترلاسه کولو دعا، د هغو ټولو لاملونو دعا هم ده چې له هغو پرته دا مرتبه نه ترلاسه کېږي. او دا مرتبه ـ په دین کې د امامت مرتبه ـ له صبر او یقین پرته نه بشپړېږي، لکه الله تعالی چې فرمایلي دي: «او موږ له هغوی څخه داسې امامان جوړ کړل چې زموږ په حکم یې لارښوونه کوله، ځکه چې دوی صبر کړی و او زموږ پر آیتونو یې یقین درلود» (السجدة، ۲۴). نو دا دعا د ډېرو نېکو عملونو، د الله پر اطاعت د صبر، له نافرمانۍ او دردناکو الهي پرېکړو څخه د ځان ساتلو، او د بشپړې پوهې غوښتنه لري؛ هغه پوهه چې خپل خاوند د یقین مرتبې ته رسوي.
همدارنګه دا دعا د ډېرو خیرونو او پراخې ورکړې غوښتنه ده، او دا چې دوی له رسولانو وروسته د اخلاقو تر ټولو لوړو درجو ته ورسېږي.
د امام ابن کثیر تفسیر
او د الله تعالی دا وینا: «او هغه کسان چې وايي: اې زموږ ربه! موږ ته زموږ له مېرمنو او اولادونو څخه د سترګو یخوالی راکړه»؛ مطلب یې هغه کسان دي چې له الله څخه غواړي د دوی له نسلونو څخه داسې کسان پیدا کړي چې د الله اطاعت وکړي او یوازې د هغه عبادت وکړي، شریک نه لري. ابن عباس رضي الله عنهما ویلي: مطلب یې هغه کسان دي چې نېک عملونه کوي؛ نو په دنیا او آخرت کې یې سترګې پرې یخېږي. عکرمه ویلي: دوی په دې سره د ښکلا او ښایست غوښتنه نه کوله، بلکې غوښتل یې چې هغوی فرمانبرداره وي.
له حسن بصري څخه د دې آیت په اړه پوښتنه وشوه، ویې ویل: دا چې الله خپل مسلمان بنده ته د هغه په مېرمن، ورور او نږدې خپلوان کې د الله اطاعت وښيي. نه، په الله قسم، د مسلمان د سترګو لپاره تر دې بل هېڅ شی ډېر خوښ نه دی چې خپل اولاد، د اولاد اولاد، ورور یا نږدې خپلوان د الله تعالی فرمانبردار وویني. ابن جریج د «موږ ته زموږ له مېرمنو او اولادونو څخه د سترګو یخوالی راکړه» د وینا په اړه ویلي: هغوی دې ستا عبادت کوي، ستا عبادت دې په ښه توګه ترسره کوي او داسې ګناهونه دې نه کوي چې زموږ پر غاړه یې وبال شي. عبدالرحمن بن زید بن اسلم ویلي: مطلب دا دی چې دوی د خپلو مېرمنو او اولادونو لپاره له الله څخه غواړي چې اسلام ته یې هدایت کړي.
امام احمد روایت کړی: موږ ته یعمر بن بشر روایت وکړ، هغه ته عبدالله بن مبارک روایت وکړ، هغه ته صفوان بن عمرو خبر ورکړ، هغه راته وویل: عبدالرحمن بن جبیر بن نفیر د خپل پلار له قوله راته روایت وکړ: یوه ورځ موږ د مقداد بن اسود رضي الله عنه ترڅنګ ناست وو. یو سړی ترې تېر شو او ویې ویل: «خوشا دې وي د دغو دوو سترګو خاوند ته چې رسول الله ﷺ یې لیدلی دی! کاشکې موږ هم هغه څه لیدلي وای چې تا لیدلي او په هغو پېښو کې حاضر شوي وای چې ته حاضر وې.» هغه په غوسه شو، او ما حیرانتیا کوله، ځکه هغه خو یوازې ښه خبره کړې وه.
بیا مقداد هغه سړي ته مخ واړاوه او ویې ویل: «څه شی سړی دې ته اړ باسي چې د داسې پېښې د حاضرېدو هیله وکړي چې الله ترې هغه غایب کړی دی، حال دا چې نه پوهېږي که حاضر شوی وای، نو حال به یې څنګه و؟ په الله قسم، د رسول الله ﷺ په زمانه کې داسې خلک حاضر وو چې الله د هغوی د پوزو پر مخونو په دوزخ کې واچول، ځکه هغوی د رسول الله بلنه ونه منله او تصدیق یې نه کړ. ایا د الله شکر نه ادا کوئ چې الله تاسو داسې راپیدا کړل چې یوازې خپل رب پېژنئ او هغه څه رښتیا ګڼئ چې ستاسو پېغمبر راوړي دي، او د نورو په وسیله له ازمېښت څخه ژغورل شوي یاست؟
الله خپل پېغمبر ﷺ په داسې سخت حالت کې ولېږه چې تر هغه مخکې هېڅ پېغمبر په هغه حالت کې نه و لېږل شوی: د جاهلیت په داسې زمانه کې چې خلک هېڅ دین د بوتانو له عبادت څخه غوره نه ګاڼه. نو پېغمبر د حق او باطل د بېلولو لپاره څرګند دلیل راوړ؛ او د پلار او زوی ترمنځ یې بېلتون راغی. کله به یو سړی خپل پلار، زوی یا ورور کافر لید، په داسې حال کې چې الله یې د زړه قلف د ایمان لپاره پرانیستی و. هغه پوهېده چې که دا کس مړ شي، دوزخ ته به ننوځي؛ نو سترګې یې نه یخېدې، ځکه پوهېده چې ګران کس یې په اور کې دی.
همدا هغه دعا ده چې الله تعالی یې په اړه فرمایلي دي: «او هغه کسان چې وايي: اې زموږ ربه! موږ ته زموږ له مېرمنو او اولادونو څخه د سترګو یخوالی راکړه».» دا سند صحیح دی، خو بخاري او مسلم نه دی روایت کړی. او د الله تعالی دا وینا: «او موږ د پرهېزګارانو لپاره امامان وګرځوه»؛ ابن عباس، حسن، قتاده، سدي او ربیع بن انس ویلي: یعنې داسې امامان چې خلک په نېکۍ کې زموږ پیروي وکړي.
نورو ویلي: یعنې داسې لارښوونکي چې خپله پر سمه لار وي او نورو ته د خیر لار وښيي. دوی غواړي چې عبادت یې د خپلو اولادونو او نسلونو له عبادت سره یوځای او پرلهپسې وي، او د دوی هدایت نورو ته هم ګټه ورسوي؛ ځکه دا ډېر ثواب او غوره پایله لري. له همدې امله په صحیح مسلم کې له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ وفرمایل: «کله چې د آدم زوی مړ شي، عمل یې پرې کېږي، پرته له دریو شیانو: نېک اولاد چې ورته دعا کوي، یا هغه علم چې تر ده وروسته ترې ګټه اخیستل کېږي، یا روانه صدقه.»
د البغوي تفسیر
«او هغه کسان چې وايي: اې زموږ ربه! موږ ته زموږ له مېرمنو او اولادونو څخه...» ؛ ابو عمرو، کسائي او ابو بکر دا کلمه بې له الفه لوستې ده، او نورو د جمعې په بڼه له الف سره لوستې ده. «د سترګو یخوالی»؛ یعنې نېک او پرهېزګار اولادونه.
دوی وايي: هغوی نېکان وګرځوه، څو په دې سره زموږ سترګې یخې شي. قرظي ویلي: د مؤمن د سترګو لپاره تر دې بل هېڅ شی ډېر خوښ نه دی چې خپله مېرمن او اولادونه د الله تعالی فرمانبرداران وویني. حسن هم همدا خبره کړې ده. دلته «قرة» مفرد راغلی، ځکه مصدر دی.
د دې اصل د یخوالي له معنا سره تړاو لري؛ عربان له ګرمۍ کړېږي او یخوالي ته لېواله وي. د خوښۍ پر مهال د سترګو یخوالی او د خپګان پر مهال د سترګو ګرمېدل یادوي. ویل کېږي چې د خوښۍ اوښکې سړې او د غم اوښکې ګرمې وي. ازهري ویلي: د «سترګو یخوالي» معنا دا ده چې د انسان زړه داسې څوک ومومي چې خوښ یې وي؛ نو سترګې یې د هغه په لیدو یخې شي او له نورو څخه نظر اړولو ته اړتیا ونه لري.
«او موږ د پرهېزګارانو لپاره امامان وګرځوه»؛ یعنې داسې امامان چې خلک په نېکۍ کې زموږ پیروي وکړي. دلته یې «امامان» ونه ویل، لکه د الله تعالی په دې وینا کې: «بېشکه موږ د ټولو نړیوالو د رب استازي یو» (الشعراء، ۱۶). او ویل شوي چې موخه یې «امامان» ده، لکه د الله تعالی په دې وینا کې: «ځکه هغوی زما دښمنان دي» (الشعراء، ۷۷)؛ یعنې دښمنان. همدارنګه ویل کېږي: «زموږ امیر دا خلک دي»؛ یعنې زموږ امیران.
او ویل شوي چې «إمام» مصدر دی، لکه روژه او قیام؛ ویل کېږي: «امَّ إماماً»، لکه څنګه چې «قام قياماً» او «صام صياماً» ویل کېږي. حسن ویلي: موږ د پرهېزګارانو پیروي کوو، او پرهېزګاران زموږ پیروي کوي. ابن عباس ویلي: موږ د هدایت امامان وګرځوه، لکه څنګه چې الله تعالی فرمایلي دي: «او موږ هغوی داسې امامان وګرځول چې زموږ په حکم یې لارښوونه کوله» (السجدة، ۲۴). او موږ د ګمراهۍ امامان مه ګرځوه، لکه څنګه چې فرمایلي یې دي: «او موږ هغوی داسې امامان وګرځول چې اور ته یې بلنه ورکوله» (القصص، ۴۱).
او ویل شوي چې دا د کلام اړول دي؛ یعنې: پرهېزګاران زموږ امامان وګرځوه، او موږ د هغوی پیروان او اقتدا کوونکي وګرځوه. دا د مجاهد وینا ده.
په «صحیح البخاري» (شمېره ۵۰۶۵) کې له پېغمبر ﷺ څخه روایت دی: «د دنیا ژوند د لنډمهاله ګټې اخیستنې وسیله ده، او د هغې تر ټولو غوره ګټه نېکه مېرمن ده.»