رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ، إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا، إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا، وَمُقَامًا.
رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
۽ اُھي جيڪي چوندا آھن ته اي اسان جا پالڻھار اسان کان دوزخ جو عذاب ٽار، بيشڪ دوزخ جو عذاب (وڏي) چَٽي آھي. بيشڪ اُھو آرام ڪرڻ جو ھنڌ ۽ رھڻ جو ھنڌ بڇڙو آھي.
دعا ۾ «اِصْرِفْ» (اصْرِفْ ــ پري ڪر) جو حڪمي صيغو آيو آهي. «رحمٰن جا ٻانها» (‘عباد الرحمان) جي اهم خوبي اها آهي ته اهي نيڪ عمل ڪرڻ سان گڏ عذاب کان به ڊڄندا آهن.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
«۽ اهي جيڪي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کان دوزخ جو عذاب پري ڪر» يعني عذاب جي سببن کان بچائي ۽ اسان کان جيڪي اهڙا ڪم ٿيا آهن، جيڪي عذاب جا موجب آهن، تن کي معاف ڪري عذاب اسان کان پري ڪر. «بيشڪ ان جو عذاب چنبڙي رهندڙ آهي» يعني اهو دوزخ وارن سان ائين لڳاتار لڳل رهندو، جيئن قرضدار پنهنجي قرض ڏيندڙ سان لڳل هوندو آهي.
«بيشڪ اهو آرام ڪرڻ جو هنڌ ۽ رهڻ جو هنڌ بڇڙو آهي.» اهي پنهنجي پالڻهار جي آڏو عاجزيءَ سان عرض ڪن ٿا، پنهنجي سخت ضرورت جو اظهار ڪن ٿا ۽ ڄاڻن ٿا ته انهن ۾ اهو عذاب سهڻ جي طاقت ڪانهي. اهي الله جي احسان کي به ياد ڪن ٿا؛ ڇو ته ڪا مصيبت جيتري سخت ۽ هولناڪ هجي، اوترو ئي ان کان بچاءَ جو احسان وڏو ۽ ان کان نجات ملڻ جي خوشي شديد هوندي آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
انهيءَ ڪري الله فرمايو: «۽ اهي جيڪي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کان دوزخ جو عذاب پري ڪر، بيشڪ ان جو عذاب چنبڙي رهندڙ آهي» يعني اهو لڳاتار ۽ سدائين رهڻ وارو آهي. جيئن شاعر چيو آهي: «جيڪڏهن هو عذاب ڏئي ته اهو چنبڙي رهندڙ عذاب آهي، ۽ جيڪڏهن هو گهڻو عطا ڪري ته ان جي ڪا پرواهه نٿو ڪري.»
انهيءَ ڪري حسن بصري «بيشڪ ان جو عذاب چنبڙي رهندڙ آهي» بابت چيو: ابن آدم کي جيڪا شيءِ پهچي ۽ پوءِ ان کان ختم ٿي وڃي، سا «غرام» ناهي؛ «غرام» اهو لازمي عذاب آهي، جيڪو آسمانن ۽ زمين جي قائم رهڻ تائين ساڻس گڏ رهي. سليمان تيمي به اهڙو ئي چيو. محمد بن ڪعب قرظي چيو: «بيشڪ ان جو عذاب چنبڙي رهندڙ آهي» جو مطلب آهي ته الله ڪافرن کان دنيا جون نعمتون پڇيون، پر انهن اهي نعمتون الله ڏانهن موٽائي نه ڏنيون؛ تنهنڪري الله انهن تي ان جو تاوان لازم ڪيو ۽ کين باهه ۾ داخل ڪيو.
«بيشڪ اهو آرام ڪرڻ جو هنڌ ۽ رهڻ جو هنڌ بڇڙو آهي» يعني ظاهر ۾ به اهو ڪهڙو نه بڇڙو گهر آهي ۽ رهڻ لاءِ به ڪهڙي نه بڇڙي جاءِ آهي. ابن ابي حاتم هن آيت جي تفسير ۾ روايت ڪئي: اسان کي منهنجي پيءُ ٻڌايو، کيس حسن بن ربيع ٻڌايو، کيس ابو الاحوص ٻڌايو، اعمش کان، مالڪ بن حارث کان، جنهن چيو: جڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي باهه ۾ اڇلايو ويندو ته هو ان ۾ هيٺ لهندو رهندو. جڏهن ان جي ڪنهن دروازي وٽ پهچندو ته کيس چيو ويندو: بيهه، تنهنجي آجيان لاءِ ڪجهه آهي. پوءِ کيس ڪاري نانگن ۽ وڇن جي زهر جو پيالو پياريو ويندو.
ان سان سندس کل الڳ، وار الڳ، نسون الڳ ۽ رڳون الڳ ٿي وينديون.
۽ ابن ابي حاتم چيو: اسان کي منهنجي پيءُ ٻڌايو، کيس حسن بن ربيع ٻڌايو، کيس ابو الاحوص ٻڌايو، اعمش کان، مجاهد کان، عبيد بن عمير کان، جنهن چيو: باهه ۾ اهڙيون مٽڪيون آهن، جن ۾ اُٺن جهڙا نانگ ۽ ڪارن خچرن جهڙا وڇون آهن. جڏهن انهن کي باهه ۾ اڇلايو ويندو ته اهي پنهنجن ٺڪاڻن مان نڪري انهن جي چپن، کلن ۽ وارن کي پڪڙيندا ۽ سندن گوشت پيرن تائين ڇلي ڇڏيندا. پوءِ جڏهن انهن کي باهه جي گرمي محسوس ٿيندي ته موٽي ويندا.
امام احمد روايت ڪئي: اسان کي حسن بن موسى ٻڌايو، کيس سلام ــ يعني ابن مسڪين ــ ٻڌايو، ابو ظلال کان، انس بن مالڪ رضي الله عنه کان، نبي ﷺ کان، پاڻ فرمايائون: «بيشڪ جهنم ۾ هڪ ٻانهو هزار سال سڏ ڪندو رهندو: اي حنّان! اي منّان! پوءِ الله جبرائيل کي فرمائيندو: وڃ، منهنجو اهو ٻانهو مون وٽ وٺي اچ. جبرائيل ويندو ته باهه وارن کي منهن ڀر ڪري ڪريل ۽ روئندڙ ڏسندو.
پوءِ پنهنجي رب عزوجل ڏانهن موٽي کيس خبر ڏيندو. الله عزوجل فرمائيندو: ان کي مون وٽ وٺي اچ، ڇو ته هو فلاڻي فلاڻي جاءِ تي آهي. پوءِ جبرائيل ان کي وٺي اچي الله عزوجل جي آڏو بيهاريندو. الله ان کان پڇندو: اي منهنجا ٻانها، تو پنهنجي رهڻ جي جاءِ ۽ آرام ڪرڻ جي جاءِ ڪيئن ڏٺي؟
هو چوندو: اي منهنجا پالڻهار، بڇڙي جاءِ ۽ بڇڙو آرامگاهه! الله فرمائيندو: منهنجي ٻانهي کي واپس موٽايو. اهو عرض ڪندو: اي منهنجا پالڻهار، جڏهن تو مون کي ان مان ٻاهر ڪڍيو هو ته مون کي اميد نه هئي ته وري ان ۾ موٽائيندين! پوءِ الله فرمائيندو: منهنجي ٻانهي کي ڇڏي ڏيو.»
البغوي جي تفسير
«بيشڪ اهو آرام ڪرڻ جو هنڌ ۽ رهڻ جو هنڌ بڇڙو آهي» يعني قرار ڪرڻ ۽ رهڻ جي ڪهڙي نه بڇڙي جاءِ آهي.
الله عزوجل جو فرمان «۽ اهي جيڪي چون ٿا: اي اسان جا پالڻهار! اسان کان دوزخ جو عذاب پري ڪر، بيشڪ ان جو عذاب چنبڙي رهندڙ آهي» جو مطلب آهي: اهو عذاب سخت، هميشه رهندڙ ۽ ان ڪافر کان جدا نه ٿيندڙ آهي، جنهن کي ان سان عذاب ڏنو ويو آهي. قرضدار کي به «غريم» ان ڪري چوندا آهن جو هو پنهنجو حق گهرندو، اصرار ڪندو ۽ پنهنجي قرضدار سان لڳو رهندو آهي. محمد بن ڪعب قرظي چيو: الله ڪافرن کان پنهنجي نعمتن جو عوض گهريو، پر انهن ادا نه ڪيو؛ تنهنڪري الله انهن تي ان جو تاوان لازم ڪيو ۽ اهي باهه ۾ رهجي ويا.
حسن بصري چيو: هر قرضدار پنهنجي قرضدار کان جدا ٿي وڃي ٿو، سواءِ جهنم جي. «غرام» جي معنيٰ آهي: چنبڙي رهندڙ بڇڙائي؛ ۽ اهو به چيو ويو آهي ته ان جي معنيٰ آهي هلاڪت.
صحيح مسلم (نمبر 2742) ۾ روايت آهي ته نبي محمد ﷺ هر نماز جي آخر ۾ دوزخ جي عذاب کان پناهه گهرندا هئا.