Cəhənnəm əzabından qorunmaq

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

(«Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq et”») yəni, onun səbəblərindən qorumaqla və bizdən baş vermiş, əzaba səbəb olan əməlləri bağışlamaqla onu bizdən dəf et. («Həqiqətən, onun əzabı daimidir») yəni, Cəhənnəm əhli üçün borclunun öz borcunu tələb edən şəxsdən ayrılmadığı kimi, ayrılmazdır.

(«Həqiqətən, ora necə də pis məskən və iqamətgahdır!») Onlar bunu Rəbbinə yalvararaq, Ona nə qədər möhtac olduqlarını və bu əzaba dözməyə güclərinin çatmadığını bildirərək deyirlər. Həmçinin, Allahın onlara bəxş etdiyi neməti xatırlayırlar. Çünki sıxıntı nə qədər şiddətli və dəhşətli olarsa, ondan qurtuluşun dəyəri bir o qədər böyük olar və qurtuluşdan duyulan sevinc də artar.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Buna görə Allah buyurur: («Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq et. Həqiqətən, onun əzabı daimidir”»), yəni, daim davam edən və ayrılmayan əzabdır. Şair belə demişdir: «Əgər əzab versə, bu, daimidir; bol-bol bəxş etsə, buna əhəmiyyət verməz».

Həsən bu ayədəki («Həqiqətən, onun əzabı daimidir») ifadəsi haqqında belə demişdir: «Adəm övladının başına gələn və sonra ondan sovuşan hər şey daimi əzab sayılmaz. Daimi əzab isə göylər və yer durduqca davam edən əzabdır». Süleyman ət-Teymi də belə demişdir. Məhəmməd ibn Kəb əl-Qurazi isə belə demişdir: («Həqiqətən, onun əzabı daimidir») yəni, Allah kafirlərdən dünyada bəxş etdiyi nemətlərin əvəzini istədi, onlar isə bu əvəzi qaytarmadılar.

Buna görə də Allah onları borclu etdi və Cəhənnəmə daxil etdi.

(«Həqiqətən, ora necə də pis məskən və iqamətgahdır!») yəni, görünüşcə necə də pis bir ev, qalmaq üçün necə də pis bir yerdir. İbn Əbu Hatim («Həqiqətən, ora necə də pis məskən və iqamətgahdır!») ayəsinin təfsirində belə rəvayət etmişdir: Atam bizə rəvayət etdi; Həsən ibn ər-Rəbi bizə rəvayət etdi; Əbu əl-Əhvas bizə, Əməşdən, o da Malik ibn əl-Harisdən rəvayət etdi ki, o belə demişdir: «Bir adam oda atılanda orada aşağıya doğru düşər.

Cəhənnəmin qapılarından birinə çatanda ona deyilər: “Yerində dayan, sənə ikram ediləcək”. Sonra ona qara ilanların və əqrəblərin zəhərindən bir qədəh içirdilər. Dərisi ayrı, tükü ayrı, sinirləri ayrı, damarları ayrı tökülər».

Həmçinin belə rəvayət etmişdir: Atam bizə rəvayət etdi; Həsən ibn ər-Rəbi bizə rəvayət etdi; Əbu əl-Əhvas bizə, Əməşdən, o da Mücahiddən, o da Übeyd ibn Ümeyrdən rəvayət etdi ki, o belə demişdir: «Cəhənnəmdə dəvələr boyda ilanların və qara qatırlar boyda əqrəblərin olduğu çuxurlar var. İnsanlar oda atılanda onlar yuvalarından çıxıb həmin insanların dodaqlarından, dərilərindən və saçlarından yapışar, ətlərini ayaqlarına qədər soyub apararlar. Odun hərarətini hiss edəndə isə geri çəkilər».

İmam Əhməd belə demişdir: Həsən ibn Musa bizə rəvayət etdi; Səlam — yəni İbn Miskin — bizə, Əbu Zilaldan, o da Ənəs ibn Malikdən (Allah ondan razı olsun), Peyğəmbərin (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) belə buyurduğunu rəvayət etdi: «Bir bəndə Cəhənnəmdə min il “Ey Hənnan! Ey Mənnan!” deyə səslənər. Allah Cəbrailə buyurar: “Get, bu bəndəmi yanıma gətir”.

Cəbrail yola düşüb Cəhənnəm əhlini üzüqoylu yıxılmış, ağlayan halda görər. Rəbbinin yanına qayıdıb ona xəbər verər. Allah buyurar: “Onu mənə gətir. O, filan yerdədir”. Cəbrail gedib onu gətirər və Rəbbinin hüzurunda saxlayar.

Allah ona deyər: “Ey bəndəm, yerini və qalacağın yeri necə gördün?” O deyər: “Ey Rəbbim, necə də pis yer, necə də pis qalacaq yerdir!” Allah buyurar: “Bəndəmi geri qaytarın”. Bəndə deyər: “Ey Rəbbim, məni oradan çıxardanda ora qaytaracağını gözləmirdim!” Allah buyurar: “Bəndəmi buraxın...”

əl-Bəğəvinin təfsiri

(«Həqiqətən, ora necə də pis məskən və iqamətgahdır!») yəni, qalmaq və məskunlaşmaq üçün necə də pis yerdir.

Uca Allahın («Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq et. Həqiqətən, onun əzabı daimidir”») kəlamı: yəni, o, kafirləri əzaba uğratdığı zaman onlardan ayrılmayan, daimi və kəsilməz əzabdır. Borcunu tələb etdiyi, israrla istədiyi və borclusundan ayrılmadığı üçün borc tələb edənə «ğarim» deyilir.

Məhəmməd ibn Kəb əl-Qurazi demişdir: «Allah kafirlərdən nemətlərinin əvəzini istədi, onlar isə ödəmədilər. Buna görə də həmin əvəz onlara borc edildi və onlar Cəhənnəmdə qaldılar». Həsən demişdir: «Hər bir borc tələb edən öz borclusundan ayrılır, Cəhənnəm isə ayrılmır». «Ğaram» ayrılmayan şər deməkdir. Həmçinin, «həlak» mənasında olduğu da deyilmişdir.