Тозок азабынан коргоо тилөө

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

«Раббибиз! Бизден тозок азабын алыстата көр!» — башкача айтканда, азапка алып баруучу себептерден сактап, бизден чыккан жана азапка татыктуу кылган күнөөлөрдү кечирүү менен аны бизден кайтар.

«Чындыгында, анын азабы туруктуу болот». Башкача айтканда, тозоктогуларга карызкордун карыз берүүчүгө дайыма байланып турганындай жабышып калат.

«Чындыгында, ал — эң жаман жай жана орун». Алар муну Раббисине жалбаруу иретинде айтышат. Ошондой эле Аллага канчалык муктаж экенин жана бул азапка чыдоого күчтөрү жетпей турганын билдиришет. Алар азаптан куткарганы үчүн Алланын жакшылыгын эстешет.

Анткени кыйынчылык канчалык оор жана үрөй учурган болсо, андан арылтуунун пайдасы ошончолук чоң болуп, куткарылгандагы кубаныч да күчтүү болот.

Имам Ибн Касирдин тафсири

Ошондуктан Алла Таала: «Жана алар: “Раббибиз! Бизден тозок азабын алыстата көр! Чындыгында, анын азабы туруктуу болот”, — дешет», — деген. Башкача айтканда, ал дайыма уланып, ажырабайт. Акын мындай деген: «Эгер ал азаптаса, азабы түбөлүк; эгер мол берсе, анда ал эч нерсеге маани бербейт».

Ошондуктан Хасан «Чындыгында, анын азабы туруктуу болот» деген аят тууралуу: «Адам баласына тийип, андан кийин кетип калган ар бир нерсе “ғарам” эмес. “Ғарам” — асмандар менен жер турганча ажырабай турган нерсе», — деген. Сулейман ат-Таймий да ушундай деген.

Мухаммад ибн Ка‘б мындай деген: «“Чындыгында, анын азабы туруктуу болот” дегени — алардын бул дүйнөдө жыргалчылыкка бөлөнгөнү. Алла каапырлардан Өзүнүн жакшылыктары тууралуу сурады, бирок алар аны Аллага кайтарып беришкен жок. Ошондуктан Алла аларды карыздар кылып, тозокко киргизди». Муну ал-Куразий айткан.

«Чындыгында, ал — эң жаман жай жана орун» — башкача айтканда, көрүнүшү жагынан эң жаман мекен, жайгашып калуу жагынан эң жаман орун.

Ибн Абу Хатим «Чындыгында, ал — эң жаман жай жана орун» деген аяттын түшүндүрмөсүндө мындай риваят кылган: «Атам бизге хадис айтты, Хасан ибн ар-Раби‘ бизге хадис айтты, Абу ал-Ахвас ал-А‘маштан, ал Малик ибн ал-Харистен риваят кылды: “Адам тозокко ыргытылганда, анын түбүнө карай кулайт. Эшиктеринин бирине жеткенде ага: «Токтой тур, сага сый тартууланат», — деп айтылат. Анан ага кара жыландардын жана чаяндардын уусунан бир чөйчөк берилет. Ошондо анын териси өзүнчө, чачы өзүнчө, тарамыштары өзүнчө, кан тамырлары өзүнчө ажыратылат”».

Ал дагы мындай риваят кылган: «Атам бизге хадис айтты, Хасан ибн ар-Раби‘ бизге хадис айтты, Абу ал-Ахвас ал-А‘маштан, ал Мужахидден, ал Убайд ибн Умайрдан риваят кылды: “Тозокто өркөчтүү төөлөрдөй болгон жыландар жана кара качырлардай болгон чаяндар бар. Тозокко ыргытылгандарга алар жашаган жайларынан чыгып, алардын эриндерине, терилерине жана чачтарына жабышат. Эттерин буттарына чейин сыйрып салышат. Тозоктун ысыгын сезгенде кайра өз жайларына кайтышат”».

Имам Ахмад мындай деген: «Хасан ибн Муса бизге хадис айтты, Салам — ибн Мискин, — Абу Зилалдан, ал Анас ибн Маликтен (Алла андан ыраазы болсун), ал Пайгамбардан (Алланын салам-салаваты болсун) риваят кылды. Ал мындай деген: “Чындыгында, тозоктогу бир пенде миң жыл бою: «Оо, Боорукер! Оо, Берешен!» — деп кыйкырат. Ошондо Алла Жабраилге: «Бар да, ошол пендемди Мага алып кел», — дейт.

Жабраил жолго чыгып, тозок элин баштарын жерге салып, ыйлап жаткан абалда көрөт. Ал Улуу жана Кудуреттүү Раббисине кайтып келип, кабар берет. Алла Таала: «Аны Мага алып кел. Ал баланча жерде», — дейт. Жабраил барып, аны алып келип, Улуу жана Кудуреттүү Раббисинин алдына тургузат.

Алла ага: «Эй, пендем! Өз ордуңду жана жаткан жайыңды кандай таптың?» — дейт. Ал: «Оо, Раббим! Эң жаман орун, эң жаман жай», — деп жооп берет. Алла: «Пендемди кайра кайтаргыла», — дейт. Пенде: «Оо, Раббим! Мени андан чыгарганыңда кайра ага кайтарам деп үмүт кылган эмесмин!» — дейт. Ошондо Алла: «Пендемди калтыргыла», — дейт...”

Аль-Багавинин тафсири

«Чындыгында, ал — эң жаман жай жана орун» — башкача айтканда, туруктуу жашап, орун ала турган эң жаман жер.

Улуу жана Кудуреттүү Алланын: «Жана алар: “Раббибиз! Бизден тозок азабын алыстата көр! Чындыгында, анын азабы туруктуу болот”, — дешет» деген сөздөрүнүн мааниси: каапырлар үчүн ал азапка туш болгондордон эч ажырабаган, тынымсыз жана дайыма кайталанган азап. «Ғарим» деп, акысын талап кылып, карызкорду кыстап, андан ажырабай ээрчип жүргөндүктөн карыз берүүчү аталган.

Мухаммад ибн Ка‘б ал-Куразий мындай деген: «Алла каапырлардан Өзүнүн жакшылыктарынын акыбалын сурады, бирок алар аны төлөшкөн жок. Ошондуктан Алла аларды карыздар кылып, алар тозокто калышты». Хасан мындай деген: «Ар бир карыз берүүчү карызкорунан ажырайт, тозок гана ажырабайт». «Ғарам» — ажырабаган жамандык; дагы бир айтылган пикир боюнча, ал кыйроо дегенди билдирет.