Mazlumlarni zulmdan qutqarish

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Bu — Allohning mo‘min bandalarini O‘z yo‘lida jang qilishga undashi va bunga qattiq rag‘batlantirishidir. Jang qilish ularga vojib bo‘lgan, uni tark etganlari uchun esa qattiq malomatga sazovor bo‘ladilar. Alloh taolo: «Sizlarga nima bo‘ldiki, Allohning yo‘lida jang qilmaysizlar?» — dedi. Holbuki, ojiz chorani topa olmaydigan va yo‘lni bilmaydigan zaif erkaklar, ayollar va bolalar bor.

Shunday bo‘lsa-da, dushmanlari ularga eng qattiq zulmni yetkazgan. Ular Allohga: ahli kufr va shirk bilan o‘zlariga, ozor berish, Allohning yo‘lidan to‘sish, dinlarini targ‘ib qilish va hijrat qilishlariga monelik qilish bilan esa mo‘minlarga zulm qilgan bu shahardan ularni chiqarishini so‘rab duo qiladilar. Shuningdek, ularni ahli zolim shahardan qutqaradigan do‘st va yordamchi berishini Allohdan so‘raydilar.

Shunday ekan, sizlarning bu holatda jihod qilishingiz oilalaringiz, farzandlaringiz va mahramlaringizni himoya qilish hamda mudofaa etish jumlasidandir; bu kofirlar ustidan g‘alaba qozonishni ko‘zlab qilinadigan jihod turidan emas. Garchi unda ulkan fazilat bo‘lsa-da, undan qolgan kishi yanada qattiq malomat qilinadi. Ammo sizlarning orangizdagi zaiflarni qutqarishga qaratilgan jihod savobi ulug‘roq va foydasi kattaroqdir, chunki bu dushmanlarni daf etish jumlasidandir.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taolo mo‘min bandalarini O‘z yo‘lida jihod qilishga va Makkadagi u yerda qolishdan qiynalgan zaif erkaklar, ayollar va bolalarni qutqarishga harakat qilishga undamoqda. Shu sababli Alloh taolo: «Ular: “Robbimiz, bizni mana shu shahardan chiqar!” — deydilar», dedi. Bu — Makka, xuddi Alloh taoloning: «Qanchadan-qancha qishloqlar sening qishlog‘ingdan, seni chiqargan qishlog‘ingdan ko‘ra kuchliroq edi» (Muhammad, 13), degan oyati kabi. So‘ng u shaharni: «Ahli zolim bo‘lgan», deb sifatlaydi.

«Bizga O‘z huzuringdan do‘st ato qilgin va bizga O‘z huzuringdan yordamchi ato qilgin», ya’ni O‘z huzuringdan bizga do‘st va yordamchini bo‘ysundirgin.

Imom Buxoriy dedi: «Bizga Abdulloh ibn Muhammad hadis aytdi, bizga Sufyon hadis aytdi, Ubaydulloh orqali: Ibn Abbosning shunday deganini eshitdim: “Men va onam zaiflardan edik”». Bizga Sulaymon ibn Harb hadis aytdi, bizga Hammod ibn Zayd hadis aytdi, Ayyub orqali, Ibn Mulaykadan: Ibn Abbos «Erkaklar, ayollar va bolalardan bo‘lgan zaiflar bundan mustasno» oyatini o‘qib, shunday dedi: «Men va onam Alloh azza va jalla uzrli deb bilgan kishilardan edik» (Muhammad: 13; Abu).

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh taoloning «Sizlarga nima bo‘ldiki, jang qilmaysizlar?» degani — jihod qilmaysizlar, demakdir. «Allohning yo‘lida», ya’ni Allohga itoat qilish yo‘lida. Bu bilan U zot ularni jihodni tark etganlari uchun malomat qilmoqda.

«Zaiflar uchun», ya’ni zaiflar sababli. Ibn Shihob: «Zaiflarni ozod qilish uchun, ularning yo‘lida», degan. Yana: «Zaiflarni mushriklar qo‘lidan qutqarish uchun», deb ham aytilgan. Makkada mushriklardan ko‘p ozor chekkan bir guruh bor edi.

«Erkaklar, ayollar va bolalardan bo‘lgan zaiflar — ular: “Robbimiz, bizni mana shu shahardan chiqar!” — deb duo qiladilar». Bu Makka demakdir. «Ahli zolim», ya’ni mushrikdir. «Ahli» degani — ahli mushrik bo‘lgan qishloq.

«Zolim» so‘zi «ahli» so‘ziga sifat bo‘lgani uchun kasra bilan kelgan. «Ahl» qishloqqa nisbat berilgach, go‘yo ish qishloqning o‘ziga tegishlidek bo‘ldi. Masalan, «Ko‘zi chiroyli bir kishining yonidan o‘tdim», deyilgani kabi.

«Bizga O‘z huzuringdan do‘st ato qilgin», ya’ni ishlarimizni boshqaradigan kishini ber. «Bizga O‘z huzuringdan yordamchi ato qilgin», ya’ni dushmanni bizdan qaytaradigan kishini ber. Alloh ularning duosini ijobat qildi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Makkani fath qilganlarida, ularga Attob ibn Asidni boshliq qilib tayinladilar va uni mazlumlarga zolimlardan haqqini olib beradigan yordamchi qildilar.