ЗаьӀап болчарна гӀо дехар
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ، وَلِيًّا، وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا.
رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
Аш хIунда ца бо тм Делан новкъахь а, божарех а‚ зударех а‚ берех а заьIап болчу нехан дуьхьа а? Уьш ма буй олуш: 'Тхан Кхиош-кхобург! Арадаха тхо хIоккху юьртара‚ шена чуьра нах зуламе болчу‚ хьан гергара верас (гIолоцург) ваийтахьа тхуна‚ хьан гергара гIоьнча ваийтахьа тхуна'
Дешнаш: «ахриджна» (أَخْرِجْنَا) а, «иджӀаль» (اجْعَلْ) а — харцаллин гӀуллакхаш ду. Меккехь зулме тирани дӀахьош хиллачу заьӀап болчу стагаш, зударш а бераш а буьйцу дехар ду.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
ХӀара АллахӀа Ӏайман аьлла волчу цуьнан лайшна, цуьнан некъан тӀехь тӀом барна кхетош, цунна тӀе кхайкхам бу. Цу тӀом баран декхар церан тӀехь дӀадалийна ду, иза ца баранна лаккхара леррина гӀалат хир ду. АллахӀа элира: «ХӀун ду шуьга, АллахӀан некъ тӀехь тӀом ца бо?» ХӀара хилча, заьӀап болу стагаш, зударш а бераш а ду, хьала а ца кхочу хӀума ца дича, новкъахь а ца хила тарло.
Цуьнан даьржарех, церан душманашна тӀера дуккха а зулум дӀаэца. Уьш АллахӀе дехар до, шайн зулумечу нахах йолчу хӀокху къашамах арадахьа, хӀунда аьлча церан къашам къинош а, ширка а бохуш шайн декъашхошна зулум до, Ӏайман аьллачу нахана азар до, АллахӀан некъах а къоьстош бу, шайн динехь кхайкхам барх а, хижрат дан а безам боьхку. Цара АллахӀе дехар до, Шен гергара тхоьга верг а, тхона гӀоьнча а вуьйтур ву. Цу тайпана, шуьга тӀом бар — шаьшна гергарчу нехан, берийн а, деза йолчу нехан а лардар а, дӀахӀоттар а ду; кафарех пайда каро долчу жихадех цхьаьна хилар дац.
Кафаршна тӀехь пайда каро долчу жихадехь дуккха а шад ю, цунна дӀакхета ца баранна а лаккхара гӀалат тӀехь дӀадолу. Амма шуьгахь заьӀап болу нах ларбарна тӀехь долчу жихадехь совнаха совгӀат а, пайда а ду, хӀунда аьлча иза душманашна дӀатоьхна хиларан цхьа доза ду.
Имам Ибн Касира тафсир
АллахӀа Ӏайман аьлла волчу Шен лайшна Шен некъ тӀехь жихад дан, Меккехь лаьтташ хиларца тешаме хеташ волу заьӀап болу стагаш, зударш а бераш а къасторан тӀехь къахьегар а кхайкхам бу. Цундела АллахӀа элира: «Уьш бохуш бу: “Тхан Дела, хӀокху юьртах арадахьа тхо, цунан нах зулуме болу”». ХӀара Мекка ю, АллахӀан дӀайазйиначу аятах ма-дарра: «Дуккха а юьрт ду хьан юьртах, хьо дӀабахийтина юьртах, юккъера латта гӀийла а, куьйгалла а кхеташ хилла» (Мухаммад, 13). ТӀаккха АллахӀа цу юьрта тӀе хьажийра: «Цунан нах зулуме бу».
«Тхан Дела, хьан гергара тхона куьйгалхо ваийтахьа, хьан гергара тхона гӀоьнча ваийтахьа» — маьӀна: тхан дуьхьа хьан гергара куьйгалхо а, гӀоьнча а вуьйтур волуш. Аль-Бухари элира: тхага АбдуллахӀ ибн Мухаммад дийцина, тхага Суфьян дийцина, УбейдуллахӀахула, элира: Ибн Аббаса дийцина схьахезира: «Суна а, сан нанна а заьӀап болчу нехан юкъахь дуара». Тхага Сулайман ибн Хьарб дийцина, тхага Хьаммад ибн Зейд дийцина, Айюбахула, Ибн Мулейкахула, Ибн Аббаса «ЗаьӀап болу стагаш, зударш а бераш а шера» (ан-Ниса, 98) хьоьхуьйтура, тӀаккха элира: «Со а, сан нана а АллахӀа Ӏазапах дӀасахьийначара дуара». Мухаммад: 13; Аби.
Аль-Багавин тафсир
АллахӀан дешнаш: «ХӀун ду шуьга тӀом ца баран?» — я, жихад ца баран? «АллахӀан некъ тӀехь» — АллахӀан ӀатӀаьттахь. Жихад ца баранна гӀалат доьхуьйту церан. «ЗаьӀап болчу нехан дуьхьа» — я, заьӀап болчу нехан дуьхьа. Ибн Шихьаба элира: «ЗаьӀап болчу нехан дуьхьа» яха дешнаш, шаьш аьллачу хенахь, уьш къасторан дуьхьа АллахӀан некъ тӀехь тӀом бар бу.
Эла аьлла: ширкахь болчу нехан куьйгах заьӀап болу нах къасторан дуьхьа. Меккехь дуккха а нах бара, «стагаш, зударш а бераш» — уьш мушрикша дуккха а азар дехаш бара. «Уьш» — дехар до, «бохуш: “Тхан Дела, хӀокху юьртах арадахьа тхо, цунан нах зулуме бу”». МаьӀна: Мекка; «зулуме» яха деша маьӀна — мушрик.
«Цунан нах» яха маьӀна — хӀара юьртан нах, цу юьртан билгало шархах болу нах бу. «Зулуме» яха деша къовла цунна тӀе хӀунда хилла аьлча, иза «нах» яха дешан билгало ду; «нах» юьрта тӀе хьажийначу хенахь, юьртах дерг санна хиларна, цунна тӀе къовла. Масала, олу: «Со зевне цхьаьнех хьоьжуьйтура, цунан син хазаллинга» («Берех хьоьжура со, церан син хазалла»). «Тхан Дела, хьан гергара тхона куьйгалхо ваийтахьа» — я, тхан гӀуллакхашна керла куьйгалхо волу.
«Тхан Дела, хьан гергара тхона гӀоьнча ваийтахьа» — я, душманах тхо ларвеш волу. АллахӀа царна дуьхьа церан дехар къобалдина. АллахӀан элча, АллахӀан салават а, салам а хуьлда цунна, Мекка дӀаяьккхича, царал къуьйга Аттаб ибн Асид веӀира, тӀаккха АллахӀа иза царна гӀоьнча а вийра, зулум дечу нахах зулум лоьхуш болу нах къастош.
«Сахих аль-Бухарихь» (№ 4587) Ибн Аббасахула дийцина, иза элира: «Со а, сан нана а АллахӀа дийца заьӀап болчу нехан юкъахь дуара…»