નેઅમતો માટે આભારની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

તેના શબ્દોથી સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ) આશ્ચર્યચકિત થયા અને હસીને સ્મિત કર્યું—તેની વાક્પટુતા, હિતેચ્છા અને સુંદર અભિવ્યક્તિથી તેમને આનંદ થયો. આ નબીઓ (અલૈહિમુસ્સલામ)ની સંપૂર્ણ શિષ્ટતાનો સ્વભાવ છે: યોગ્ય પ્રસંગે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરવું, અને હાસ્યને સ્મિતથી આગળ ન વધવા દેવું. અલ્લાહના રસૂલ (ﷺ)નું મોટા ભાગનું હાસ્ય પણ સ્મિત જ હતું. ખડખડાટ હસવું બુદ્ધિની હળવાશ અને અશિષ્ટતા દર્શાવે છે; જ્યારે આશ્ચર્ય પમાડે તેવી બાબત પર સ્મિત ન કરવું કે આશ્ચર્ય ન દર્શાવવું, તે ખરાબ સ્વભાવ અને જુલ્મી ઘમંડ દર્શાવે છે. રસૂલો આ બધી બાબતોથી પવિત્ર છે.

અલ્લાહે તેમને આ સ્થિતિ સુધી પહોંચાડ્યા તે બદલ તેની પ્રશંસા કરતાં તેમણે કહ્યું: «હે મારા પાલનહાર, મને પ્રેરણા આપ»—એટલે કે, મને પ્રેરણા આપ અને તૌફીક અતા કર કે «હું તારી એ નેઅમતનો આભાર માનું, જે તેં મારા પર અને મારા માતા-પિતા પર કરી છે.» માતા-પિતા પર થયેલી નેઅમત સંતાન પર થયેલી નેઅમત પણ છે. આમ, તેમણે પોતાના અને પોતાના માતા-પિતાના ધાર્મિક તથા દુન્યવી નેઅમતોનો આભાર અદા કરવાની તૌફીક માટે પોતાના પાલનહારને વિનંતી કરી.

«અને હું એવું સત્કર્મ કરું જેનાથી તું રાજી થાય»—એટલે કે, મને એવું સત્કર્મ કરવાની તૌફીક આપ જે તારા આદેશને અનુરૂપ હોય, જેમાં નિષ્ઠા હોય અને જે બગાડનારાં તથા ઘટાડનારાં તત્ત્વોથી મુક્ત હોય. «અને તારી રહેમતથી મને તારા સદાચારી બંદાઓમાં સામેલ કર»—તે રહેમતમાં જન્નત પણ સામેલ છે. રહેમત સદાચારી લોકોને, તેમના દરજ્જા અને સ્થાનના તફાવત પ્રમાણે, પ્રાપ્ત થાય છે. આ કીડીની વાત અને તેની પોકાર સાંભળતી વખતે સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ)ની સ્થિતિનું એક ઉદાહરણ છે, જેનો ઉલ્લેખ અલ્લાહે કર્યો છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«તેની વાતથી હસતાં હસતાં સ્મિત કર્યું અને કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર, મને પ્રેરણા આપ કે હું તારી એ નેઅમતનો આભાર માનું, જે તેં મારા પર અને મારા માતા-પિતા પર કરી છે, અને હું એવું સત્કર્મ કરું જેનાથી તું રાજી થાય.”» એટલે કે, મને તેં આપેલી નેઅમતનો આભાર માનવાની પ્રેરણા આપ—જેમ કે પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓની ભાષા સમજવાનું જ્ઞાન મને આપ્યું—અને મારા માતા-પિતાને તારા સમક્ષ ઇસ્લામ સ્વીકારવાની અને તારા પર ઈમાન લાવવાની નેઅમત આપી. «અને હું એવું સત્કર્મ કરું જેનાથી તું રાજી થાય» એટલે કે, એવું કામ જે તને ગમે અને જેનાથી તું રાજી થાય.

«અને તારી રહેમતથી મને તારા સદાચારી બંદાઓમાં સામેલ કર» એટલે કે, જ્યારે તું મને મૃત્યુ આપે ત્યારે તારા સદાચારી બંદાઓમાં અને તારા પ્રિયજનોના ઉચ્ચ સાથીઓમાં મને ભેળવી દેજે.

કેટલાક તફસીરકારોએ કહ્યું છે કે આ ખીણ શામની ભૂમિમાં અથવા બીજી કોઈ જગ્યાએ હતી, અને આ કીડી માખીની જેમ બે પાંખો ધરાવતી હતી, અથવા આવી બીજી વાતો કહી છે; પરંતુ આ વાતોમાં કોઈ સાર નથી. નૌફ અલ-બકાલીથી વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ)ની કીડીઓ વરુઓ જેટલી મોટી હતી. મેં આ શબ્દને યા (ي) સાથે લખેલો જોયો, પરંતુ તે બા (ب) સાથે હોવો જોઈએ; આ લખાણની ભૂલ છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

મુદ્દો એ છે કે સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ)એ કીડીની વાત સમજી અને તેનાથી આનંદિત થઈને સ્મિત કર્યું. આ ખરેખર અત્યંત અદ્ભુત બાબત છે. ઇબ્ન અબી હાતિમે કહ્યું: મારા પિતાએ અમને વર્ણવ્યું; મુહમ્મદ બિન બશ્શારે અમને વર્ણવ્યું; યઝીદ બિન હારૂને અમને જણાવ્યું; મિસઅરે, ઝૈદ અલ-ઉમ્મી પાસેથી અને તેમણે અબુસ્સિદ્દીક અન્નાજી પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ) વરસાદ માટે નીકળ્યા. ત્યારે તેમણે એક કીડીને પીઠ પર સૂતેલી અને તેના પગ આકાશ તરફ ઊંચા કરેલી જોઈ.

તે કહેતી હતી: “હે અલ્લાહ, અમે તારી સર્જેલી મખ્લૂકમાંથી એક મખ્લૂક છીએ. તારા પાણી વરસાવ્યા વિના અમારો છૂટકો નથી; જો તું અમને પાણી નહીં વરસાવે, તો અમે નાશ પામીશું.” સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ)એ કહ્યું: “પાછા ફરો, તમને બીજા કોઈની દુઆને કારણે વરસાદ મળી ગયો છે.”

મુસ્લિમમાં અબ્દુર્રઝ્ઝાક દ્વારા, મઅ્મર પાસેથી, હમ્મામ પાસેથી, અબુ હુરૈરા (રદિયલ્લાહુ અન્હુ)થી અને નબી (ﷺ)થી આ હદીસ પ્રમાણિત છે: “એક નબીને એક કીડીએ કરડ્યું. તેમણે કીડીઓના આખા વાસસ્થાનને બાળી નાખવાનો હુકમ આપ્યો. ત્યારે અલ્લાહે તેમને વહી કરી: ‘એક કીડીએ તને કરડ્યું એટલે શું તેં અલ્લાહની તસ્બીહ કરતી એક ઉમ્મતનો નાશ કરી નાખ્યો? તો પછી એક જ કીડીને કેમ નહીં?’”

અલ-બગવીની તફસીર

અલ્લાહ તઆલાના આ વચન «તેની વાતથી હસતાં હસતાં સ્મિત કર્યું» વિશે ઝજ્જાજે કહ્યું: નબીઓનું મોટા ભાગનું હાસ્ય સ્મિત હોય છે. «હસતાં»નો અર્થ છે: સ્મિત કરતાં. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે શરૂઆતમાં તેમણે સ્મિત કર્યું અને અંતે હસ્યા.

અબ્દુલવાહિદ અલ-મિલીહી, અહમદ બિન અબ્દુલ્લાહ અન્નુઅૈમી, મુહમ્મદ બિન યુસુફ અને મુહમ્મદ બિન ઇસ્માઈલ દ્વારા અમને હદીસ વર્ણવવામાં આવી. મુહમ્મદ બિન ઇસ્માઈલે કહ્યું: યહ્યા બિન સુલૈમાને મને વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: ઇબ્ન વહ્બે મને વર્ણવ્યું; તેમણે કહ્યું: અમ્ર—એટલે કે ઇબ્ન અલ-હારિસ—એ અમને જણાવ્યું; અન્નદ્રે તેમને સુલૈમાન બિન યસાર પાસેથી વર્ણવ્યું; તેમણે આયિશા (રદિયલ્લાહુ અન્હા) પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: “મેં અલ્લાહના રસૂલ (ﷺ)ને ક્યારેય ભરપૂર હસતા જોયા નથી, એટલા સુધી કે તેમના ગળાના અંદરના ભાગ દેખાય; તેઓ તો માત્ર સ્મિત કરતા.”

અબ્દુલ્લાહ બિન અબ્દુસ્સમદ અલ-જૌઝજાની, અબુલ-કાસિમ અલ-ખુઝાઈ, અલ-હૈસમ બિન કુલૈબ, અબુ ઈસા અને કુતૈબા બિન સઈદ દ્વારા અમને હદીસ વર્ણવવામાં આવી. કુતૈબાએ કહ્યું: ઇબ્ન લહીયાએ અબ્દુલ્લાહ બિન અલ-મુગીરા પાસેથી અને તેમણે અબ્દુલ્લાહ બિન અલ-હારિસ બિન જઝ્અ પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: “મેં અલ્લાહના રસૂલ (ﷺ) કરતાં વધારે સ્મિત કરનાર કોઈને જોયા નથી.”

મુકાતિલે કહ્યું: કીડીની વાત સાંભળીને સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ) આશ્ચર્યથી હસ્યા; કારણ કે માણસને અજાણી કોઈ વસ્તુ દેખાય તો તેને આશ્ચર્ય થાય અને તે હસે. ત્યારબાદ સુલૈમાને અલ્લાહે આપેલી નેઅમત માટે તેની પ્રશંસા કરી.

«અને તેમણે કહ્યું: “હે મારા પાલનહાર, મને પ્રેરણા આપ”» એટલે કે, મને પ્રેરણા આપ કે «હું તારી એ નેઅમતનો આભાર માનું, જે તેં મારા પર અને મારા માતા-પિતા પર કરી છે, અને હું એવું સત્કર્મ કરું જેનાથી તું રાજી થાય; અને તારી રહેમતથી મને તારા સદાચારી બંદાઓમાં સામેલ કર.» એટલે કે, મને તેમના સમૂહમાં દાખલ કર, તેમનાં નામોની સાથે મારું નામ પણ નોંધ અને તેમની ટોળીમાં મારો હશ્ર કર. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: તેમનો અર્થ હતો કે મને ઇબ્રાહીમ, ઇસ્માઈલ, ઇસહાક, યાકૂબ અને તેમના પછીના નબીઓ સાથે સામેલ કર. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ છે: તારી રહેમતથી મને તારા સદાચારી બંદાઓમાંના બનીને જન્નતમાં દાખલ કર.