Имон овардан ва ҳамроҳ шудан ба гувоҳон
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ. رَبَّنَا آمَنَّا، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ، وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ، وَنَطْمَعُ، أَنْ يُدْخِلَنَا. رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ.
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ
Аудиоро бор кардан нашуд. Баъдтар кӯшиш кунед.
Ва чун оётеро, ки бар паёмбар нозил шудааст, мешунаванд, мебинӣ бар асари он чи аз ҳақ шинохтаанд, чашмонашон ашк меборад ва мегӯянд: "Парвардигоро, имон овардем, пас, моро дар зумраи [мусулмонон ва] гувоҳон бинавис Чаро ба Аллоҳ таоло ва он чи аз ҳақ ба мо расидааст, имон наёварем, ҳол он ки умед дорем, ки Парвардигорамон моро бо гурӯҳи шоистагон [ба биҳишт] дароварад"?
Шакл: амри «уктубно» (اكْتُبْنَا — моро бинавис). Ин дуои бандагони солеҳ, аз ҷумла ҳокими Ҳабашистон Наҷҷошӣ ва наздиконаш аст, ки ҳангоми шунидани Қуръон мегиристанд ва Исломро пазируфтанд.
Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ
«Ва чун он чиро, ки бар паёмбар Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) нозил шудааст, мешунаванд», он дар дилҳояшон асар мегузорад ва онҳо дар баробари он фурӯтан мешаванд. Ба сабаби ҳаққе, ки шунида ва ба он яқин пайдо кардаанд, чашмонашон пур аз ашк мегардад. Аз ин рӯ, имон оварданд ва онро пазируфтанду гуфтанд: «Парвардигоро, имон овардем, пас, моро бо гувоҳон бинавис». Манзур уммати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аст: онҳо ба ягонагии Аллоҳ ва паёмбарии паёмбаронаш ва дурустии он чи овардаанд, гувоҳӣ медиҳанд; инчунин бар умматҳои пешин гувоҳӣ медиҳанд, ки онон тасдиқ кардаанд ё дурӯғ шумурдаанд.
Онҳо одиланд ва гувоҳиашон пазируфта мешавад, чунонки Аллоҳ Таоло фармудааст: «Ва ҳамин гуна шуморо уммати миёна қарор додем, то бар мардум гувоҳ бошед ва паёмбар бар шумо гувоҳ бошад» (Бақара, 143).
Гӯё онҳоро барои имон овардан ва шитоб кардан ба он сарзаниш карда бошанд, пас гуфтанд: «Чаро ба Аллоҳ ва он ҳаққе, ки ба мо расидааст, имон наоварем, дар ҳоле ки умед дорем Парвардигорамон моро бо гурӯҳи солеҳон дохил кунад?» Яъне, чӣ чиз моро аз имон овардан ба Аллоҳ бозмедорад, ҳол он ки ҳақ аз ҷониби Парвардигорамон ба мо расидааст ва дар он шакку тардид нест? Ва агар имон оварем ва аз ҳақ пайравӣ кунем, умедворем, ки Аллоҳ моро бо гурӯҳи солеҳон ба биҳишт дохил мекунад. Пас, чӣ чизе моро бозмедорад?
Оё ин сабаби кофӣ нест, ки ба имон шитоб кунем, фармонбардори он бошем ва аз он ақиб намонем?
Тафсири имом Ибни Касир
Сипас Аллоҳ онҳоро ба фармонбардорӣ аз ҳақ, пайравӣ аз он ва инсоф тавсиф карда, фармуд: «Ва чун он чиро, ки бар паёмбар нозил шудааст, мешунаванд, мебинӣ, ки чашмонашон аз ашк лабрез мешавад, ба сабаби он ҳаққе, ки шинохтаанд». Яъне, ба сабаби башорате, ки дар китобҳои худ дар бораи фиристода шудани Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) доштанд. «Мегӯянд: Парвардигоро, имон овардем, пас, моро бо гувоҳон бинавис», яъне бо касоне, ки дурустии ин ҳақро гувоҳӣ медиҳанд ва ба он имон меоранд.
Насоӣ аз Амр ибни Алӣ ал-Фаллас, аз Умар ибни Алӣ ибни Муқаддам, аз Ҳишом ибни Урва, аз падараш, аз Абдуллоҳ ибни Зубайр ривоят кардааст, ки ин оят дар бораи Наҷҷошӣ ва ҳамроҳонаш нозил шудааст: «Ва чун он чиро, ки бар паёмбар нозил шудааст, мешунаванд, мебинӣ, ки чашмонашон аз ашк лабрез мешавад, ба сабаби он ҳаққе, ки шинохтаанд; мегӯянд: Парвардигоро, имон овардем, пас, моро бо гувоҳон бинавис».
Табаронӣ гуфтааст: Абӯ Шубайл Убайдуллоҳ ибни Абдурраҳмон ибни Воқид ба мо ҳадис ривоят кард; падарам ба мо ҳадис ривоят кард; Аббос ибни Фазл аз Абдулҷаббор ибни Нофеи Заббӣ, аз Қатода ва Ҷаъфар ибни Иёс, аз Саид ибни Ҷубайр, аз Ибни Аббос дар бораи сухани Аллоҳ: «Ва чун он чиро, ки бар паёмбар нозил шудааст, мешунаванд, мебинӣ, ки чашмонашон аз ашк лабрез мешавад», ривоят кард, ки гуфт: Онҳо кишоварзоне буданд, ки ҳамроҳи Ҷаъфар ибни Абӯтолиб аз Ҳабашистон омаданд. Вақте Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) Қуръонро бар онҳо хонд, имон оварданд ва чашмонашон пур аз ашк шуд.
Расули Аллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба онҳо фармуд: «Шояд вақте ба сарзамини худ баргардед, ба дини пешинаатон баргардед?» Гуфтанд: «Мо аз дини худ барнамегардем». Пас, Аллоҳ ин оятро дар бораи сухани онҳо нозил кард.
Ибни Абӣ Ҳотим, Ибни Мардавия ва Ҳоким дар «Мустадрак»-и худ аз тариқи Симок, аз Икрима, аз Ибни Аббос дар бораи сухани Аллоҳ: «Пас, моро бо гувоҳон бинавис», ривоят кардаанд, ки маънояш ин аст: «Бо Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) бинавис». Уммати ӯ гувоҳонанд: барои паёмбари худ гувоҳӣ медиҳанд, ки рисолатро расондааст ва барои паёмбарон гувоҳӣ медиҳанд, ки онҳо низ рисолатро расондаанд. Сипас Ҳоким гуфт: «Исноди он саҳеҳ аст, вале Бухорӣ ва Муслим онро наовардаанд». Аллоҳ аз он ду розӣ бод.
Аллоҳи Таоло фармудааст: «Чаро ба Аллоҳ ва он ҳаққе, ки ба мо расидааст, имон наоварем ва умед надошта бошем, ки Парвардигорамон моро бо гурӯҳи солеҳон дохил кунад?» Ин гурӯҳи насрониён ҳамон касонанд, ки дар ин оят зикр шудаанд: «Ва аз аҳли китоб касоне ҳастанд, ки ба Аллоҳ ва он чи бар шумо нозил шудааст ва он чи бар онҳо нозил шудааст, имон меоранд ва дар баробари Аллоҳ фурӯтананд» (Оли Имрон, 199). Онҳо ҳамчунин касонеанд, ки Аллоҳ дар бораи онҳо фармудааст: «Касоне, ки пеш аз он китоб ба онҳо дода будем, ба он имон меоранд.
Ва чун бар онҳо хонда шавад, мегӯянд: “Ба он имон овардем; он ҳақ аз ҷониби Парвардигори мост. Мо пеш аз он низ таслимшуда будем”. Онҳо ба сабаби сабре, ки карданд, подоши худро ду бор мегиранд ва бадиро бо некӣ дур мекунанд ва аз он чи рӯзияшон додаем, инфоқ менамоянд. Ва чун сухани беҳуда бишнаванд, аз он рӯй мегардонанд ва мегӯянд: “Аъмоли мо барои мо ва аъмоли шумо барои шумост.
Салом бар шумо; мо ҷоҳилонро намеҷӯем”» (Қасас, 52–55). Онҳо оятҳои Аллоҳро ба баҳои андаке намефурӯшанд; барои онҳо назди Парвардигорашон подош аст. Ҳамоно Аллоҳ зудҳисоб аст.
Тафсири ал-Бағавӣ
«Чаро ба Аллоҳ ва он ҳаққе, ки ба мо расидааст, имон наоварем?» Ин суханро онҳо дар посух ба яҳудиёне гуфтанд, ки онҳоро сарзаниш карда буданд: «Чаро имон овардед?»
«Ва умед дорем, ки Парвардигорамон моро бо гурӯҳи солеҳон дохил кунад», яъне дар уммати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам). Далели он сухани Аллоҳ аст: «Заминро бандагони солеҳи Ман ба мерос хоҳанд бурд» (Анбиё, 105).
«Ва чун он чиро, ки бар паёмбар нозил шудааст», яъне бар Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам), «мешунаванд, мебинӣ, ки чашмонашон лабрез мешавад», яъне ашк ҷорӣ мегардад, «ба сабаби он ҳаққе, ки шинохтаанд». Ибни Аббос (разияллоҳу анҳумо) дар ривояти Ато гуфтааст: Манзур Наҷҷошӣ ва ҳамроҳони ӯянд. Ҷаъфар дар Ҳабашистон бар онҳо сураи «Каҳёъайнсод»-ро хонд ва онҳо то он даме, ки Ҷаъфар аз қироат фориғ шуд, пайваста мегиристанд.
«Мегӯянд: Парвардигоро, имон овардем, пас, моро бо гувоҳон бинавис», яъне бо уммати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам). Далели он сухани Аллоҳ аст: «То бар мардум гувоҳ бошед» (Бақара, 143).
Дар «Саҳеҳ»-и ал-Бухорӣ (№ 3877) ривоят шудааст, ки чун Наҷҷошӣ вафот кард, Паёмбар Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) вафоти ӯро эълон намуд ва бар ӯ намози ҷанозаи ғоибона хонд.