ምሕረትና ልዩ መንግሥት

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

(እንግዲህም፦ «ጌታዬ ሆይ! ለእኔ ማር፤ ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባውንም መንግሥት ስጠኝ፤ አንተ በእርግጥ እጅግ ለጋሹ ነህ» አለ።) አላህም ጸሎቱን ተቀበለለት፤ ማረውም፣ መንግሥቱንም መልሶ ሰጠው። ከእርሱ በኋላ ለማንም ያልተሰጠ መንግሥትም ጨመረለት፤ ይህም ጂኖችን ለእርሱ ማስገዛቱ ነበር። እነርሱ የፈለገውን ይገነቡለት፣ በባሕርም ውስጥ ጠልቀው ዕንቁና ጌጣጌጦችን ያወጡለት ነበር። ከእነርሱም የሚታዘዘውን የሚጥስ ሁሉ በእግር ብረት ያስረውና ይጠብቀው ነበር።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

«አለ፦ “ጌታዬ ሆይ፣ ለእኔ ማር፤ ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥትም ስጠኝ፤ አንተ በእርግጥ ብዙ ሰጪ ነህ።”» አንዳንዶች ትርጉሙ፦ “ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ” ማለት፣ እንደ ዙፋኑ ላይ የተጣለው አስከሬን በተፈጠረበት ነገር ሁኔታ፣ ማንም ከእርሱ እንዳይነጥቀው ነው እንጂ፣ ከእርሱ በኋላ የሚመጡትን ሰዎች እንዳይካፈሉት መከልከል አይደለም፣ አሉ። ትክክለኛው ግን፣ ከእርሱ በኋላ ከሰው ልጆች ማንም እንደ እርሱ ያለ መንግሥት እንዳይኖረው ከአላህ ለመጠየቅ ነው። ይህም በአንቀጹ የሚታየው ግልጽ ትርጉም ነው፤ ከአላህ መልእክተኛ ﷺ በተወረዱ ትክክለኛ ሐዲሶችም በተለያዩ ሰነዶች ተነግሯል።

አል-ቡኻሪ ይህን አንቀጽ በሚያብራራበት ጊዜ እንዲህ አለ፦ ኢስሓቅ ኢብኑ ኢብራሂም ነገረን፤ ሩሕና ሙሐመድ ኢብኑ ጃዕፈር ከሹዕባ፣ እርሱም ከሙሐመድ ኢብኑ ዚያድ፣ እርሱም ከአቡ ሁረይራ (አላህ ይውደድለት)፣ ከነቢዩ ﷺ እንዲህ ብለው እንደተናገሩ ዘገበ፦ “ትናንት ሌሊት ከጂኖች አንድ አመፀኛ ጋኔን በድንገት በእኔ ላይ መጣ—ወይም ከዚህ ጋር የሚቀራረብ ቃል አሉ—በሶላቴ መካከል ሊያስገባኝ ፈልጎ። አላህም እሱን እንድቆጣጠረው አደረገኝ፤ ከመስጊዱ ምሰሶዎች በአንዱ ላይ እንድያስረው፣ ጠዋት እናንተ ሁላችሁ ወጥታችሁ እንድታዩት አሰብኩ። ነገር ግን የወንድሜ የሱለይማንን ቃል አስታወስኩ፦ “ጌታዬ ሆይ፣ ለእኔ ማር፤ ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥትም ስጠኝ።” ሩሕ እንዲህ አለ፦ “እርሱን ተወው፤ ውርደት የተሸከመ ሆኖ እንዲሄድ።” ሙስሊምና አን-ነሳኢም ይህንኑ ከሹዕባ በዘገቡት መንገድ ዘግበውታል።

ሙስሊም በሰሒሕ ስብስቡ እንዲህ አለ፦ ሙሐመድ ኢብኑ ሰለማ አል-ሙራዲ ነገረን፤ ዐብዱላህ ኢብኑ ወህብ ከሙዓዊያ ኢብኑ ሷሊሕ ዘገበልን፤ እርሱም ከረቢዓ ኢብኑ የዚድ፣ ከአቡ ኢድሪስ አል-ኻውላኒ፣ ከአቡ ደርዳእ ዘገበ፤ እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ ለሶላት ቆሙ፤ “ከአንተ በአላህ እጠበቃለሁ” ሲሉ ሰማናቸው። ከዚያም፦ “በአላህ እርግማን እረግምሃለሁ” አሉ፤ ሦስት ጊዜ። እጃቸውንም አንድን ነገር እንደሚይዙ ዘረጉ። ሶላቱን ከጨረሱ በኋላ፦ “የአላህ መልእክተኛ ሆይ፣ በሶላት ውስጥ ከዚህ በፊት ሰምተንዎ የማናውቀውን ነገር ሲናገሩ ሰማንዎ፤ እጅዎንም ሲዘረጉ አየንዎ” አልናቸው።

እርሳቸውም፦ “የአላህ ጠላት ኢብሊስ ፊቴ ላይ ሊያደርገው የእሳት ችቦ ይዞ መጣ። ‘ከአንተ በአላህ እጠበቃለሁ’ አልኩ፤ ሦስት ጊዜ። ከዚያም፦ ‘በአላህ ፍጹም እርግማን እረግምሃለሁ’ አልኩ። ሦስት ጊዜም አልራቀም። ከዚያ ልይዘው ፈለግሁ፤ በአላህ እምላለሁ፣ የወንድማችን የሱለይማን ዱዓ ባይኖር ኖሮ የመዲና ልጆች በእርሱ ይጫወቱ ዘንድ ታስሮ ይሆን ነበር” አሉ።

ኢማም አሕመድ እንዲህ አለ፦ አቡ አሕመድ ነገረን፤ ሚስዓር ኢብኑ ማዕበድ ነገረን፤ አቡ ዑበይድ፣ የሱለይማን አገልጋይ ነገረን፤ እንዲህ አለ፦ ዐጧእ ኢብኑ የዚድ አል-ለይሲ ቆሞ ሶላት ሲሰግድ አየሁ። በፊቱ ልሄድ ስል መለሰኝ፤ ከዚያም እንዲህ አለ፦ “አቡ ሰዒድ አል-ኹድሪ እንዳጫወተኝ፣ የአላህ መልእክተኛ ﷺ የጠዋት ሶላትን ለመስገድ ቆሙ፤ እርሱም ከኋላቸው ነበር። አንቀጽ ሲያነቡ ንባባቸው ተደባለቀባቸው። ሶላታቸውን ሲጨርሱ እንዲህ አሉ፦ ‘እኔንና ኢብሊስን ብታዩ ኖሮ!

እጄን ዘርግቼ ያዝሁት፤ ከዚያም እስክነቅለው ድረስ አነቀው። በእነዚህ ሁለት ጣቶቼ—አውራ ጣቴና ከእሱ ቀጥሎ ያለው—መካከል የምራቁን ቅዝቃዜ እስክሰማ ድረስ። የወንድሜ የሱለይማን ዱዓ ባይኖር ኖሮ በመስጊዱ ምሰሶዎች አንዱ ላይ ታስሮ፣ የመዲና ልጆች በእርሱ ሲጫወቱ ጠዋት ይደርስ ነበር። ከእናንተ መካከል በሱትራው [ሶላት ላይ በሚሰግድበት ፊት ለፊት የሚያቆመው መሸፈኛ]ና በቂብላው መካከል ማንም እንዳያልፍ ማድረግ የሚችል ሰው ይህን ያድርግ።’”

አቡ ዳውድም ከዚህ ሐዲስ “ከእናንተ መካከል በእርሱና በቂብላው መካከል ማንም እንዳያልፍ ማድረግ የሚችል ሰው ይህን ያድርግ” የሚለውን ክፍል፣ ከአሕመድ ኢብኑ አቢ ሰሪጅ፣ ከአቡ አሕመድ በዚሁ መንገድ ዘግቧል።

ኢማም አሕመድ እንዲህ አለ፦ ሙዓዊያ ኢብኑ ዐምር ነገረን፤ ኢብራሂም ኢብኑ ሙሐመድ አል-ፈዛሪ ነገረን፤ አል-አውዛዒ ነገረን፤ እኔን ረቢዓ ኢብኑ የዚድ ከዐብዱላህ አድ-ደይለሚ እንዲህ ሲል አጫወተኝ፦ በጧኢፍ ውስጥ “አል-ወህጥ” ተብሎ ወደሚጠራ የአትክልት ስፍራው ውስጥ ከዐብዱላህ ኢብኑ ዐምር ጋር ገባሁ። እርሱም ወይን ጠጅ ጠጪ ተብሎ የሚታሰብ ከቁረይሽ ወጣት ጋር ክንድ ለክንድ ይዞ ነበር። እንዲህም አልኩት፦ “ከአንተ የደረሰኝ ሐዲስ አለ፤ እርሱም፣ ‘ወይን ጠጅ አንድ ጠጪ የአላህ ተዐላ አርባ ጠዋት ንስሐውን አይቀበልም፤ እድለ ቢሱ በእናቱ ሆድ ውስጥ የተከሰተው እድለ ቢስ ነው፤ ወደ ቅዱስ ቤት የሚመጣውም በውስጡ ለመስገድ ብቻ የሚያነሳሳው ሳይሆን ሌላ ምክንያት ከሌለው፣ ከእናቱ በተወለደበት ቀን እንደነበረ ከኃጢአቱ ይወጣል።’” ወጣቱ ወይን ጠጅ መጠቀሱን ሲሰማ እጁን ከእጁ ነጥቆ ሄደ።

ዐብዱላህ ኢብኑ ዐምርም እንዲህ አለ፦ “እኔ ያልተናገርኩትን በእኔ ላይ እንዲናገር ለማንም አልፈቅድም። የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ ሲሉ ሰማሁ፦ ‘ወይን ጠጅ አንድ ጠጪ ሰው ሶላቱ አርባ ጠዋት አይቀበልለትም። ንስሐ ከገባ አላህ ንስሐውን ይቀበልለታል። እንደገና ከተመለሰ ሶላቱ አርባ ጠዋት አይቀበልለትም፤ ንስሐ ከገባ አላህ ንስሐውን ይቀበልለታል። እንደገና ከተመለሰ…’—በሦስተኛው ወይም በአራተኛው ጊዜ እንደሆነ አላውቅም—‘እንደገና ከተመለሰ በትንሣኤ ቀን አላህ ከኻባል ውሃ ጭቃ [የጀሃነም ሰዎች ፈሳሽ] እንዲያጠጣው የአላህ ግዴታ ይሆናል።’

እንዲሁም የአላህ መልእክተኛ ﷺ ሲሉ ሰማሁ፦ ‘አላህ ፍጡራንን በጨለማ ውስጥ ፈጠረ፤ ከዚያም ከብርሃኑ በእነርሱ ላይ ጣለ። በዚያ ቀን ከብርሃኑ የደረሰው ተመራ፤ ያመለጠውም ተሳሳተ። ስለዚህ እኔ፦ “ብዕሩ በአላህ ዕውቀት መሠረት ደረቀ” እላለሁ።’ እንዲሁም የአላህ መልእክተኛ ﷺ ሲሉ ሰማሁ፦ ‘ሱለይማን ከአላህ ተዐላ ሦስት ነገሮችን ጠየቀ፤ ሁለቱንም ሰጠው፤ ሦስተኛዋን እንዲሰጠን እኛ ተስፋ እናደርጋለን።

ከአላህ ውሳኔውን የሚያገኝ ፍርድ ጠየቀው፤ እርሱም ሰጠው። ከእርሱ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥት ጠየቀው፤ እርሱም ሰጠው። ወደዚህ መስጊድ ለሶላት ብቻ ብሎ ከቤቱ የሚወጣ ማንኛውም ሰው፣ ከእናቱ በተወለደበት ቀን እንደነበረ ከኃጢአቱ ይወጣ ዘንድ ጠየቀ፤ አላህ ይህንን ለእኛ እንደሰጠን ተስፋ እናደርጋለን።’”

የዚህ ሐዲስ የመጨረሻ ክፍል አን-ነሳኢና ኢብኑ ማጃህ ከዐብዱላህ ኢብኑ ፊርውዝ አድ-ደይለሚ፣ ከዐብዱላህ ኢብኑ ዐምር በተለያዩ መንገዶች ዘግበውታል፤ እርሱም እንዲህ አለ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “ሱለይማን ቅዱስ ቤትን ሲገነባ፣ ከጌታው አላህ ሦስት ነገሮችን ጠየቀ…” ከዚያም ሐዲሱን ጠቀሰ።

ይህም ከራፊዕ ኢብኑ ዑመይር (አላህ ይውደድለት) በእንግዳ ሰነድና በተለየ ቃላት ተዘግቧል። አጥ-ጠበራኒ እንዲህ አለ፦ ሙሐመድ ኢብኑ አል-ሐሰን ኢብኑ ቁተይባ አል-ዐስቀላኒ ነገረን፤ ሙሐመድ ኢብኑ አዩብ ኢብኑ ሱወይድ ነገረን፤ አባቱ ነገረኝ፤ ኢብራሂም ኢብኑ አቢ ዐብላ ነገረን፤ ከአቢ አዝ-ዛሂሪያ፣ ከራፊዕ ኢብኑ ዑመይር እንዲህ ሲል ዘገበ፦ የአላህ መልእክተኛ ﷺ ሲሉ ሰማሁ፦ “አላህ ተዐላ ለዳውድ—ሰላም በእርሱ ላይ ይሁን—እንዲህ አለው፦ ‘በምድር ላይ ቤት ገንባልኝ።’ ዳውድም አላህ ያዘዘውን ቤት ከመገንባቱ በፊት ለራሱ ቤት ገነባ። አላህም ወደ እርሱ ወረደለት፦ ‘ዳውድ ሆይ፣ ቤትህን ከቤቴ በፊት አቆምክን?’

እርሱም፦ ‘ጌታዬ ሆይ፣ ከንጉሥ ግዛቱ የሚያወርሰው እንዲህ ነው’ አለ። ከዚያም መስጊዱን መገንባት ጀመረ፤ ግንቡም ሲጠናቀቅ ሦስት ጊዜ ፈረሰ። ዳውድም ይህን ለአላህ ተዐላ አቤቱታ አቀረበና፦ ‘ጌታዬ ሆይ፣ ለምን ቤትህን መገንባት አልችልም?’ አለ። አላህም፦ ‘በእጆችህ ላይ በፈሰሰው ደም ምክንያት ነው’ አለው። ዳውድም፦ ‘ጌታዬ ሆይ፣ ይህ በፍላጎትህና በፍቅርህ ምክንያት አልነበረምን?’

አለ። አላህም፦ ‘አዎ፤ ግን እነርሱ ባሮቼ ናቸው፤ እኔም ለእነርሱ ይበልጥ ርኅሩኅ ነኝ’ አለው። ይህም በእርሱ ላይ ከበደበት። አላህም ወደ እርሱ ወረደለት፦ ‘አትዘን፤ እኔ ግንባታውን በልጅህ በሱለይማን እጅ እፈጽመዋለሁ’ አለው። ዳውድ በሞተ ጊዜ ሱለይማን ግንባታውን ጀመረ። ሲጨርስም መሥዋዕት አቀረበ፣ መሥዋዕቶችንም አረደ፤ የእስራኤልን ልጆችም ሰበሰበ።

አላህም ወደ እርሱ ወረደለት፦ ‘ቤቴን በመገንባትህ ያለህን ደስታ አይቻለሁ፤ ለምንም ጠይቀኝ፣ እሰጥሃለሁ’ አለው። ሱለይማንም፦ ‘ከአንተ ውሳኔህን የሚያገኝ ፍርድ፣ ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥት፣ ወደዚህ ቤት ለሶላት ብቻ ብሎ የሚመጣም ከእናቱ በተወለደበት ቀን እንደነበረ ከኃጢአቱ እንዲወጣ እጠይቅሃለሁ’ አለ።” የአላህ መልእክተኛ ﷺ እንዲህ አሉ፦ “ከሁለቱ ጥያቄዎች ሁለቱን ተሰጥቶታል፤ ሦስተኛዋም እንደተሰጠችው ተስፋ አደርጋለሁ።”

ኢማም አሕመድ እንዲህ አለ፦ ዐብዱ ሰመድ ነገረን፤ ዑመር ኢብኑ ራሺድ አል-የማሚ ነገረን፤ ኢያስ ኢብኑ ሰለማ ኢብኑ አል-አክወዕ ከአባቱ እንዲህ ሲል ዘገበ፦ “የአላህ መልእክተኛ ﷺ ማንኛውንም ዱዓ ሲያደርጉ በ‘ሱብሓነ ረቢየል-አዕላ አል-ዐሊይ አል-ወሃብ’ [የላይኛው፣ ከሁሉ የላቀውና ብዙ ሰጪው ጌታዬ ጥራት ይገባው] ይጀምሩ እንደነበር ሰምቼ አላውቅም።”

አቡ ዑበይድም እንዲህ አለ፦ ዐሊ ኢብኑ ሳቢት ከጃዕፈር ኢብኑ በርቃን፣ እርሱም ከሷሊሕ ኢብኑ ሚስማር ዘገበ፤ እንዲህ አለ፦ የአላህ ነቢይ ዳውድ በሞተ ጊዜ አላህ ለልጁ ሱለይማን—ሰላም በሁለቱ ላይ ይሁን—እንዲህ ሲል ወረደለት፦ “ፍላጎትህን ጠይቀኝ።” ሱለይማንም፦ “የአባቴ ልብ እንደሚፈራህ የሚፈራ ልብ እንድትሰጠኝ፣ የአባቴ ልብ እንደሚወድህም ልቤ እንዲወድህ እንድታደርግ እጠይቅሃለሁ” አለ። አላህም እንዲህ አለ፦ “ወደ ባሪያዬ መላእክትን ላክሁ፤ ፍላጎቱንም ጠየቅሁት። እርሱ ግን ልቡ እንዲፈራኝና ልቡ እንዲወደኝ እንድታደርግ ጠየቀ። ስለዚህ ከእርሱ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥት እሰጠዋለሁ፤ ያ የጠየቀው ፍላጎቱ ነው።”

የአል-በጋዊ ተፍሲር

(እርሱም፦ «ጌታዬ ሆይ፣ ለእኔ ማር እና ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥት ስጠኝ» አለ።) ሙቃቲልና ኢብኑ ከይሳን፦ «ከእኔ በኋላ ለማንም አይሆንም» አሉ። ዐጣእ ኢብኑ አቢ ረባሕ ደግሞ፦ «በዕድሜዬ መጨረሻ ከእኔ አትውሰደውና ለሌላ አትስጠው፤ ቀደም ባለው የዕድሜዬ ክፍል እንደወሰድከው ከእኔ የማትነጥቀው መንግሥት ስጠኝ ማለቱ ነው» አሉ።

(«አንተ በእርግጥ ብዙ ሰጪ ነህ።») ይህን የጠየቀው ለነቢይነቱ ምልክት፣ ለመልእክተኝነቱ ማስረጃና ተአምር እንዲሆን ነው ተብሏል። እንዲሁም አላህ ዱዓውን ተቀብሎ መንግሥቱን መልሶለትና በእርሱም ላይ ጨምሮለት በመሆኑ፣ ይህ የንስሐው መቀበል ምልክት እንዲሆን ጠየቀ ተብሏል። ሙቃቲል ኢብኑ ሐያንም እንዲህ አሉ፦ ሱለይማን መንግሥት ነበረው፤ ነገር ግን «ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ» በማለቱ ነፋሳትን፣ ወፎችንና ሰይጣኖችን ማስገዛትን ፈልጎ ነበር፤ ከዚያ በኋላ በሚመጣው ነገር ማስረጃው ይገኛል።

ዐብዱልዋሂድ አል-ሙሊሒ እንዲህ ነገሩን፤ አሕመድ ኢብኑ ዐብዲላህ አን-ነዒሚ እንዲህ ነገሩን፤ ሙሐመድ ኢብኑ ዩሱፍ እንዲህ ነገሩን፤ ሙሐመድ ኢብኑ ኢስማዒል እንዲህ ነገሩ፤ ሙሐመድ ኢብኑ በሻር እንዲህ ነገሩ፤ ሙሐመድ ኢብኑ ጃዕፈር እንዲህ ነገሩ፤ ሹዕባ ከሙሐመድ ኢብኑ ዚያድ፣ እርሱም ከአቢ ሁረይራ፣ እርሱም ከነቢዩ (ሰላምና የአላህ ምሕረት በእርሳቸው ላይ ይስፈን) እንደዘገቡ፦ «ትናንት ማታ ከጂኖች ውስጥ አንድ አፍሪት [ኃይለኛ ጂን] ሰላቴን ሊያቋርጥብኝ ተዳረሰ። አላህም በእርሱ ላይ አስቻለኝ፤ ያዝኩትና ሁላችሁም እንድታዩት በመስጂዱ አንድ ምሰሶ ላይ ልያስረው ፈለግሁ። ከዚያ ግን የወንድሜ ሱለይማንን ዱዓ አስታወስኩ፦ ‹ጌታዬ ሆይ፣ ከእኔ በኋላ ለማንም የማይገባ መንግሥት ስጠኝ›። ስለዚህም ውርደተኛ ሆኖ መለስኩት።»