Сулайманан паччахьаллин доьхьа

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Цуьнан тӀаьхьа цо элира: «Везан, гечдехь суна а, ло суна паччахьалла, суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу. Баккъалла а, Хьо ву-Кх луш верг». Аллахан дуьхьаьна къобалдина, Цо цунна гечдина, цунна паччахьалла юха тӀехьайоккхина, цунна тӀе цхьанна а суна тӀаьхьа кхочуш хила йиш йоцу паччахьалла тӀетохийтина. Цуьнан маьӀна ду, жима-шайтӀанаш цунна муьлхха а хаам беш болчу хIуманаш хьалхадаьхкина: цуьнгахь церан къамелаш, цо хьажа хьажаргаш, хӀаллакх доьхургаш бар, цуьнга хӀара гӀулам буьйцу, цунна мархашкахь гӀуршаш а лаьтташ а дуьйцуш.

Цуьнан амар дехьа а хьажийна, цунна башха лар дина, цхьаьна а ца лелош болчарна къайле а йина.

Имам Ибн Касира тафсир

«Цо элира: “Везан, гечдехь суна а, ло суна паччахьалла, суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу. Баккъалла а, Хьо ву-Кх луш верг”». Цхьаболчу ученешкахь, «суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу» маьӀна ду: «Суна тӀехь кхетарг цхьанна а хила тарлуш дац», — кхетош, цуьнан къайле хьалхайоккху, хӀунда аьлча, къийсам юкъахь цунна тӀе дӀалуш долу гӀуллакхаш хилар. Амма, баккъалла а, цо Аллах вуьйцу, цуьнан тӀаьхьа кхин адамашна хила йиш йоцу паччахьалла дехна.

Аятан контекстан нахал дуккха хьажа кхеташ маьӀна а хӀокху, Аллахан Элчанан ﷺ дуьхьаьнашкахь а дуккха цхьаьна хеташ цуьнан хьакъ маьӀна а хӀокху.

Имам аль-Бухари хӀокху аятан тафсирехь элира: «Исхакъ ибн ИбрахӀим волу вайгахь, Руһ а, Мухаммад ибн Жаъфар а, Шаъбадан, Мухаммад ибн Зиядан, Абу Хурайран Аллах реза хилла цунна дӀадахьийтина, Пайхамаран ﷺ дуьхьаьнахь дӀадахьийтина: “Беарахь жинан цхьа Ӏифрит [дуьхьалдевлла къайлах дерг] соьга довлу, соьгара намаз дӀаяккха гӀерта. Аллахо со цуьнан гӀуллакхе лаьцна, ас иза къайлахь лаьцна, маскудан столбаш юкъара цхьа столба тӀе даккха гӀерта, шун кӀезиг а ца вуьйцуш, шун массара а хьажа тарлур вара.

Амма ас сан ваша Сулайманан дуьхьаьна тӀехьхӀоттийна: ‘Везан, гечдехь суна а, ло суна паччахьалла, суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу’, — аьлла. Руһ элира: “Цо иза хьалхаваьккхина, оьзданалла йоцуш дӀавоьллина”». ХӀокху хадисан маьӀна Муслим а, ан-Наса’и а Шаъбадан хадисехь дӀахьоьхуш бу.

Муслиман «Сахих» чуьра дӀа а оьцу: «Мухаммад ибн Салама аль-Мурадий вайгахь, Абдуллах ибн Вахб, Муавия ибн Салих, Рабиъа ибн Язид, Абу Идрис аль-Хауланий, Абу ад-Дарда дӀахьоьхуш, элира: “Аллахан Элча ﷺ намаз деш хьалагӀатта, тхуна цуьнан къамел хезира: ‘Аллахан дӀахӀоттамна тӀехь Ас Хьоьга ларлоьху’. ТӀаккха цо элира: ‘Аллахан лаьцна лан лоьху’ — кхоьра. Цо кхойккхина кӀант къайлахь дехьадаьккхина, цхьаъ хьажа хеташ. Намаз чекхйаьлча, тхо элира: ‘Аллахан Элча, хьоьга намаз чохь вайна хезна ца хилла къамелаш дийр ду, хьоьга хезна хьажа а дийр ду, хьан кӀант дехьавоккхуш хьо гуш а хилла?’.

Цо элира: ‘Аллахан къинош дехьа а йоьжаш, Иблис жӀаьла кӀелашца соьга веана, соьнгара намаз дӀаяккха гӀерта. Со элира: “Аллахан дӀахӀоттамна тӀехь Ас Хьоьга ларлоьху” — кхоьра. ТӀаккха элира: “Аллахан къастаман лаьцна лан лоьху” — кхоьра. Иза хьалхаваьлла ца велира.

ТӀаккха ас иза лаьцна гӀерта. Аллахан Элчанан ﷺ элира: “Сан ваша Сулайманан дуьхьаьна дацахь, иза дӀа а ца вуьллуш, хӀалхаьрчийн кӀантехь алаш йолуьйтуьйла дацара”». Имам Ахмад дӀахьоьхуш, Абу Саид аль-Худрийна дӀадахьийтина хадисехь а хӀара маьӀна ду: «Аллахан Элча ﷺ бӀаьргехь намаз деш хьалагӀатта, цуьнан хьалхахь со а вара. Цо къурӀан деш, тӀаккха цунна къираат тӀехьхӀоттийна.

Намаз чекхйаьлча, цо элира: “Шу гуш хиллехьара, со Иблисца? Ас соьга кӀант дӀадаьккхина, тӀаккха со цуьнан гӀоралла лоьхуш, сан шенаш юкъахь цуьнан чӀагӀа лелла, кӀантан гӀужанан хьовзаш долу маьӀна а хезна — хӀара кӀант а, цунна тӀехь кӀант а. Сан ваша Сулайманан дуьхьаьна дацахьара, иза маскудан столбаш юкъара цхьанна столба тӀе дӀа а ца йоккхуш, хӀалхаьрчийн кӀантехь алаш йоккхуш хилар вара. Шун цхьаъна а цунна а, къиблах а юккъехь цхьа а хьалхатоьхна ца хилча, иза дехьа а доькъуш, лелар а дийр ду».

Абу Дауд хӀокху хадисехьх дӀахьоьхуш, «Шун цхьаъна а цунна а, къиблах а юккъехь цхьа а хьалхатоьхна ца хилча, иза дехьа а доькъуш, лелар а дийр ду» дехаш, Ахмадна дӀадахьийтина Абу Ахмад аз-Зубайрийна дӀахьоьхуш бу.

Имам Ахмад дӀахьоьхуш, Муавия ибн Амр, ИбрахӀим ибн Мухаммад аль-Фазари, аль-Аузаъи, Рабиъа ибн Язид, Абдуллах ад-Дайламий дӀахьоьхуш, элира: «Ас Абдуллах ибн Амрга кертахь, цуьнан ат-Таифахь йолу “аль-Вахт” яхьаллахь дӀавахьа, цо курехь хьоьжуш хилла цхьаьна цхьаъ кӀант дӀахьоьхуш, цо курехь лелла.

Ас элира: “Хьоьга кхузахь дӀадахьийтина хадис хезна: ‘Курехь цхьа гуттар а меллачуьнна дӀавоьлла адаман дӀаьххьара кхойтта дийнахь Аллахан намаз къобал хир дац’; “Къинош дийнахь а хилар, адаман ийнан чохь дӀахӀоттаманна маьӀна ду”; “Къудсашкахь, цуьнан чохь намаз деш гӀарг йолуш, цхьа а хьоьжуш ца хила, цунна тӀехь цхьа а къинош дац, цуьнан буьхьа хьалкхоьллиначу дийнахьа санна хила”». КӀантана курехь хьоьжуш хилар хезча, цо шен кӀант юьхь а хьалха дӀахьоьхуш, дӀавелла. ТӀаккха Абдуллах ибн Амр элира: «Ас цхьанна а ас ца элинарг санна, соьга дӀаэлийта йиш яц.

Ас Аллахан Элчанан ﷺ элира хезира: “Курехь цхьа меллачуьнна дӀаволчу адаман кхойтта дийнахь намаз къобал хир дац. ТӀаккха иза тешарца тӀедахана, Аллах цуьнан тӀешалла къобалдо. Амма и дахана, кхойтта дийнахь цуьнан намаз къобал хир дац; тӀаккха иза тӀаьхьалоьцу, Аллах цуьнан тӀешалла къобалдо. ТӀаккха и дахана — кхойтта дахьа я кхоьл хьалха аьлла, со а ца кхеташ — цуьнан хьалха хилар Аллахан тӀехь ду, къияматан дийнахь цуьнга “радга аль-хабаль” [садака а ца луш, къинош дуьйцуш хилар] бера”.

Цунна аьлла: “Ас Аллахан Элчанан ﷺ элира хезира: Аллахан кхоалгӀа адамаш къайленаш чохь кхолла, тӀаккха церан тӀе шен нур тӀедилла. Цу дийнахь цуьнан нур ца хьаьжна верг — цхьа а хӀаллакх хила, цуьнан хьалха хилар Аллахан билгалдаккхарца». Иза ас элира: «Къалам дӀахӀоттийна, Аллахан къастам а билгалдаьккхина».

ТӀаккха ас Аллахан Элчанан ﷺ элира хезира: «Сулаймано Аллахах хӀокх кхоьл дехна, цуьнан шинах а лурш хилла, тхан а дехаш ду кхоалгӀа лурш хилар: цо Аллахах дехна, цуьнан къастамна тӀехь къастам кхочуш хилар, Аллахо цунна иза лелийна. Цо Аллахах дехна, цунна тӀаьхьа кхин цхьанна а хир йоцу паччахьалла, Аллахо цунна иза лелийна. Цо Аллахах дехна, цхьа а адам Къудсашкахь, цуьнан чохь намаз деш гӀаьттина, цунна къинош дӀадийр ду, цуьнан буьхьа хьалкхоьллиначу дийнахьа санна. Тхо къинхьегам бина, Аллахо тханна а иза лелийна хиларна тешна ду».

ХӀокху хадисан цхьаьна а тӀаьхьа маьӀна ан-Наса’и а, Ибн Маджа а, Абдуллах ибн Файруз ад-Дайламийга, Абдуллах ибн Амрга дӀадахьийтина тарикашкахь дӀахьоьхуш бу. Цуьнан лаьтта дӀахьоьхуш, Пайхамар ﷺ элира: «Сулаймано Байт аль-Макъдис кхоьлна хьалха, Аллахах кхоьл дехна…» аьлла.

ХӀара а Рафеъ ибн Умайр дӀахьоьхуш, башха isnad а, хаам а йолуш дӀахьоьхуш ду. Ат-Табараний элира: «Мухаммад ибн аль-Хасан ибн Кутайба аль-Аскаланий вайгахь, Мухаммад ибн Айюб ибн Сувайд, шен да, ИбрахӀим ибн Аби Абла, Абу аз-Захирия, Рафеъ ибн Умайр дӀахьоьхуш, элира: “Ас Аллахан Элчанан ﷺ элира хезира: Аллах — Дала — Даудна ﷺ элира: ‘Суьна лаьтта тӀехь цхьа кӀи хьалхадахь’. Даудо Дала хьалхадаьхкина кӀи хьалха, шен кӀи хьалха дина, Аллахан амар диначу кӀи хьалхадаьккхина а йогӀуш. Аллах цуьнга ваийтира: ‘О, Дауд, Хьо шен кӀи сан кӀи хьалхаьккхина?’

Цо элира: ‘Везан, паччахьалла лелош верг шен гӀуллакхца цхьанна а ца йолу, хӀунда аьлча, хьалхалелахь». Цо маскудан кӀи хьалхадаьккхина, тӀаккха кӀантоьлла дӀабелла, кхоьл а хьалхалелахь. ТӀаккха Аллахан Элчанан ﷺ элира: «Аллахан Элча, цуьнан хьалхадаьккхинчу кӀи тӀехь кӀоьргаш а, кӀант а къайлахь кӀел хьалхаьккхина, хӀалаьрчийн кӀант а къайлахь кӀелдаьккхина. ТӀаккха Аллах дехьа а дӀаьккхина, цуьнан хьалхадаьккхина кӀи, цуьнан хьалхадаьккхина кӀи, цуьнан хьалхадаьккхина кӀи; цуьнга Аллахан лаьтта дӀахьоьхуш кӀи хьалхадаьккхина кӀи.

Цуьнан кӀи хьалхадаьккхина, Аллахан кӀи дӀабелла». ТӀаккха Аллахо цунна элира: ‘Дауд, хьо Соьга кӀи хьалхадахь». Цо элира: «ХӀунда, Везан?» Аллахо элира: «Хьан шен кӀантан къинош юкъахь дӀахӀоттийна». Цо элира: «Везан, хӀокху гӀуллакхаш Хьан деза лелаш дацара?»

Аллахо элира: «ХӀан-хӀа, амма цара Соьга шен гӀуллакхаш дина, ас церанна кӀинхила хилар». Цуьнан хьалха а хьала а кӀант дӀавелла, тӀаккха Аллахо цуьнга элира: «Кхетам кхолуш деха, Ас цуьнан кӀантан гӀуллакхаш дӀайоьха». ТӀаккха Дауд кхетам кхолуш дуьйцу, дӀа а къайлахь, Аллахо цуьнан хьалхадаьхкина кӀи хьалхадаьккхина, къайлахь хиларна. Дауд ваха дӀавелла, Сулаймано кӀи хьалхадаьккхина.

Цуьнан кӀи хьалхадаьккхинча, къурбанаш дина, къинхӀо дина, Израильан къам къастам бина, тӀаккха Аллахо цунна элира: ‘Хьан кӀи хьалхадаьккхина тӀехь хьан хьекъал хилар Аса хьоьжуш ду, хӀунда аьлча хьо Соьга лоьху, Ас Хьанна лур ду’. Цо элира: ‘Соьга кхоьл лурш ду: къастам, цуьнан къастам Аллахан къастамца кхочуш хилар, паччахьалла, цуьнан тӀаьхьа цхьанна а йиш йоцу, а Байт аль-Макъдиска, цуьнан чохь намаз деш гӀарг болу, цуьнан къинош дӀаяхча, цуьнан буьхьа хьалкхоьллиначу дийнахьа санна хилар’».

Аллахан Элча ﷺ элира: «Шинах а цунна лелийна, со къинхьегам бина, кхоалгӀа а цунна лелийна хилар къинхьегам бина хьажа».»

Имам Ахмад элира: «Абд ас-Самад вайгахь, Умар ибн Рашид аль-Ямами, Ияс ибн Салама ибн аль-Акваъ, шен да дӀахьоьхуш, элира: “Ас Аллахан Элчанан ﷺ дуьхьаьна цхьанна а хезна дац, цо дӀахӀоттийна къамел: ‘Аллахан, дика ву-кх, Лаьмнашкахь ву-Кх, Аллахан луш верг’”.» Абу Убайд дӀахьоьхуш, Али ибн Сабит, Жаъфар ибн Буркан, Салих ибн Мисмар дӀахьоьхуш, элира: «Аллахан Элча Дауд ваха дӀавелла, Аллахо цуьнан кӀант Сулайманна, церан сийлахьалла тӀехь элира: “Соьга хьан дехар деха”. Цо элира: “Сан даьнна санна, хьоьгара ларлоьхуш долу бӀаьрг суна ло, сан даьнна санна, хьоьга безам болу бӀаьрг а ло”.

Аллахо элира: “Ас Сан кӀантанна деха аьлла, цо дехар дехна: сан бӀаьрг хьоьгара ларлоьхуш хила, сан бӀаьрг Хьоьга безам болу хила. Ас цуьнга паччахьалла лур ду, цуьнан тӀаьхьа цхьанна а хила йиш йоцу».

Аль-Багавин тафсир

«Цо элира: “Везан, гечдехь суна а, ло суна паччахьалла, суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу”». Мукатиль а, Ибн Кайсан а элира: «Суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу». Ато ибн Аби Рабах элира: «Цуьнан маьӀна ду: “Ло суна паччахьалла, сан вахаран тӀаьхьара юьхьаниг дӀа ца яккхаш, кхин цхьанна а ца луш; сан вахаран хьалхаьрчара дӀаяьккхина санна”».

«Баккъалла а, Хьо ву-Кх луш верг». Аьлла: цо хӀара дехна, цунна ша пайхамар хиларна билгалдаккхар, цунна Элчаналла хиларна гӀойтуш, гӀаж а хилар. Аьлла а, цо хӀара дехна, цунна тӀешалла къобалхиларна билгалдаккхарна: Аллахо цуьнан дуьхьа къобалдина, цунна паччахьалла юха лелийна, иза тӀехьа а тохийтина. Мукатиль ибн Хайян элира: «Сулайманан паччахьалла хилла, амма “суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу” аьллачу къамелан маьӀна ду: мархаш, тхаш а, жинанаш а цунна лелийна. ХӀокху аятан тӀаьхьара аятехь хӀара билгалдо».

Абд аль-Вахид аль-Малихий вайгахь, Ахмад ибн Абдуллах ан-Наъимий, Мухаммад ибн Юсуф, Мухаммад ибн Исмаил, Мухаммад ибн Башшар, Мухаммад ибн Жаъфар, Шаъба, Мухаммад ибн Зияд, Абу Хурайра, Пайхамар ﷺ дӀахьоьхуш, элира: «Беарахь жинан цхьа Ӏифрит соьга довлу, соьгара намаз дӀаяккха гӀерта. Аллахо со цуьнан гӀуллакхе лаьцна, ас иза къайлахь лаьцна, маскудан столбаш юкъара цхьа столба тӀе бовла гӀерта, шу массарна иза хьажа тарлур долуш. Амма ас сан ваша Сулайманан дуьхьаьна элира: “Везан, ло суна паччахьалла, суна тӀаьхьа цхьанна а хир йоцу”. ТӀаккха ас иза оьзданалла йоцуш дӀа а йиттина».