Süleýmanyň aýratyn mülk dilegi
رَبِّ اغْفِرْ لِي، وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي، إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.
رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ
Audio ýazgyny ýükläp bolmady. Soňrak gaýtadan synanyşyň.
Eý, Rabbim! Meni bagyşla we menden soň hiç kime laýyk bolmajak bir mülk maňa bagyşla. Hakykatdan-da, Sen — iň köp bagyş edýensiň.
«Iğfir lī» (اغفر لي) — «meni bagyşla», «heb lī» (هب لي) bolsa «maňa ber» diýmekdir. Süleýman pygamberiň bu dogasy, Allanyň sözüni ýerde beýgeltmek üçin patyşalyk we häkimiýet dilegini öz içine alýar.
Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri
Ol: «Eý, Rabbim! Meni bagyşla we menden soň hiç kime laýyk bolmajak bir mülk [patyşalyk] maňa bagyşla. Hakykatdan-da, Sen — iň köp bagyş edýensiň» diýdi. Allatagala onuň dogasyny kabul etdi, ony bagyşlady we mülküni gaýtaryp berdi.
Şeýle hem oňa özünden soň hiç kime berilmedik mülk berdi: şeýtanlary onuň ygtyýaryna tabyn etdi. Olar onuň islän zatlaryny gurýardylar, deňziň düýbüne çümüp, dür-merjenleri we şaý-sepleri çykaryp berýärdiler. Olaryň haýsy biri oňa boýun egmese, ony zynjyrlara we gandallara baglaýardy.
Imam Ibn Kesiriň tefsiri
«Ol: “Eý, Rabbim! Meni bagyşla we menden soň hiç kime laýyk bolmajak bir mülk maňa bagyşla. Hakykatdan-da, Sen — iň köp bagyş edýensiň” diýdi» diýen aýat barada käbirleri: «Menden soň hiç kime laýyk bolmaz» diýmek, menden soň hiç kimiň ony menden alyp bilmejekdigini aňladýar; bu onuň kürsüsine taşlanan beden bilen bagly wakada bolşy ýalydyr, emma özünden soň geljek adamlaryň hiç birine mülk berilmez diýmek däldir» diýipdirler. Dogry garaýyş bolsa onuň Allatagala özüniňkiden soňky adamlaryň hiç birinde bolmajak mülk sorandygydyr.
Aýatyň mazmuny munuň şeýledigini görkezýär we bu many Resulullahdan (صلى الله عليه وسلم) dürli ýollar bilen gelen sahih hadyslarda hem beýan edilýär.
Al-Buhary bu aýatyň tefsirinde şeýle diýýär: «Yshak ibn Ybraýym bize habar berdi: Ruh we Muhammet ibn Jafar Şu‘badan, ol Muhammet ibn Ziýaddan, ol bolsa Abu Hureýradan (رضي الله عنه), onuň hem Pygamberden (صلى الله عليه وسلم) habar bermegine görä, ol şeýle diýdi: “Düýn gije jynlardan bolan bir ifrit — ýa-da şoňa meňzeş söz — namazymy kesmek üçin üstüme topuldy. Allatagala ony maňa boýun egdirdi. Men ony metjidiň sütünleriniň birine daňmak isledim, ertir hemmäňiz ony görersiňiz diýip pikir etdim. Emma doganym Süleýmanyň: «Eý, Rabbim!
Meni bagyşla we menden soň hiç kime laýyk bolmajak bir mülk maňa bagyşla» diýen sözüni ýatladym”. Ruh: «Şonda ony masgara bolup, kowup goýberdi» diýip habar berdi».
Bu hadysy Muslim we Nesaý hem Şu‘banyň ýoly bilen rowaýat etdiler.
Muslim öz «Sahihinde» şeýle diýýär: «Muhammet ibn Seleme al-Murady bize habar berdi: Abdullah ibn Wahb bize habar berdi: Mua’wiýe ibn Salih maňa Rabi‘a ibn Ýezidden, ol Abu Idris al-Hawlaniden, ol bolsa Abu Dardadan habar berdi. Abu Darda şeýle diýdi: Resulullah (صلى الله عليه وسلم) namaza durdy we onuň: “Senden Alladan pena soraýaryn” diýenini eşitdik. Soňra ol: “Allanyň näletiniň bilen seni näletleýärin” diýip, muny üç gezek gaýtalady. Ol elini bir zady tutjak bolýan ýaly uzatdy.
Namazyny tamamlandan soň: “Eý, Allanyň Resuly! Namazda öň eşitmedik sözleriňizi aýdanyňyzy eşitdik, eliňizi hem uzadanyňyzy gördük” diýdik. Ol: “Allanyň duşmany Iblis ýüzüme otly alaw zyňmak üçin geldi. Men üç gezek: «Senden Alladan pena soraýaryn» diýdim.
Soňra: «Seni Allanyň kämil näletine sezewar edýärin» diýdim. Ol üç gezek yza çekilmedi. Soňra ony tutmak isledim. Doganymyz Süleýmanyň dogasy bolmadyk bolsa, ertire çenli daňylyp goýlardy we Medinäniň çagalary onuň bilen oýnardylar” diýdi».
Ymam Ahmet şeýle diýýär: «Abu Ahmet bize habar berdi: Maysere ibn Ma‘bed bize habar berdi: Süleýmanyň gapy goragçysy Abu Ubeýt bize habar berdi: Aty ibn Ýezid al-Laýsiň dik durup namaz okaýandygyny gördüm. Men onuň öňünden geçjek boldum, ol meni saklady-da: “Abu Sa‘id al-Hudri maňa Resulullahyň (صلى الله عليه وسلم) daň namazyny okamak üçin durandygyny, meniň onuň arkasynda bolandygymy habar berdi. Ol Kurandan okap barýarka, okalyşy bulaşdy. Namazyny tamamlandan soň şeýle diýdi: «Eger meni we Iblisi gören bolsadyňyz!
Men elimi uzadyp, ony bogup durdum, hatda iki barmagymyň — başam barmagymyň we onuň ýanyndaky barmagyň — arasynda tüýküliginiň sowuklygyny duýdum. Doganym Süleýmanyň dogasy bolmadyk bolsa, metjidiň sütünleriniň birine daňylyp goýlardy we Medinäniň çagalary onuň bilen oýnardylar. Şonuň üçin araňyzdan kim başarýan bolsa, özüni kybladan [namaz okaýan ugrundan] hiç kimiň geçirmegine ýol bermesin» diýdi”. Abu Dawud bu hadysyň soňky bölegini — «Özüni kybladan hiç kimiň geçirmegine ýol bermesin» diýen sözleri — Ahmet ibn Abu Suraýjden, ol Abu Ahmet az-Zubeýriden habar berýär» diýip gürrüň berdi.
Ymam Ahmet şeýle diýýär: «Mua’wiýe ibn Amr bize habar berdi: Ybraýym ibn Muhammet al-Fazary bize habar berdi: Al-Awza‘i bize habar berdi: Rabi‘a ibn Ýezid Abdullah ad-Daýlamiden habar berdi. Ol şeýle diýdi: “Men Taifde «al-Waht» diýilýän bagynda, çakyr içmekde aýyplanýan kuraýşly bir ýaş ýigit bilen gol tutuşyp duran Abdullah ibn Amryň ýanyna girdim.
Oňa: «Senden şu hadysy eşitdim: “Kim bir owurt çakyr içse, Allatagala onuň tobasyny kyrk günüň dowamynda kabul etmez”; “betbagt adam enesiniň garnyndaka betbagt bolýar”; “Kim Beýt al-Makdise diňe şol ýerde namaz okamak maksady bilen barsa, enesinden doglan günündäki ýaly günäsiz bolup gaýdýar”» diýdim. Ýigit çakyr barada aýdylanlary eşidip, elini onuň elinden çekdi-de gitdi. Abdullah ibn Amr: «Meniň aýtmadyk zadymy meniň adymdan aýtmagy hiç kime rugsat etmeýärin. Men Resulullahyň (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýendigini eşitdim: “Kim çakyrdan bir owurt içse, kyrk günüň dowamynda onuň namazy kabul edilmez.
Toba etse, Allatagala onuň tobasyny kabul eder. Ýene-de içse, kyrk günüň dowamynda namazy kabul edilmez. Toba etse, Allatagala onuň tobasyny kabul eder. Ýene gaýtalasa — üçünji ýa-da dördünji gezekdigini anyk bilemok — Allanyň oňa Kyýamat güni «radğat al-habal» [dowzah ilikleriniň iriňli suwy] içirmegi hak bolar” diýdi.
Şeýle hem Resulullahyň: “Allatagala ýaradanlaryny garaňkylykda ýaratdy, soňra olara Öz nurundan berdi. Şol gün nurundan paý alan kişi dogry ýola düşdi, ondan mahrum galan bolsa azaşdy. Şonuň üçin: «Galem Allanyň ylmyna görä gurady» diýýärin” diýenini eşitdim. Resulullahyň ýene şeýle diýenini eşitdim: “Süleýman Allatagaladan üç zat sorady, Oňa olaryň ikisi berildi.
Üçünjisi hem bize berler diýip umyt edýäris: Ol Allanyň hökümi bilen gabat gelýän höküm isledi, oňa şol berildi. Özünden soň hiç kime laýyk bolmajak mülk isledi, oňa şol hem berildi. Bu metjide diňe namaz okamak niýeti bilen öýünden çykan her bir adamyň enesinden doglan günündäki ýaly günäsiz çykmagyny isledi. Biz Allatagalanyň muny hem bize berendigine umyt edýäris”» diýdi.
Bu hadysyň soňky bölegini Nesaý we Ibn Maja Abdullah ibn Firuz ad-Daýlaminiň birnäçe ýoly arkaly, Abdullah ibn Amrdan şeýle rowaýat etdiler: Resulullah (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýdi: «Süleýman Beýt al-Makdisi guranda, Rabbinden üç zat sorady...» Soňra şol hadysy agzady.
Bu habar Rafi‘ ibn Umayrdan (رضي الله عنه) hem geň galdyryjy isnad we beýan bilen rowaýat edilipdir. At-Tabarani şeýle diýýär: «Muhammet ibn al-Hasan ibn Kutaybe al-Askalany bize habar berdi: Muhammet ibn Aýýub ibn Suwaýd bize habar berdi: Kakam maňa habar berdi: Ybraýym ibn Abu Ablä bize habar berdi: Abu az-Zahiriýe Rafi‘ ibn Umayrdan habar berdi. Ol şeýle diýdi: Resulullahyň (صلى الله عليه وسلم) şeýle diýenini eşitdim: “Allatagala Dawuda (عليه السلام): «Ýerde Meniň üçin bir öý gur» diýdi. Dawut bolsa buýrulan öýünden öň özüne öý gurdy.
Şonda Allatagala oňa wahyý etdi: «Eý, Dawut! Öýüňi Meniň öýümden öň gurduňmy?» Ol: «Eý, Rabbim! Patyşa özüne degişli zady saýlap alýar; bu hem şeýle boldy» diýdi. Soňra ol metjidi gurmaga başlady. Diwary tamamlananda üç gezek ýykyldy.
Dawut muny Allatagala arz etdi. Allatagala: «Eý, Dawut! Sen Meniň üçin öý gurmaga laýyk däl» diýdi. Dawut: «Eý, Rabbim, näme üçin?» diýdi. Allatagala: «Eliň bilen dökülen ganlar sebäpli» diýdi. Dawut: «Eý, Rabbim! Olar Seniň razylygyň we söýgiň üçin dälmidi?»
diýdi. Allatagala: «Hawa, ýöne olar Meniň bendelerimdir, Men olara rehim edýärin» diýdi. Bu Dawuda agyr degdi. Şonda Allatagala oňa: «Gam çekme, Men ony seniň ogluň Süleýmanyň elleri bilen gurmagy tamamlaýyn» diýip wahyý etdi.
Dawut aradan çykandan soň Süleýman gurluşyga başlady. Gurluşyk tamamlananda gurbanlyklar berdi, mallary soýdy we Ysraýyl ogullaryny ýygnady. Allatagala oňa wahyý etdi: «Meniň öýümi guranyňa begenýändigiňi görýärin. Menden dile, saňa bererin».
Ol: «Hökümi Seniň hökümiňe gabat gelýän höküm bermegiňi, menden soň hiç kime laýyk bolmajak mülk bermegiňi we bu öýe diňe namaz okamak maksady bilen gelen adamyň günälerinden enesinden doglan günündäki ýaly sap çykmagyny Senden soraýaryn» diýdi. Resulullah (صلى الله عليه وسلم): «Olaryň ikisi oňa berildi; üçünjüsiniň hem berlendigi barada umyt edýärin» diýdi”».
Ymam Ahmet şeýle diýýär: «Abdus-Samad bize habar berdi: Umar ibn Raşid al-Ýamamy bize habar berdi: Iýas ibn Seleme ibn al-Akwa‘ kakasyndan habar berdi. Ol şeýle diýdi: “Resulullahyň (صلى الله عليه وسلم) haýsy dogasyny eşiden bolsam, ony «Subhāna Rabbiýa al-A‘lä al-‘Aliyy al-Wahhāb» [«Beýik, iň belent Rabbim we köp bagyş ediji päkdir»] diýen sözler bilen başlaýandygyny eşitdim”.»
Abu Ubeýt şeýle diýdi: «Ali ibn Sabit bize habar berdi: Ja‘far ibn Burkan Salih ibn Mismardan habar berdi. Ol şeýle diýdi: “Allanyň pygamberi Dawut aradan çykanda, Allatagala onuň ogly Süleýmana (عليهما السلام): «Menden islegiňi sora» diýip wahyý etdi. Ol: «Kakamynyň ýüregi ýaly, Seniň öňüňde gorky duýýan ýürek bermegiňi we ýüregimiň kakamyň ýüregi ýaly Seni söýmegini Senden soraýaryn» diýdi. Allatagala: «Men bendäme islegini sora diýip ýüzlendim, ol bolsa Menden ýüreginiň Menden gorkmagyny we Meni söýmegini sorady.
Şonuň üçin oňa özünden soň hiç kime laýyk bolmajak mülk bererin» diýdi. Onuň islegi şoldy».”
Bagawiniň tefsiri
«Ol: “Eý, Rabbim! Meni bagyşla we menden soň hiç kime laýyk bolmajak bir mülk maňa bagyşla” diýdi». Muqatil we Ibn Kaysan: «Menden soň hiç kime berilmesin» diýip düşündirdiler. Ata ibn Abu Rabah: «Meniň ömrümiň ahyrynda mülkümi elimden alyp, ony başga birine bermezden, maňa mülk bagyşla; çünki ömrümiň öňki döwründe ol menden alnypdy» diýmekdir diýipdir.
«Hakykatdan-da, Sen — iň köp bagyş edýensiň». Aýdylyşyna görä, ol muny öz pygamberliginiň alamaty, ilçiliginiň delili we mugjyzasy bolsun diýip sorapdyr. Başga bir aýdylyşa görä, Allatagala onuň dogasyny kabul edip, mülküni gaýtaryp berip, ony artdyrany üçin, tobasynyň kabul edilendiginiň alamaty bolsun diýip sorapdyr. Muqatil ibn Haýýan şeýle diýdi: Süleýmanyň eýýäm mülki bardy.
Emma onuň «menden soň hiç kime laýyk bolmajak» diýen sözünden maksat, ýel, guşlar we şeýtanlaryň onuň ygtyýaryna berilmegidir; mundan soňky aýat hem muny delillendirýär.
Abdulwahid al-Malihiy bize habar berdi; Ahmet ibn Abdullah an-Na‘imiy bize habar berdi; Muhammet ibn Ýusuf bize habar berdi; Muhammet ibn Isma‘il bize gürrüň berdi; Muhammet ibn Beşşar bize gürrüň berdi; Muhammet ibn Ja‘far bize gürrüň berdi; Şu‘be Muhammet ibn Ziýaddan, ol Abu Hureýradan, ol bolsa Pygamberden (صلى الله عليه وسلم) şeýle habar berdi: «Düýn gije jynlardan bolan bir ifrit namazymy kesmek üçin üstüme topuldy. Allatagala ony maňa boýun egdirdi, men ony tutdum we metjidiň sütünleriniň birine daňmak isledim, hemmäňiz ony görer ýaly. Emma doganym Süleýmanyň: “Eý, Rabbim!
Menden soň hiç kime laýyk bolmajak bir mülk maňa bagyşla” diýen dogasyny ýatladym. Şonda ony masgara bolup, kowup goýberdim».
«Meseläniň seljerişi: Ýedinji jilt» diýen ýazgy çeşmedäki gaýtalanan bölüm bilen baglanyşykly bolup, tefsiriň mazmunyna degişli däldir.
«Sahih al-Buhary»da (№ 461) Abu Hureýradan şeýle rowaýat edilýär: «Şeýtan namazymy kesmäge synanyşdy… Men ony metjidiň sütünine daňmak isledim, ýöne doganym Süleýmanyň sözlerini ýatladym».