Mootummaa Addaa Kadhachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Akkasitti, “Gooftaa kiyya! Naaf araarami; mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle naaf kenni. Dhugumatti, Ati Arjaadha” jedhe. Rabbiin kadhannaa isaa awwaate; isaaf araarame, mootummaa isaas deebisee isaaf kenne, akkasumas mootummaa nama isa booda dhufu keessaa homtuu hin arganne itti dabale.

Innis sheyxaana isaan waan inni barbaadu akka ijaaran, galaana keessa seenuudhaan faaya marjaanii fi miidhagina adda addaa akka isaaf baasan isaaf ajajuu ture. Isaan keessaa namni isa faallesse immoo hidhaa sibiilaatiin walitti hidhee isa cimsinaan hidhata ture.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

“Gooftaa kiyya! Naaf araarami; mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle naaf kenni. Dhugumatti, Ati Arjaadha” jedhe. Namoonni tokko tokko hiikni isaa, “Ana booda namni tokko illee hin malle” jechuun, namni isa irraa mootummaa sana fudhatee akka isa dhabsiisu hin malu jechuu dha, akkuma dhimma qaama teessoo isaa irratti darbamee ture sana keessatti ta’e; namoota isa booda dhufan irraa mootummaa dhowwuu miti, jedhaniiru.

Hiikni sirrii garuu inni Rabbiin irraa mootummaa namoota isa booda dhufan keessaa eenyullee fakkaataa isaa hin qabne gaafate jechuu dha. Kunis hiika ifa ta’e kan caqasa kanaa ti; karaa adda addaa Nabiyyii irraa (ﷺ) hadiisota sahiihaatiin kan deeggaramu dha.

Al-Bukhaariin aayata kana yeroo ibsu akkana jedhe: “Is-haaq ibn Ibraahiim nuuf hime; Ruuhi fi Muhammad ibn Ja‘far nuuf himan; Shu‘bah irraa, inni Muhammad ibn Ziyaad irraa, inni immoo Abu Hurayrah irraa, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, Nabiyyii (ﷺ) irraa odeesse; akkana jedhan: ‘Jinnii keessaa ifriitichi tokko halkan darbe na irratti utaalee, salaata koo na irraa kutuuf yaale’ ykn jecha kana fakkaatu jedhan. Rabbiin isa irratti na dandeessise. Isa hidhaa masjiidaa keessaa tokko irratti hidhuun, hanga isin hundi bariitanii isa argitanii, nan yaade. Garuu jecha obboleessa koo Suleymaan, “Gooftaa kiyya!

Naaf araarami; mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle naaf kenni” jedhu yaadadhe.’ Ruuhi akkana jedhe: ‘Isa salphatee ari’ame.’” Muslimii fi An-Nasaa’iis hadiisa Shu‘bah irraa karaa kanaan gabaasaniiru.

Muslim Saahiih isaa keessatti akkana jedhe: “Muhammad ibn Salamah al-Muraadii nuuf hime; ‘Abdullaah ibn Wahb nuuf hime; Mu‘aawiyah ibn Saalih irraa; Rabi‘ah ibn Yaziid naaf hime; Abu Idriis al-Khawlaanii irraa; inni immoo Abu Dardaa irraa odeesse; akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (ﷺ) salaataaf dhaabbatan. ‘Sitti Rabbitti maganfadha’ jedhuun isaan dhageenye. Sana booda, ‘Dallansuu Rabbii si irratti haa bu’u’ jechuun yeroo sadii jedhan; harka isaanii waan tokko qabachuuf fakkaatanii diriirsan. Salaata erga xumuran booda, ‘Yaa Ergamaa Rabbii!

Salaata keessatti waan ati dubbattu nuti duraan si irraa hin dhageenye dhageenye; harka kee diriirsittus argine’ isaaniin jenne. Innis akkana jedhe: ‘Diinni Rabbii Ibliis ibidda irraa barbadaa fuula koo keessa kaa’uuf dhufe. Yeroo sadii, “Sitti Rabbitti maganfadha” jedheen; sana booda, “Dallansuu Rabbii guutuu si irratti haa bu’u” jedhe. Yeroo sadii na irraa hin fagaanne.

Sana booda isa qabachuuf yaade. Garuu waamicha obboleessa keenya Suleymaan utuu hin ta’in, ganama jiraattota Madiinaa keessaa ijoolleen itti taphatuuf, utuu hidhaa ta’ee ni bariisa ture.’” Imaam Ahmad akkana jedhe: “Abu Ahmad nuuf hime; Maysarah ibn Ma‘bad nuuf hime; Abu ‘Ubayd, Suleymaanin eegduu ture, akkana nuuf hime: ‘‘Ataa ibn Yaziid al-Laythii dhaabatee salaataa jiru arge. Fuuldura isaa darbuuf yaadeen, na deebise; sana booda akkana naan jedhe: Abu Sa‘iidi al-Khudriin naaf hime; Ergamaan Rabbii (ﷺ) salaata fajrii dhaabbatan, innis duuba isaanii ture.

Qur’aana qara’uu jalqaban; dubbisni isaanitti walxaxee. Salaata isaanii yeroo xumuran akkana jedhan: “Yoo yeroo ani Ibliis argee harka koo itti diriirse isin argitanii, quba koo lamaan kana gidduu—quba guddaa fi isa itti aanu—qabbana dheebuu isaa hamma dhaga’utti isa hudhee ture. Waamicha obboleessa koo Suleymaan utuu hin ta’in, hidhaa masjiidaa keessaa tokko irratti hidhamee jiraatee, ijoolleen Madiinaa itti taphachaa utuu jiranii ni bariisa ture. Kanaaf namni isin keessaa nama tokko illee isaa fi Qiblaa gidduu akka hin darbne gochuu danda’u haa godhu.”’”

Abu Daawuudis hadiisa kana keessaa, “Namni isin keessaa nama tokko illee isaa fi Qiblaa gidduu akka hin darbne gochuu danda’u haa godhu” jedhu, Ahmad irraa; Abu Ahmad az-Zubayrii irraa karaa kanaan gabaaseera.

Imaam Ahmad akkana jedhe: “Mu‘aawiyah ibn ‘Amr nuuf hime; Ibraahiim ibn Muhammad al-Fazaarii nuuf hime; Al-Awzaa‘ii nuuf hime; Rabi‘ah ibn Yaziid naaf hime; ‘Abdullaah ad-Daylamii irraa, akkana jedhe: ‘‘Abdullaah ibn ‘Amr bira, Taayif keessatti dallaa isaa “Al-Waht” jedhamu keessa, dargaggeessa Qurayshii wayinii dhuguu irratti himatamu tokko harka qabatee utuu jiruu seene.

“Wayinii dhugaan tokko nama irraa salaanni isaa guyyaa afurtamaaf hin qeebalamu; nama garaan haadhaa isaa keessa jiru irraa badiin isaaf murtaa’e nama badaa dha; namni mana qulqullummaa Al-Quds dhufu, salaata achi keessatti salaatuu qofa kan fedhu ta’ee, badii isaa irraa akkuma haati isaa isa deesse ta’ee qulqullaa’ee bahata jechuun si irraa hadiisa natti dhaga’ame” jedheen. Dargaggeessi sun yeroo waa’ee wayinii dhugamuu dhaga’u, harka isaa harka ‘Abdullaah ibn ‘Amr irraa baasee deemuu jalqabe. ‘Abdullaah ibn ‘Amr akkana jedhe: “Namni waan ani hin jenne natti himuu akka hin danda’u ani namaaf hin hayyamu.

Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhuun dhaga’e: ‘Namni wayinii keessaa dhugaatii tokko dhugu, salaanni isaa guyyaa afurtamaaf hin qeebalamu. Yoo tawbate, Rabbiin tawbaa isaa qeebala. Yoo deebi’ee dhuges, salaanni isaa guyyaa afurtamaaf hin qeebalamu; yoo tawbate, Rabbiin tawbaa isaa qeebala. Yoo ammas deebi’e—yeroo sadaffaa moo afraffaa akka ta’e hin beeku—Rabbii irratti dirqama ta’a Guyyaa Qiyaamaa bishaan “radghat al-khabaal” irraa isa obaasuun.’”

“Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhus dhaga’e: ‘Rabbiin uumamtoota Isaa dukkana keessatti uume; sana booda ifa Isaa irraa isaan irratti darbe. Namni guyyaa sana ifni sun isa gahe qajeela; namni ifni sun isa bira hin geenye immoo jallate. Kanaafuu, beekumsa Rabbii keessatti qalamiin waan murteesseera nan jedha.’” Akkasumas Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhuun dhaga’e: “‘Suleymaan Rabbiin irraa waan sadii gaafate; lama isaaniif kenne; sadaffaanis nuuf kennamee ta’a jennee abdanna.

Murtii isaa kan murtii Rabbii wajjin wal simatu isa gaafate; isaaf kenne. Mootummaa nama isa booda dhufuuf hin malle isa gaafate; isaaf kenne. Namni mana qulqullummaa kana keessatti salaata qofa salaatuuf mana isaatii ba’u kamiyyuu, badii isaa irraa akkuma guyyaa haati isaa isa deesseetti qulqullaa’ee haa bahu jedhee gaafate. Rabbiin isaaf kennuu isaa ni abdanna.’”

Hadiisa kana keessaa kutaan dhumaa karaa adda addaa ‘Abdullaah ibn Fayruuz ad-Daylamii irraa, ‘Abdullaah ibn ‘Amr irraa, “Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhan: ‘Suleymaan yeroo mana qulqullummaa Al-Quds ijaare, Rabbiin irraa wantoota sadii gaafate…’” jechuun An-Nasaa’ii fi Ibn Maajah gabaasaniiru; hadiisicha itti fufanii himaniiru.

Hadiisni kunis Rafi‘ ibn ‘Umayr irraa, isnadaa fi haala gabaasaatiin adda ta’een, gabaafameera. At-Tabaraaniin akkana jedhe: “Muhammad ibn al-Hasan ibn Qutaybah al-‘Asqalaanii nuuf hime; Muhammad ibn Ayyuub ibn Suwayd nuuf hime; abbaan isaa nuuf hime; Ibraahiim ibn Abi ‘Ablah nuuf hime; Abu az-Zaahriyah irraa; Rafi‘ ibn ‘Umayr akkana jedhe: Ergamaa Rabbii (ﷺ) akkana jedhuun dhaga’e: ‘Rabbiin, Daawuud irratti nagaan haa jiraatu, akkana jedhe: “Lafa irratti mana Anaaf ijaari.” Daawuud mana ofiif ijaare; mana isa ajajame ijaaruu dura.

Rabbiin wahyii itti ergee akkana jedhe: “Yaa Daawuud, Mana Kiyya dura mana kee dhaabde?” Daawuud akkana jedhe: “Yaa Gooftaa kiyya, mootummaan akkasitti murteessa: mootichi ofiif filata.” Sana booda masjiida ijaaruu jalqabe. Yeroo dallaan isaa xumurame, yeroo sadii kufe.

Daawuud Rabbii ol ta’eetti komii dhiheesse. Rabbiin akkana jedhe: “Yaa Daawuud, Mana Kiyya ijaaruuf siif hin malu.” Daawuud, “Yaa Gooftaa kiyya, maaliif?” jedhe. Rabbiin, “Harka kee irratti dhiigni dhangala’eera” jedhe. Daawuud, “Yaa Gooftaa kiyya, sun fedhii fi jaalala Kee keessatti hin turree?”

jedhe. Rabbiin, “Eeyyee; garuu isaan gabroota Kiyya, Ani isaaniif rahmata godha” jedhe. Kun isa gaddisiise. Rabbiin wahyii itti ergee akkana jedhe: “Hin gaddin; ijaarsa isaa harka ilma kee Suleymaaniin nan xumura.” Daawuud erga du’ee booda, Suleymaan ijaarsa isaa jalqabe.

Yeroo ijaarsi isaa xumurame, aarsaa dhiheesse, horii aarse, Banii Israa’el walitti qabe. Rabbiin wahyii itti ergee akkana jedhe: “Mana Kiyya ijaaruu keetti gammachuu kee nan arga. Kanaaf waan na gaafattu na gaafadhu; siifan kenna.” Suleymaan akkana jedhe: “Wantoota sadii si gaafadha: murtii kee wajjin wal simatu; mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle; namni mana kana dhufee salaata malee waan biraa hin fedhin badii isaa irraa akkuma guyyaa haati isaa isa deesseetti haa bahu.”

Ergamaan Rabbii (ﷺ) akkana jedhan: “Lamaan isaanii isaaf kennameera; sadaffaanis isaaf kennamee ta’a jennee nan abdadha.”’”

Imaam Ahmad akkana jedhe: “Abdus-Samad nuuf hime; ‘Umar ibn Raashid al-Yamaamii nuuf hime; Iyaas ibn Salamah ibn al-Akwa‘, abbaan isaa irraa, akkana jedhe: ‘Ergamaan Rabbii (ﷺ) kadhannaa tokko illee “Subhaana Rabbiyal-A‘laa al-‘Aliyy al-Wahhaab” jechuun osoo hin jalqabin hin kadhanne.’” Abu ‘Ubayd akkana jedhe: “‘Ali ibn Thaabit nuuf hime; Ja‘far ibn Burqaan irraa; Saalih ibn Mismar irraa, akkana jedhe: Nabii Rabbii Daawuud yeroo du’e, Rabbiin ilma isaa Suleymaaniin, isaan lamaan irratti nagaan haa jiraatu, wahyii ergee akkana jedhe: ‘Fedhii kee na gaafadhu.’

Suleymaan akkana jedhe: ‘Garaan koo akkuma garaan abbaa kootii Si sodaatee naaf godhi; garaan koo akkuma garaan abbaa kootii Si jaallatu naaf godhi.’ Rabbiin akkana jedhe: ‘Gabricha Koo tokko fedhii isaa akka isaaf kennu na gaafachiise; inni immoo garaan isaa Na sodaachuu fi Na jaallachuu akka godhu na gaafate. Kanaaf mootummaa nama isa booda dhufuuf hin malle isaaf nan kenna.’ Fedhiin isaa kana ture.”

Tafsiira Al-Baghawii

“Gooftaa kiyya! Naaf araarami; mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle naaf kenni.” Muqaatil fi Ibn Kaysaan akkana jedhan: “Namni ana booda dhufu tokkoof hin ta’u.” ‘Ataa ibn Abi Rabaah akkana jedhe: “Mootummaa umurii koo dhuma irratti na irraa hin fudhanne, nama biraatiifis hin kennine naaf kenni jechuu dha; akkuma umurii koo kana duraatti na irraa fudhattee turte.”

“Dhugumatti, Ati Arjaadha.” Mootummaan kana kan gaafate, akka mallattoo nabiyyummaa isaa, raga ergaa isaa fi mu‘jizaa isaa ta’uuf jedhame. Akkasumas Rabbiin kadhannaa isaa awwaatee mootummaa isaa deebisee isaaf kennuu fi itti dabaluun, tawbaan isaa qeebalamuu mallatteessuuf gaafate jedhame. Muqaatil ibn Hayyaan akkana jedhe: Suleymaan mootummaa qaba ture; garuu “mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle” jechuun isaa, bubbee, simbirrootaa fi sheyxaana isaaf ajajuu jechuu ture; ragaan isaas aayata kanaan booda jiru dha.

‘Abdul-Waahid al-Maliihii nuuf hime; Ahmad ibn ‘Abdullaah an-Na‘iimii nuuf hime; Muhammad ibn Yuusuf nuuf hime; Muhammad ibn Ismaa‘iil nuuf hime; Muhammad ibn Bashshaar nuuf hime; Muhammad ibn Ja‘far nuuf hime; Shu‘bah, Muhammad ibn Ziyaad irraa, Abu Hurayrah irraa, Nabiyyii (ﷺ) akkana jedhuun odeesse: “Jinnii keessaa ifriitichi tokko halkan darbe na irratti utaalee, salaata koo na irraa kutuuf yaale. Rabbiin isa irratti na dandeessise; isa qabee, hanga isin hundi isa argitanitti, utubaa masjiidaa keessaa tokko irratti isa hidhuu yaade. Garuu waamicha obboleessa koo Suleymaan, ‘Gooftaa kiyya!

Mootummaa nama ana booda dhufuuf hin malle naaf kenni’ jedhu yaadadhe; kanaaf isa salphatee ari’ameen gadhiise.”