સુલૈમાનની વિશિષ્ટ બાદશાહીની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

તેમણે કહ્યું: «હે મારા રબ! મને માફ કર અને મને એવી બાદશાહી અર્પણ કર, જે મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય. નિઃશંક, તું જ અત્યંત અર્પણ કરનાર છે.» ત્યારે અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી, તેમને માફ કર્યા અને તેમની બાદશાહી પાછી આપી. વળી, તેમને એવી વધારાની બાદશાહી આપી જે તેમના પછી કોઈને પ્રાપ્ત થઈ ન હતી: જિન્નાતોને તેમના વશમાં કરી દીધા, જેથી તેઓ તેમની ઇચ્છા મુજબ બાંધકામ કરતા અને સમુદ્રમાં ડૂબકી લગાવીને મોતી તથા આભૂષણો કાઢતા. તેમનામાંથી જે તેમની અવજ્ઞા કરતો, તેને તેઓ બેડીઓમાં જકડીને બાંધી દેતા.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«તેમણે કહ્યું: “હે મારા રબ! મને માફ કર અને મને એવી બાદશાહી અર્પણ કર, જે મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય. નિઃશંક, તું જ અત્યંત અર્પણ કરનાર છે.”» કેટલાક વિદ્વાનોએ કહ્યું છે કે «મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય»નો અર્થ એ છે કે મારા પછી કોઈને તેને મારી પાસેથી છીનવી લેવાનો અધિકાર ન હોય; જેમ કે તેમનું શરીર તેમના સિંહાસન પર ફેંકી દેવાની ઘટનામાં બન્યું હતું.

આનો અર્થ એ નથી કે તેમના પછીના લોકોને એવી બાદશાહીથી વંચિત રાખવામાં આવે. પરંતુ સાચો મત એ છે કે તેમણે અલ્લાહ પાસે એવી બાદશાહી માગી હતી, જે તેમના પછીના કોઈ મનુષ્યને તેમના જેવી ન મળે. આયતનો દેખીતો અર્થ પણ આ જ છે, અને રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) તરફથી જુદા જુદા માર્ગે વર્ણવાયેલી સહિહ હદીસો પણ આ જ મતને સમર્થન આપે છે.

બુખારીએ આ આયતની તફસીર હેઠળ કહ્યું: અમને ઇસહાક ઇબ્ન ઇબ્રાહીમે હદીસ વર્ણવી; તેમણે કહ્યું કે અમને રૂહ અને મુહમ્મદ ઇબ્ન જઅફરે શુઅબા પાસેથી, તેમણે મુહમ્મદ ઇબ્ન ઝિયાદ પાસેથી અને તેમણે અબૂ હુરૈરા (રદિયલ્લાહુ અન્હુ) પાસેથી વર્ણવ્યું કે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «ગઈ રાતે જિન્નોમાંનો એક ઇફ્રીત અચાનક મારી સામે આવ્યો—અથવા આના જેવો શબ્દ કહ્યો—જેથી મારી નમાઝમાં વિક્ષેપ પાડે. અલ્લાહે તેને મારા કાબૂમાં કરી દીધો. મેં વિચાર્યું કે તેને મસ્જિદના એક થાંભલા સાથે બાંધી દઉં, જેથી સવાર થાય ત્યારે તમે બધા તેને જોઈ શકો. પરંતુ મને મારા ભાઈ સુલૈમાનની આ દુઆ યાદ આવી: “હે મારા રબ!

મને માફ કર અને મને એવી બાદશાહી અર્પણ કર, જે મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય.”» રૂહે કહ્યું: «પછી મેં તેને ધિક્કારેલો અને અપમાનિત કરીને પાછો મોકલી દીધો.»

શુઅબા મારફતે આ જ રિવાયત મુસ્લિમ અને નિસાઈએ પણ વર્ણવી છે. મુસ્લિમે પોતાની સહિહમાં કહ્યું: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન સલમા અલ-મુરાદીએ હદીસ વર્ણવી; તેમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન વહ્બે, તેમને મુઆવિયા ઇબ્ન સાલિહે, તેમને રબીઆ ઇબ્ન યઝીદે અને તેમને અબૂ ઇદ્રીસ અલ-ખૌલાનીએ અબૂ દર્ડા (રદિયલ્લાહુ અન્હુ) પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) ઊભા થઈને નમાઝ પઢવા લાગ્યા. અમે તેમને કહેતા સાંભળ્યા: «હું તારી સામે અલ્લાહની શરણ માગું છું.» પછી તેમણે કહ્યું: «હું અલ્લાહના શ્રાપથી તને શ્રાપિત કરું છું»—આ ત્રણ વાર કહ્યું—અને પોતાનો હાથ એવી રીતે લંબાવ્યો, જાણે કોઈ વસ્તુ પકડવા માગતા હોય.

નમાઝ પૂરી થઈ ત્યારે અમે કહ્યું: «હે અલ્લાહના રસૂલ! અમે તમને નમાઝમાં એવી વાત કહેતા સાંભળ્યા જે પહેલાં કદી સાંભળી નહોતી, અને અમે તમને હાથ લંબાવતા પણ જોયા.» તેમણે કહ્યું: «અલ્લાહનો દુશ્મન ઇબ્લીસ આગનો એક શોલો લઈને આવ્યો, જેથી તેને મારા ચહેરા પર ફેંકે. મેં ત્રણ વાર કહ્યું: “હું તારી સામે અલ્લાહની શરણ માગું છું.”

પછી મેં કહ્યું: “હું અલ્લાહના સંપૂર્ણ શ્રાપથી તને શ્રાપિત કરું છું.” પરંતુ તે ત્રણેય વાર પાછળ હટ્યો નહીં. ત્યાર પછી મેં તેને પકડવાનો ઇરાદો કર્યો. અલ્લાહની કસમ! જો અમારા ભાઈ સુલૈમાનની દુઆ ન હોત, તો તે બંધાયેલો હોત અને મદીનાના બાળકો તેની સાથે રમતા હોત.»

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અબૂ અહમદે હદીસ વર્ણવી; તેમને મયસરા ઇબ્ન મઅબદે, તેમને સુલૈમાનના દરવાન અબૂ ઉબૈદે કહ્યું: મેં અતા ઇબ્ન યઝીદ અલ-લૈસીને ઊભા રહીને નમાઝ પઢતા જોયા. હું તેમની આગળથી પસાર થવા ગયો, તો તેમણે મને અટકાવ્યો. પછી તેમણે કહ્યું: મને અબૂ સઈદ અલ-ખુદરીએ કહ્યું કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) ફજરની નમાઝ પઢવા ઊભા થયા અને હું તેમની પાછળ હતો. તેમણે કિરાઅત કરી, પરંતુ કિરાઅતમાં ગૂંચવણ થઈ.

નમાઝ પૂરી કર્યા પછી તેમણે કહ્યું: «જો તમે મને અને ઇબ્લીસને જોયા હોત! મેં તેની તરફ હાથ લંબાવ્યો અને તેને ગળે દબાવતો રહ્યો, ત્યાં સુધી કે મારી આ બે આંગળીઓ—અંગૂઠો અને તેની બાજુની આંગળી—વચ્ચે તેની લાળની ઠંડક અનુભવી. મારા ભાઈ સુલૈમાનની દુઆ ન હોત, તો તે મસ્જિદના એક થાંભલા સાથે બાંધેલો હોત અને મદીનાના બાળકો તેની સાથે રમતા હોત. તેથી તમારામાંથી જે કોઈ પોતાની અને કિબલા વચ્ચે કોઈને આવતાં અટકાવી શકે, તેણે એવું કરવું.»

અબૂ દાઉદે આ હદીસનો અંતિમ ભાગ—«તમારામાંથી જે કોઈ પોતાની અને કિબલા વચ્ચે કોઈને આવતાં અટકાવી શકે, તેણે એવું કરવું»—અહમદ ઇબ્ન અબી સુરૈજ પાસેથી, તેમણે અબૂ અહમદ પાસેથી વર્ણવ્યો છે.

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને મુઆવિયા ઇબ્ન અમ્રોએ હદીસ વર્ણવી; તેમને ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન મુહમ્મદ અલ-ફઝારીએ, તેમને અવઝાઈએ અને અવઝાઈએ કહ્યું કે મને રબીઆ ઇબ્ન યઝીદે અબ્દુલ્લાહ અદ-દૈલમી પાસેથી વર્ણવ્યું: હું અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અમ્ર પાસે ગયો. તેઓ તાઈફમાં પોતાના ‘અલ-વહત’ નામના બગીચામાં હતા અને કુરૈશના એક યુવાનનો હાથ પકડીને બેઠા હતા, જે દારૂ પીવા માટે જાણીતો હતો.

મેં કહ્યું: «મને તમારા વિશે આ હદીસ જણાવવામાં આવી છે કે જે દારૂનો એક ઘૂંટડો પીવે, અલ્લાહ અઝ્ઝા વ જલ્લ તેની તૌબા ચાલીસ સવાર સુધી કબૂલ કરતા નથી; અને દુર્ભાગી તે છે જે પોતાની માતાના પેટમાં જ દુર્ભાગી ઠરે છે; અને જે વ્યક્તિ બૈતુલ-મકદિસમાં માત્ર નમાઝ પઢવાના ઇરાદે જાય, તે પોતાના ગુનાઓથી એવો નિર્દોષ થઈને પાછો ફરે છે, જાણે આજે જ તેની માતાએ તેને જન્મ આપ્યો હોય.» યુવાને દારૂનો ઉલ્લેખ સાંભળતાં જ અબ્દુલ્લાહના હાથમાંથી પોતાનો હાથ છોડાવ્યો અને ચાલ્યો ગયો. ત્યારે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અમ્રે કહ્યું: «મેં જે કહ્યું નથી તે વાત મારા નામે કહેવાની હું કોઈને છૂટ આપતો નથી.

મેં રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહેતા સાંભળ્યા: “જે દારૂનો એક ઘૂંટડો પીવે, તેની નમાઝ ચાલીસ સવાર સુધી કબૂલ થતી નથી. જો તે તૌબા કરે, તો અલ્લાહ તેની તૌબા કબૂલ કરે છે. જો તે ફરી એવું કરે, તો તેની નમાઝ ચાલીસ સવાર સુધી કબૂલ થતી નથી; જો તે તૌબા કરે, તો અલ્લાહ તેની તૌબા કબૂલ કરે છે. જો તે ફરી એવું કરે”—ત્રીજી વાર કે ચોથી વાર, તે અંગે મને શંકા છે—“તો અલ્લાહ માટે કયામતના દિવસે તેને ‘રદગતુલ-ખબાલ’માંથી પીવડાવવાનો હક બને છે.”»

તેમણે કહ્યું: «મેં રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને આ પણ કહેતા સાંભળ્યા: “અલ્લાહે પોતાની મખ્લૂકને અંધકારમાં પેદા કરી, પછી તેમના પર પોતાના નૂરનો થોડો ભાગ નાખ્યો. તે દિવસે જેને એ નૂરનો ભાગ મળ્યો, તે હિદાયત પામ્યો; અને જેનાથી તે ચૂકી ગયો, તે ભટકી ગયો. તેથી હું કહું છું કે અલ્લાહ અઝ્ઝા વ જલ્લના જ્ઞાન અનુસાર કલમ સુકાઈ ગઈ છે.”» તેમણે વધુમાં કહ્યું: «મેં રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહેતા સાંભળ્યા: “સુલૈમાને અલ્લાહ પાસે ત્રણ વસ્તુઓ માગી.

તેમાંથી બે તેમને આપવામાં આવી; અને અમે આશા રાખીએ છીએ કે ત્રીજી પણ અમને આપવામાં આવી હોય. તેમણે અલ્લાહ પાસે એવો ચુકાદો માગ્યો જે અલ્લાહના ચુકાદાને અનુરૂપ હોય, તો તે તેમને આપવામાં આવ્યો. તેમણે એવી બાદશાહી માગી જે તેમના પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય, તો તે પણ તેમને આપવામાં આવી. અને તેમણે માગ્યું કે જે માણસ પોતાના ઘરની બહાર માત્ર આ મસ્જિદમાં નમાઝ પઢવાના ઇરાદે નીકળે, તે પોતાના ગુનામાંથી એવો નિર્દોષ થઈને પાછો ફરે, જાણે આજે જ તેની માતાએ તેને જન્મ આપ્યો હોય.

અમને આશા છે કે અલ્લાહે આ ત્રીજી વસ્તુ અમને આપી છે.”» આ હદીસનો અંતિમ ભાગ નિસાઈ અને ઇબ્ન માજાએ અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ફૈરુઝ અદ-દૈલમીના જુદા જુદા માર્ગોથી અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અમ્ર પાસેથી વર્ણવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ فرمایا: «જ્યારે સુલૈમાને બૈતુલ-મકદિસનું બાંધકામ કર્યું, ત્યારે તેમણે પોતાના રબ પાસે ત્રણ બાબતો માગી…» અને પછી હદીસનો ઉલ્લેખ કર્યો.

રાફિઅ ઇબ્ન ઉમૈર (રદિયલ્લાહુ અન્હુ) પાસેથી પણ આ હદીસ એવી સનદ અને શબ્દરચના સાથે વર્ણવાઈ છે જે અજાણી છે. તબરાનીએ કહ્યું: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અલ-હસન ઇબ્ન કુતૈબા અલ-અસ્કલાનીએ હદીસ વર્ણવી; તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અય્યૂબ ઇબ્ન સુવૈદે, તેમને તેમના પિતાએ, તેમને ઇબ્રાહીમ ઇબ્ન અબી અબ્લાએ અને તેમને અબૂ ઝાહિરિયાએ રાફિઅ ઇબ્ન ઉમૈર પાસેથી વર્ણવ્યું. તેમણે કહ્યું: મેં રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહેતા સાંભળ્યા: «અલ્લાહ અઝ્ઝા વ જલ્લે દાઉદ (અલૈહિસ્સલામ)ને કહ્યું: “ધરતી પર મારા માટે એક ઘર બાંધો.” દાઉદે આદેશિત ઘર પહેલાં પોતાના માટે ઘર બાંધ્યું.

ત્યારે અલ્લાહે તેમને વહી મોકલી: “હે દાઉદ! તમે મારા ઘર પહેલાં તમારું ઘર ઊભું કર્યું?” તેમણે કહ્યું: “હે મારા રબ! આ તો એ જ રીતે થયું, જેમ કોઈ શાસક પોતાના માટે વિશેષ હક રાખે છે.” ત્યાર પછી તેમણે મસ્જિદનું બાંધકામ શરૂ કર્યું.

દીવાલનું કામ પૂરું થયું ત્યારે તે ત્રણ વાર ધરાશાયી થઈ. તેમણે અલ્લાહ અઝ્ઝા વ જલ્લ પાસે ફરિયાદ કરી અને કહ્યું: “હે દાઉદ! તમે મારા માટે ઘર બાંધવાને લાયક નથી.” તેમણે પૂછ્યું: “હે મારા રબ! શા માટે?” અલ્લાહે કહ્યું: “તમારા હાથોથી વહેલા લોહીના કારણે.”

તેમણે કહ્યું: “હે મારા રબ! શું એ લોહી તમારી ઇચ્છા અને તમારી પ્રસન્નતા માટે નહોતું વહ્યું?” અલ્લાહે કહ્યું: “હા, પરંતુ તેઓ મારા બંદાઓ હતા અને હું તેમના પર વધુ દયાળુ છું.” આ વાત દાઉદને ભારે લાગી. પછી અલ્લાહે તેમને વહી મોકલી: “દુઃખી ન થાઓ, હું તેનું બાંધકામ તમારા પુત્ર સુલૈમાનના હાથો દ્વારા પૂરું કરાવીશ.”

દાઉદનું અવસાન થયું ત્યારે સુલૈમાને તેનું બાંધકામ હાથ ધર્યું. કામ પૂરું થતાં તેમણે બલિદાન અર્પ્યાં, જાનવરો કુરબાન કર્યા અને ઇસ્રાઈલના સંતાનોને ભેગા કર્યા. ત્યારે અલ્લાહે તેમને વહી મોકલી: “હું મારા ઘરનું બાંધકામ પૂરું થતાં તમારો આનંદ જોઉં છું. મારી પાસે માગો, હું તમને આપીશ.”

તેમણે કહ્યું: “હું તમારી પાસે ત્રણ બાબતો માગું છું: એવો ચુકાદો જે તમારા ચુકાદાને અનુરૂપ હોય, એવી બાદશાહી જે મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય, અને જે આ ઘરમાં માત્ર નમાઝ પઢવાના ઇરાદે આવે તે પોતાના ગુનામાંથી એવો નિર્દોષ થઈને પાછો ફરે, જાણે આજે જ તેની માતાએ તેને જન્મ આપ્યો હોય.”» રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ કહ્યું: «બે બાબતો તેમને આપવામાં આવી છે; અને હું આશા રાખું છું કે ત્રીજી પણ તેમને આપવામાં આવી હોય.»

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અબ્દુસ-સમદે હદીસ વર્ણવી; તેમને ઉમર ઇબ્ન રાશિદ અલ-યમામીએ, તેમને ઇયાસ ઇબ્ન સલમા ઇબ્ન અલ-અકવઅે અને તેમણે તેમના પિતા પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «મેં રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કોઈ દુઆ કરતાં સાંભળ્યા નથી, જેને તેમણે આ શબ્દોથી શરૂ ન કરી હોય: “મારો રબ, સર્વોચ્ચ, અતિ મહાન અને અતિશય અર્પણ કરનાર પવિત્ર છે.”»

અબૂ ઉબૈદે કહ્યું: અમને અલી ઇબ્ન સાબિતે હદીસ વર્ણવી; તેમને જઅફર ઇબ્ન બરકાને અને તેમને સાલિહ ઇબ્ન મિસ્મારે કહ્યું: અલ્લાહના નબી દાઉદ (અલૈહિમસ્સલામ)નું અવસાન થયું ત્યારે અલ્લાહે તેમના પુત્ર સુલૈમાન (અલૈહિસ્સલામ)ને વહી મોકલી: «મારી પાસે તમારી જરૂરિયાત માગો.» તેમણે કહ્યું: «હું તમારી પાસે એવો હૃદય માગું છું જે તમારાથી ડરે, જેમ મારા પિતાનું હૃદય તમારાથી ડરતું હતું; અને એવો હૃદય માગું છું જે તમને પ્રેમ કરે, જેમ મારા પિતાનું હૃદય તમને પ્રેમ કરતું હતું.» અલ્લાહે કહ્યું: «મેં મારા બંદાને તેની જરૂરિયાત માગવા કહ્યું, અને તેણે એવી માગણી કરી કે હું તેના હૃદયને મારાથી ડરતું કરું અને તેના હૃદયને મારાથી પ્રેમ કરતું કરું.

તેથી હું તેને એવી બાદશાહી અવશ્ય અર્પણ કરીશ, જે તેના પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય.» આ જ તેમની માગણી હતી.

અલ-બગવીની તફસીર

«તેમણે કહ્યું: “હે મારા રબ! મને માફ કર અને મને એવી બાદશાહી અર્પણ કર, જે મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય.”» મુકાતિલ અને ઇબ્ન કૈસાનના મત મુજબ તેનો અર્થ છે: «જે મારા પછી કોઈને ન મળે.» અતા ઇબ્ન અબી રબાહે કહ્યું: તેમનો આશય હતો: «મને એવી બાદશાહી અર્પણ કર, જે મારા જીવનના અંતિમ સમયમાં મારી પાસેથી છીનવી લઈને બીજા કોઈને ન આપે, જેમ મારા જીવનના અગાઉના સમયમાં તે મારી પાસેથી છીનવી લેવામાં આવી હતી.»

«નિઃશંક, તું જ અત્યંત અર્પણ કરનાર છે.» એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમણે આ માગ્યું, જેથી તે તેમની નુબુવ્વતની નિશાની, તેમના રિસાલતની દલીલ અને ચમત્કાર બને. અને એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમણે આ માગ્યું, જેથી તે તેમની તૌબા કબૂલ થઈ હોવાની નિશાની બને: અલ્લાહે તેમની દુઆ કબૂલ કરી, તેમની બાદશાહી તેમને પાછી આપી અને તેમાં વધારો પણ કર્યો. મુકાતિલ ઇબ્ન હય્યાન કહે છે: સુલૈમાન પાસે બાદશાહી તો હતી જ, પરંતુ «મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય» એમ કહીને તેમનો આશય પવન, પક્ષીઓ અને શૈતાનોને વશ કરાવવાનો હતો; પછીની આયતો આ વાતનો પુરાવો છે.

અબ્દુલવાહિદ અલ-મલીહીએ અમને હદીસ વર્ણવી; તેમને અહમદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અન-નુઅૈમીએ, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન યુસુફે, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્માઈલ અલ-બુખારીએ, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન બશ્શારે, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન જઅફરે, તેમને શુઅબાએ, તેમને મુહમ્મદ ઇબ્ન ઝિયાદે અને તેમને અબૂ હુરૈરાએ નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પાસેથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «ગઈ રાતે જિન્નોમાંનો એક ઇફ્રીત અચાનક આવ્યો, જેથી મારી નમાઝમાં વિક્ષેપ પાડે. અલ્લાહે તેને મારા કાબૂમાં કરી દીધો અને મેં તેને પકડી લીધો. મેં વિચાર્યું કે તેને મસ્જિદના એક થાંભલા સાથે બાંધી દઉં, જેથી તમે બધા તેને જોઈ શકો. પરંતુ મને મારા ભાઈ સુલૈમાનની આ દુઆ યાદ આવી: “હે મારા રબ!

મને એવી બાદશાહી અર્પણ કર, જે મારા પછી કોઈને પ્રાપ્ત ન થાય.” તેથી મેં તેને ધિક્કારેલો અને અપમાનિત કરીને પાછો મોકલી દીધો.»