મોમિનો માટે ફરિશ્તાઓની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

(અને તેમને દુષ્કર્મોથી સુરક્ષિત રાખ) એટલે કે ખરાબ કૃત્યોથી અને તેમની સજાથી, કારણ કે તે કરનારને દુઃખ પહોંચાડે છે. (અને તે દિવસે જેને તું દુષ્કર્મોથી સુરક્ષિત રાખે) એટલે કે કિયામતના દિવસે, (તો નિઃશંક તેં તેના પર કૃપા કરી) કારણ કે તારી કૃપા બંદાઓ પર સતત વરસતી રહે છે; બંદાઓનાં પાપો અને દુષ્કર્મો સિવાય બીજી કોઈ વસ્તુ તેને રોકતી નથી. જેને તું દુષ્કર્મોથી બચાવે છે, તેને તું સદ્કર્મો અને તેના સારા બદલા તરફ માર્ગદર્શન આપે છે.

(અને તે) એટલે કે દુષ્કર્મોથી બચાવીને અનિષ્ટ દૂર થવું અને કૃપા પ્રાપ્ત થવાથી પ્રિય વસ્તુ મળવી, (એ જ મહાન સફળતા છે), જેના જેવી બીજી કોઈ સફળતા નથી અને જેના કરતાં ઉત્તમ વસ્તુ માટે સ્પર્ધા કરનારાઓ સ્પર્ધા કરી શકે તેમ નથી.

ફરિશ્તાઓની આ દુઆમાં તેમના પાલનહાર વિશેની તેમની સંપૂર્ણ જાણકારી અને અલ્લાહના સુંદર નામો દ્વારા તેની સમક્ષ વિનંતી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. અલ્લાહને એ પસંદ છે કે તેના બંદાઓ આ નામો દ્વારા તેની પાસે વિનંતી કરે અને જે બાબત માટે દુઆ કરે છે તેને અનુરૂપ દુઆ કરે. તેમની દુઆમાં કૃપાની પ્રાપ્તિ અને માનવીય સ્વભાવની અપૂર્ણતાને કારણે ઊભા થતા પાપોના પ્રભાવને દૂર કરવાની માગણી હતી; અલ્લાહે માનવીની અપૂર્ણતા અને પાપો તરફ તેની પ્રેરણાને જાણેલી છે, તેમજ તેનાં મૂળ અને કારણોને પણ પોતાના જ્ઞાનથી ઘેરી લીધાં છે. તેથી તેમણે રહેમ કરનાર અને સર્વજ્ઞ અલ્લાહનો વસીલો લીધો.

આ દુઆમાં અલ્લાહ પ્રત્યેની તેમની સંપૂર્ણ અદબ પણ સામેલ છે: તેમણે સ્વીકાર્યું કે અલ્લાહ તેમનો સામાન્ય અને વિશેષ પાલનહાર છે; આ બાબતમાં તેમનો પોતાનો કોઈ અધિકાર કે નિર્ણય નથી. તેમની દુઆ તો એવા વ્યક્તિ તરફથી છે જે દરેક રીતે સ્વભાવે જરૂરતમંદ છે અને પોતાના પાલનહાર સામે કોઈ ખાસ સ્થિતિનો દાવો કરી શકતો નથી. આ તો અલ્લાહની કૃપા, ઉદારતા અને ઉપકાર જ છે.

આ દુઆ એ પણ દર્શાવે છે કે તેઓ પોતાના પાલનહારને સંપૂર્ણપણે અનુરૂપ છે: અલ્લાહને તે કાર્યો પ્રિય છે જેને તેઓ પોતે ઇબાદત રૂપે કરે છે, અને તેઓ પ્રેમ કરનારાઓ જેવી મહેનતથી તે કરે છે. તેઓ એવા ઈમાનવાળાઓ માટે દુઆ કરે છે, જેમને અલ્લાહ પોતાની સર્જનામાંથી પસંદ કરે છે અને ચાહે છે; કારણ કે ઈમાનવાળાઓ સિવાયના જવાબદારી સોંપાયેલા લોકો અલ્લાહને અપ્રિય છે. ફરિશ્તાઓનો ઈમાનવાળાઓ પ્રત્યેનો પ્રેમ તેમને માટે દુઆ કરવા અને તેમની સ્થિતિ સુધરે તે માટે પ્રયત્ન કરવા પ્રેરે છે. કોઈ વ્યક્તિ માટે દુઆ કરવી તેના પ્રત્યેના પ્રેમનો સૌથી સ્પષ્ટ પુરાવો છે, કારણ કે માણસ માત્ર તેને માટે દુઆ કરે છે જેને તે ચાહે છે.

«અને ઈમાનવાળાઓ માટે માફી માંગે છે» પછી અલ્લાહે તેમની દુઆનો જે વિગતવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે, તેમાં તેની કિતાબ પર વિચાર કરવાની રીત તરફ એક સૂક્ષ્મ સંકેત છે. વિચાર કરનાર વ્યક્તિએ માત્ર શબ્દનો અલગથી દેખાતો અર્થ લઈને અટકી ન જવું જોઈએ; પરંતુ પહેલાં શબ્દનો સાચો અર્થ સમજ્યા પછી પોતાની બુદ્ધિથી એ બાબત, તેના સુધી પહોંચાડતા માર્ગો, તેના વિના જે બાબત પૂર્ણ ન થાય અને જેના પર તે આધારિત હોય તે તમામ બાબતો પર વિચાર કરવો જોઈએ. પછી તેને ખાતરી થાય કે અલ્લાહે તેનો પણ ઇરાદો રાખ્યો છે, જેમ તેને ખાતરી થાય છે કે અલ્લાહે શબ્દથી વ્યક્ત થતો વિશેષ અર્થ ઇચ્છ્યો છે.

અલ્લાહે તેનો ઇરાદો રાખ્યો છે એવી ખાતરી થવાના બે કારણો છે: એક, વ્યક્તિ જાણે અને નિશ્ચિત માને કે એ બાબતો અર્થના અનુસંગી છે અને તેના પર આધાર રાખે છે; બીજું, તે જાણે કે અલ્લાહ દરેક વસ્તુનો જ્ઞાતા છે અને અલ્લાહે પોતાના બંદાઓને તેની કિતાબ પર વિચારવા અને મનન કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. અલ્લાહે આ અર્થોમાંથી શું અનિવાર્ય બને છે તે જાણ્યું છે. તેણે જ જણાવ્યું છે કે તેની કિતાબ માર્ગદર્શન, પ્રકાશ અને દરેક વસ્તુનું સ્પષ્ટ વર્ણન છે; અને તે સૌથી સ્પષ્ટ તથા સૌથી ઉત્તમ વાણી છે. આ રીતે અલ્લાહ પોતાના બંદાને જેટલી તૌફીક આપે તે પ્રમાણમાં તેને મહાન જ્ઞાન અને પુષ્કળ ભલાઈ પ્રાપ્ત થાય છે.

અમારી આ તફસીરમાં પણ આ પ્રકારની ઘણી વાતો છે, જે અલ્લાહે અમને કૃપા કરીને આપી છે.

કેટલીક આયતોમાં આ વાતનો આધાર યોગ્ય વિચાર ન કરનારને અસ્પષ્ટ રહી શકે છે. અમે અલ્લાહને વિનંતી કરીએ છીએ કે તે પોતાની રહેમતના ખજાનામાંથી અમને એવું જ્ઞાન આપે જે અમારી અને મુસલમાનોની સ્થિતિ સુધારવાનું કારણ બને. અમારી પાસે તેની ઉદારતા સાથે જોડાયેલા રહેવા અને તેના ઉપકારનો વસીલો લેવા સિવાય કોઈ માર્ગ નથી; અમે દરેક ક્ષણે અને પળે તેના ઉપકારમાં જીવી રહ્યા છીએ. અમે તેની કૃપા માગીએ છીએ કે તે અમારી પોતાની જાતના એ અનિષ્ટથી અમને બચાવે, જે તેની રહેમત પહોંચવામાં અવરોધ અને અડચણ બને છે.

નિઃશંક તે ઉદાર અને અતિદાનશીલ છે; તેણે કારણો અને તેનાં પરિણામો બંનેની કૃપા કરી છે.

આ દુઆમાં એ પણ સામેલ છે કે જીવનસાથી, સંતાન અને સાથી જેવા નજીકના લોકો પોતાના સારા સાથીના કારણે સુખી થાય છે; તેની સાથેનો સંબંધ તેના પોતાના કર્મો અને કર્મનાં કારણોથી બહારની ભલાઈનું કારણ બને છે. જેમ ફરિશ્તાઓ ઈમાનવાળાઓ માટે અને તેમના પિતૃઓ, જીવનસાથીઓ તથા સંતાનોમાંથી જે સદાચારી હોય તેમના માટે દુઆ કરતા હતા. એમ પણ કહી શકાય કે તેમના માટે સદાચારી હોવું આવશ્યક છે, કારણ કે અલ્લાહે કહ્યું છે: «અને જે સદાચારી હોય»; ત્યારે આ તેમના પોતાના કર્મનું પરિણામ છે. અલ્લાહ વધુ જાણે છે.

અલ્લાહ તઆલા જણાવે છે કે તે ઈમાનવાળા બંદાઓ પર સંપૂર્ણ દયા કરે છે અને તેમની કિસ્મત બહારનાં એવા કારણો તેમની ખુશી માટે ઊભાં કરે છે, જે તેમની પોતાની શક્તિની બહાર છે. તેમાં નિકટના ફરિશ્તાઓ દ્વારા તેમના માટે માફી માંગવી અને તેમના ધર્મ તથા આખિરતના હિત માટે દુઆ કરવી સામેલ છે. આ વાતમાં અર્શને ધારણ કરનારા અને તેની આસપાસના ફરિશ્તાઓના માન-મોભા, તેમના પાલનહારની નજીકના સ્થાન, તેમની ઘણી ઇબાદત અને અલ્લાહના બંદાઓ પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠા વિશે પણ જણાવાયું છે; કારણ કે તેઓ જાણે છે કે અલ્લાહને તેમની આ નિષ્ઠા પ્રિય છે.

તેથી અલ્લાહે કહ્યું: «જેઓ અર્શને ધારણ કરે છે» એટલે કે રહેમાનનો અર્શ, જે સર્જાયેલી વસ્તુઓની છત, સૌથી વિશાળ, સૌથી મહાન અને સૌથી સુંદર છે તથા અલ્લાહની સૌથી નજીક છે. અલ્લાહે ધરતી, આકાશો અને કુર્સીને ઘેરી રાખ્યાં છે. આ ફરિશ્તાઓને અલ્લાહે પોતાના મહાન અર્શને ધારણ કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. તેથી નિઃશંક તેઓ સૌથી મોટા, મહાન અને શક્તિશાળી ફરિશ્તાઓમાંના છે.

અલ્લાહે તેમને અર્શ ધારણ કરવા માટે પસંદ કર્યા, ઉલ્લેખમાં આગળ રાખ્યા અને પોતાની નજીક સ્થાન આપ્યું—આ બધું દર્શાવે છે કે તેઓ ફરિશ્તાઓના સૌથી શ્રેષ્ઠ વર્ગમાંના છે. અલ્લાહે કહ્યું: «તે દિવસે તમારા પાલનહારનો અર્શ તેમના ઉપર આઠ જણા ધારણ કરશે» (અલ-હાક્કાહ, 69:17).

«અને તેની આસપાસના» એટલે સ્થાન અને શ્રેષ્ઠતામાં નજીકના ફરિશ્તાઓ. «તેઓ પોતાના પાલનહારની પ્રશંસા સાથે તસ્બીહ કરે છે»: આ તેમની ઘણી ઇબાદતની પ્રશંસા છે, ખાસ કરીને તસ્બીહ અને તહ્મીદની. બીજી બધી ઇબાદતો પણ અલ્લાહની તસ્બીહ અને તહ્મીદમાં સામેલ છે, કારણ કે તે બંદો અલ્લાહ સિવાય બીજા કોઈ માટે ઇબાદત ન કરે એ રીતે તેને દરેક ખામીથી પવિત્ર ઠરાવે છે અને તેની પ્રશંસા કરે છે. ખરેખર, અલ્લાહની પ્રશંસા કરવી એ તેની ઇબાદત છે.

બંદાનું «સુભાનલ્લાહિ વ બિહમ્દિહિ» કહેવું પણ આમાં સામેલ છે અને તે ઇબાદતોમાંની એક છે.

«અને ઈમાનવાળાઓ માટે માફી માંગે છે»: આ ઈમાનના અનેક લાભો અને મહાન ગુણોમાંનો એક છે કે જેમના પર કોઈ પાપ નથી એવા ફરિશ્તાઓ ઈમાનવાળા લોકો માટે માફી માંગે છે. ઈમાનવાળો પોતાના ઈમાન દ્વારા આ મહાન ફઝીલતનું કારણ બને છે. માફીના કેટલાક આવશ્યક પરિણામો છે, જેના વિના તે પૂર્ણ થતી નથી. ઘણા લોકો એમ માને છે કે માફી માંગવાનો અર્થ માત્ર પાપો માફ કરવાની વિનંતી છે; પરંતુ અલ્લાહે તેમની માફી માટેની દુઆનું વર્ણન કરતાં એ બાબતોનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેના વિના માફી પૂર્ણ થતી નથી.

તેણે કહ્યું: «હે અમારા પાલનહાર! તારી રહેમત અને જ્ઞાન દરેક વસ્તુને વ્યાપી ગયાં છે.» તારું જ્ઞાન દરેક વસ્તુને ઘેરી વળ્યું છે; કોઈ છૂપી વસ્તુ તારી જાણ બહાર નથી અને ધરતી કે આકાશમાં રજકણ જેટલી વસ્તુ પણ તારા જ્ઞાનથી બહાર નથી—તેના કરતાં નાની કે મોટી વસ્તુ પણ નહીં. તારી રહેમત દરેક વસ્તુને વ્યાપી વળી છે.

ઉપરના અને નીચેના તમામ લોક અલ્લાહની રહેમતથી ભરપૂર છે; તેની રહેમતે તેમને ઘેરી લીધા છે અને તેની સર્જેલી દરેક વસ્તુ સુધી પહોંચી છે.

«તો જેઓ તૌબા કરે તેમને માફ કરી દે»: એટલે શિર્ક અને પાપોથી તૌબા કરે. «અને તારા માર્ગનું અનુસરણ કરે»: એટલે તારા રસૂલોનું અનુસરણ કરીને, તને એકમાત્ર માનીને અને તારી આજ્ઞાનું પાલન કરીને. «અને તેમને જહન્નમની યાતનાથી બચાવ»: એટલે તેમને યાતનાથી અને યાતનાનાં કારણોથી બચાવ.

«હે અમારા પાલનહાર! તેમને અદનના બાગોમાં પ્રવેશ આપ, જેનું તેં તેમને વચન આપ્યું છે»: જેનું વચન તેં પોતાના રસૂલોની વાણી દ્વારા આપ્યું છે. «અને જે સદાચારી હોય» એટલે ઈમાન અને સદ્કર્મથી સારા બનેલા હોય—«તેમના પિતૃઓ, તેમના જીવનસાથીઓ» એટલે તેમની પત્નીઓ, પતિઓ, મિત્રો અને સાથીઓમાંથી, «અને તેમના સંતાનોમાંથી પણ». «નિઃશંક તું જ પ્રબળ છે»: દરેક વસ્તુ પર વિજયી અને તેને વશ કરનાર.

તારી શક્તિથી તું તેમનાં પાપો માફ કરે છે, તેમને અનિષ્ટથી બચાવે છે અને દરેક ભલાઈ સુધી પહોંચાડે છે. «હિકમતવાળો»: દરેક વસ્તુને તેના યોગ્ય સ્થાને મૂકનાર. હે અમારા પાલનહાર! અમે તારી પાસે એવી વસ્તુ માગતા નથી જે તારી હિકમતની વિરુદ્ધ હોય; પરંતુ તારી હિકમત—જેની જાણ તેં પોતાના રસૂલો દ્વારા કરાવી—અને તારી કૃપા ઈમાનવાળાઓને માફી આપવાની માગણી કરે છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

(અને તેમને દુષ્કર્મોથી સુરક્ષિત રાખ) એટલે કે તેઓ દુષ્કર્મ કરે તેનાથી અથવા તેમનાં દુષ્કર્મોના પરિણામથી તેમને બચાવ, જો તેઓએ તે કર્યા હોય. (અને તે દિવસે જેને તું દુષ્કર્મોથી સુરક્ષિત રાખે) એટલે કે કિયામતના દિવસે, (તો નિઃશંક તેં તેના પર કૃપા કરી) એટલે કે તેની સાથે દયા કરી અને તેને સજામાંથી બચાવ્યો. (અને એ જ મહાન સફળતા છે).

(હે અમારા પાલનહાર! તેમને અદનના બાગોમાં પ્રવેશ આપ, જેનું તેં તેમને વચન આપ્યું છે; અને તેમના પિતૃઓ, તેમના જીવનસાથીઓ અને તેમના સંતાનોમાંથી જે સદાચારી હોય તેમને પણ.) એટલે કે તેમને તેમની સાથે ભેગા કર, જેથી નજીકનાં ઘરોમાં એકત્ર થવાથી તેમની આંખો ઠરે. જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «અને જે લોકો ઈમાન લાવ્યા અને તેમનાં સંતાનોએ ઈમાનમાં તેમનું અનુસરણ કર્યું, અમે તેમનાં સંતાનોને તેમની સાથે જોડી દઈશું અને તેમના કર્મોમાંથી કંઈ પણ ઓછું નહીં કરીએ» (અત-તૂર, 52:21).

એટલે અમે બધાને સ્થાનમાં સમાન કરીશું, જેથી તેમની આંખો ઠરે. વધુ કર્મ કરનારનો દરજ્જો ઘટાડીને ઓછાં કર્મ કરનાર જેટલો નહીં કરીએ; પરંતુ ઓછા કર્મ કરનારને અમારી કૃપા અને ઉપકારથી ઊંચો ઉઠાવીને વધુ કર્મ કરનારની સમકક્ષ કરીશું.

સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે કહ્યું: ઈમાનવાળો જન્નતમાં પ્રવેશ કરશે ત્યારે પોતાના પિતા, પુત્ર અને ભાઈ વિશે પૂછશે: «તેઓ ક્યાં છે?» કહેવામાં આવશે: «તેમનાં કર્મો તારા જેટલા નથી.» તે કહેશે: «મેં તો મારા માટે અને તેમના માટે જ કર્મો કર્યાં હતાં.» તેથી તેમને તેના દરજ્જામાં તેની સાથે જોડવામાં આવશે.

પછી સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે આ આયત પઢી: «હે અમારા પાલનહાર! તેમને અદનના બાગોમાં પ્રવેશ આપ, જેનું તેં તેમને વચન આપ્યું છે; અને તેમના પિતૃઓ, તેમના જીવનસાથીઓ તથા તેમના સંતાનોમાંથી જે સદાચારી હોય તેમને પણ. નિઃશંક તું જ પ્રબળ, હિકમતવાળો છે.» મુતર્રિફ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અશ-શિખ્ખીરે કહ્યું: «અલ્લાહના બંદાઓમાં ઈમાનવાળાઓ માટે સૌથી વધુ હિતેચ્છુ ફરિશ્તાઓ છે.»

પછી તેમણે આ આયત પઢી: «હે અમારા પાલનહાર! તેમને અદનના બાગોમાં પ્રવેશ આપ, જેનું તેં તેમને વચન આપ્યું છે.» અને ઈમાનવાળાઓ માટે સૌથી વધુ કપટી સર્જનો શૈતાનો છે. «નિઃશંક તું જ પ્રબળ, હિકમતવાળો છે» એટલે કે તને કોઈ રોકી શકે તેમ નથી અને કોઈ તારા પર વિજય મેળવી શકે તેમ નથી; તું જે ઇચ્છે તે થાય છે અને જે ઇચ્છતો નથી તે થતું નથી.

તું પોતાના વચનો અને કાર્યોમાં, પોતાના શરઅ અને તકદીરમાં હિકમતવાળો છે. (અત-તૂર, 52:21).

અલ્લાહ તઆલા જણાવે છે કે અર્શને ધારણ કરનારા ચાર નિકટના ફરિશ્તાઓ અને તેની આસપાસના કરૂબીય્યીન પોતાના પાલનહારની પ્રશંસા સાથે તસ્બીહ કરે છે. એટલે કે તેઓ એવી તસ્બીહને પ્રશંસા સાથે જોડે છે જે ખામીઓનો નકાર કરે છે, અને એવી પ્રશંસાને જોડે છે જે પ્રશંસનીય ગુણોનો પુરાવો આપે છે. «અને તેના પર ઈમાન ધરાવે છે» એટલે કે તેઓ તેની સમક્ષ વિનમ્ર અને આધીન રહે છે. «અને ઈમાનવાળાઓ માટે માફી માંગે છે» એટલે કે ધરતી પરના, અદૃશ્ય પર ઈમાન ધરાવનારા લોકો માટે.

અલ્લાહે પોતાના નિકટના ફરિશ્તાઓને ઈમાનવાળાઓ માટે તેમની ગેરહાજરીમાં દુઆ કરવા નિયુક્ત કર્યા છે. આ ફરિશ્તાઓના સ્વભાવમાં હોવાથી, કોઈ મોમિન પોતાના ભાઈ માટે તેની ગેરહાજરીમાં દુઆ કરે ત્યારે તેઓ «આમીન» કહે છે. જેમ સહિહ મુસ્લિમમાં સાબિત છે: «જ્યારે મુસલમાન પોતાના ભાઈ માટે તેની ગેરહાજરીમાં દુઆ કરે છે, ત્યારે ફરિશ્તો કહે છે: “આમીન, અને તારા માટે પણ તેના જેવું જ હોય!”»

ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન મુહમ્મદ—એટલે ઇબ્ન અબી શૈબા—એ હદીસ વર્ણવી; તેમણે અમને અબ્દા ઇબ્ન સુલૈમાનથી, તેમણે મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્હાકથી, તેમણે યાકૂબ ઇબ્ન ઉત્બાથી અને તેમણે ઇક્રિમાથી વર્ણવી કે ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ ઉમય્યાના કાવ્યની એક વાતને સાચી ઠરાવી અને તે વ્યક્તિએ કહ્યું:

«એક બળદ અને થોર [તારામંડળનાં નામ] તેના જમણા પગ નીચે છે, અને ગીધ બીજી તરફ, તથા એક સિંહ નજર રાખી રહ્યો છે.»

અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «તેણે સાચું કહ્યું.» તેણે આગળ કહ્યું:

«દરેક રાત્રિના અંતે સૂર્ય ઊગે છે, તેનો લાલ રંગ સવારે ગુલાબી થઈ જાય છે. પણ તે અમારા માટે સહેલાઈથી ઊગવાનો ઇનકાર કરે છે; તે તો ક્યારેક ત્રાસ આપીને, ક્યારેક ચાબુક મારીને જ ઊગે છે.»

નબી ﷺ એ કહ્યું: «તેણે સાચું કહ્યું.» આની સનદ સારી છે. આથી જાણવા મળે છે કે હાલમાં અર્શને ધારણ કરનારા ચાર છે અને કિયામતના દિવસે તેઓ આઠ થશે, જેમ અલ્લાહે કહ્યું: «તે દિવસે તમારા પાલનહારનો અર્શ તેમના ઉપર આઠ જણા ધારણ કરશે.»

અહીં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: આ આયતથી સમજાતી બાબત અને આ હદીસના અર્થ વચ્ચે, તેમજ અબૂ દાઉદે વર્ણવેલી હદીસ સાથે કેવી રીતે મેળ બેસે? અબૂ દાઉદે કહ્યું: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન અસ-સબ્બાહ અલ-બઝ્ઝારે વર્ણવ્યું; તેમણે અમને અલ-વલીદ ઇબ્ન અબી થૌરથી, તેમણે સિમાકથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ઉમૈરાથી, તેમણે અલ-અહ્નફ ઇબ્ન કૈસથી અને તેમણે અલ-અબ્બાસ ઇબ્ન અબ્દુલ મુત્તલિબથી વર્ણવ્યું. તેમણે કહ્યું: «હું બત્હામાં એક સમૂહ સાથે હતો, જેમાં અલ્લાહના રસૂલ ﷺ પણ હતા. એક વાદળ તેમના ઉપરથી પસાર થયું.

તેમણે તેની તરફ જોયું અને પૂછ્યું: “તમે આને શું કહો છો?” તેઓએ કહ્યું: “વાદળ.” તેમણે પૂછ્યું: “અને મિઝ્ન?” તેઓએ કહ્યું: “મિઝ્ન.” તેમણે પૂછ્યું: “અને અનાન?” તેઓએ કહ્યું: “અનાન.”» અબૂ દાઉદે કહ્યું: «હું “અનાન” શબ્દને બરાબર સમજી શક્યો નહોતો.»

તેમણે પૂછ્યું: «શું તમે જાણો છો કે આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનું અંતર કેટલું છે?» તેઓએ કહ્યું: «અમે જાણતા નથી.» તેમણે કહ્યું: «તે બંને વચ્ચેનું અંતર એક, બે કે ત્રોતેર વર્ષનું છે. પછી તેની ઉપર બીજું આકાશ પણ એટલા જ અંતરે છે.» તેમણે આ રીતે સાત આકાશો ગણાવ્યાં.

પછી કહ્યું: «સાતમા આકાશની ઉપર એક સમુદ્ર છે; તેની નીચેથી ઉપર સુધીનું અંતર એક આકાશથી બીજા આકાશ વચ્ચે જેટલું છે. પછી તેની ઉપર આઠ પહાડી બકરાં છે; તેમના ખૂરથી ઘૂંટણ સુધીનું અંતર એક આકાશથી બીજા આકાશ વચ્ચે જેટલું છે. પછી તેમની પીઠ ઉપર અર્શ છે; તેના નીચેના ભાગથી ઉપરના ભાગ સુધીનું અંતર એક આકાશથી બીજા આકાશ વચ્ચે જેટલું છે. પછી અલ્લાહ, મહાન અને મહિમાવાન, તેની ઉપર છે.»

અબૂ દાઉદે પછી આ હદીસ સિમાક ઇબ્ન હર્બથી જ વર્ણવી છે. અત-તિર્મિધીએ કહ્યું: «હસન ગરીબ.» આ હદીસનો અર્થ એ થાય છે કે અર્શને ધારણ કરનારા આઠ છે. શહર ઇબ્ન હૌશબે કહ્યું: «અર્શને ધારણ કરનારા આઠ છે. તેમાંથી ચાર કહે છે: “હે અલ્લાહ! તારી પવિત્રતા સાથે તારી પ્રશંસા કરીએ છીએ.

તારી સહનશીલતા, તારા જ્ઞાન પછી પણ, પ્રશંસનીય છે.” અને ચાર કહે છે: “હે અલ્લાહ! તારી પવિત્રતા સાથે તારી પ્રશંસા કરીએ છીએ. તારી માફી, તારી શક્તિ પછી પણ, પ્રશંસનીય છે.”» આ કારણે તેઓ ઈમાનવાળાઓ માટે માફી માંગતી વખતે કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર!

તારી રહેમત અને જ્ઞાન દરેક વસ્તુને વ્યાપી ગયાં છે.» એટલે કે તારી રહેમત તેમનાં પાપો અને ભૂલોને આવરી લે છે અને તારું જ્ઞાન તેમનાં તમામ કર્મો, હલનચલન અને સ્થિરતાને ઘેરી વળે છે.

«તો જેઓ તૌબા કરે અને તારા માર્ગનું અનુસરણ કરે તેમને માફ કરી દે»: એટલે તેઓ પાપોનો ત્યાગ કરીને તૌબા કરે, અલ્લાહ તરફ પાછા ફરે અને જે સ્થિતિમાં હતા તેમાંથી છૂટી જાય; તથા સદ્કર્મો કરવા અને અનિષ્ટ છોડવાની તારી આજ્ઞાનું અનુસરણ કરે. «અને તેમને જહન્નમની યાતનાથી બચાવ»: એટલે તેમને જહન્નમની પીડાદાયક અને કષ્ટદાયક યાતનાથી દૂર રાખ. (અલ-હાક્કાહ, 69:17; અત-તૂર, 52:21).

અલ-બગવીની તફસીર

(હે અમારા પાલનહાર! તેમને અદનના બાગોમાં પ્રવેશ આપ, જેનું તેં તેમને વચન આપ્યું છે; અને તેમના પિતૃઓ, તેમના જીવનસાથીઓ તથા તેમના સંતાનોમાંથી જે સદાચારી હોય તેમને પણ. નિઃશંક તું જ પ્રબળ, હિકમતવાળો છે.) સઈદ ઇબ્ન જુબૈરે કહ્યું: «ઈમાનવાળો જન્નતમાં પ્રવેશ કરશે ત્યારે કહેશે: “મારા પિતા ક્યાં છે?

મારી માતા ક્યાં છે? મારું સંતાન ક્યાં છે? મારી પત્ની ક્યાં છે?” તેને કહેવામાં આવશે: “તેમણે તારા જેવાં કર્મો કર્યાં નથી.” તે કહેશે: “હું તો મારા અને તેમના માટે કર્મો કરતો હતો.” પછી કહેવામાં આવશે: “તેમને જન્નતમાં પ્રવેશ આપો.”»

અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનો વચન: «જેઓ અર્શને ધારણ કરે છે અને તેની આસપાસ છે» એટલે અર્શને ધારણ કરનારા અને તેની આસપાસ ફરતા ફરિશ્તાઓ; તેઓ કરૂબીય્યીન છે અને ફરિશ્તાઓના આગેવાનો છે. ઇબ્ન અબ્બાસે કહ્યું: અર્શને ધારણ કરનારાઓમાંના દરેકના પગની પાનીથી પગનાં તળિયાં સુધીનું અંતર પાંચસો વર્ષની મુસાફરી જેટલું છે. એવું પણ વર્ણવાય છે કે તેમના પગ ધરતીનાં સૌથી નીચેના સ્તરો સુધી પહોંચે છે અને ધરતીઓ તથા આકાશો તેમની કમર સુધી છે. તેઓ કહે છે: «મહિમા અને પ્રભુત્વના સ્વામીની પવિત્રતા છે; સામ્રાજ્ય અને આધિપત્યના સ્વામીની પવિત્રતા છે; જીવંત, જે કદી મરતો નથી, તેની પવિત્રતા છે; ફરિશ્તાઓ અને રૂહના પાલનહાર અત્યંત પવિત્ર છે.»

મૈસરા ઇબ્ન ઉરૂબાએ કહ્યું: «તેમના પગ સૌથી નીચેની ધરતીમાં છે, તેમના માથાં અર્શને વીંધીને ઉપર નીકળી ગયાં છે; તેઓ વિનમ્ર છે અને પોતાની નજર ઊંચી કરતા નથી. તેઓ સાતમા આકાશના રહેવાસીઓ કરતાં પણ વધુ ભય રાખે છે; સાતમા આકાશના રહેવાસીઓ તેમની નીચેના આકાશના રહેવાસીઓ કરતાં વધુ ભય રાખે છે અને એ જ રીતે દરેક ઉપરના આકાશના રહેવાસીઓ તેમની નીચેના આકાશના રહેવાસીઓ કરતાં વધુ ભય રાખે છે.» મુજાહિદે કહ્યું: «ફરિશ્તાઓ અને અર્શ વચ્ચે પ્રકાશનાં સિત્તેર પડદાં છે.»

મુહમ્મદ ઇબ્ન અલ-મુનકદિરે જાબિરથી વર્ણવ્યું કે અલ્લાહના રસૂલ ﷺ એ કહ્યું: «અલ્લાહના અર્શને ધારણ કરનારા એક ફરિશ્તા વિશે વર્ણન કરવાની મને પરવાનગી આપવામાં આવી છે: તેની કાનની લવથી ખભા સુધીનું અંતર સાતસો વર્ષની મુસાફરી જેટલું છે.» જાફર ઇબ્ન મુહમ્મદે પોતાના પિતા અને દાદાથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «અર્શના એક પગ અને બીજા પગ વચ્ચેનું અંતર ઝડપથી ઉડતા પક્ષીની ઉડાનનો ત્રીસ હજાર વર્ષ જેટલો સમય છે. દરરોજ અર્શને પ્રકાશના સિત્તેર હજાર રંગોથી શણગારવામાં આવે છે; અલ્લાહની કોઈ પણ સર્જેલી વસ્તુ તેને જોઈ શકતી નથી. તમામ વસ્તુઓ અર્શની સરખામણીમાં ખુલ્લા રણમાં પડેલી વીંટી જેવી છે.»

મુજાહિદે કહ્યું: «સાતમા આકાશ અને અર્શ વચ્ચે પ્રકાશનાં સિત્તેર હજાર પડદાં છે, અને એક અંધકારનો પડદો, પછી પ્રકાશનો પડદો, પછી અંધકારનો પડદો છે.» વહબ ઇબ્ન મુનબ્બિહે કહ્યું: «અર્શની આસપાસ ફરિશ્તાઓની સિત્તેર હજાર હરોળો છે; એક હરોળની પાછળ બીજી હરોળ છે. તેઓ અર્શની પરિક્રમા કરે છે—એક જૂથ આગળ આવે છે અને બીજું પાછું જાય છે. જ્યારે એક જૂથ બીજાને સામસામે મળે છે ત્યારે આ જૂથ તહલીલ કહે છે અને પેલું જૂથ તકબીર કહે છે.

તેમની પાછળ ઊભેલા ફરિશ્તાઓની સિત્તેર હજાર હરોળો છે; તેમના હાથ ગળા સુધી ઊંચા છે અને ખભા પર મૂકેલા છે. જ્યારે તેઓ પહેલા ફરિશ્તાઓની તકબીર અને તહલીલ સાંભળે છે ત્યારે અવાજ ઊંચો કરીને કહે છે: “તારી પવિત્રતા સાથે તારી પ્રશંસા કરીએ છીએ! તું કેટલો મહાન અને ગૌરવશાળી છે! તું જ અલ્લાહ છે, તારા સિવાય કોઈ ઈલાહ નથી.

તું સૌથી મહાન છે; તમામ સર્જનો તારી પાસે પાછાં ફરવાના છે.” તેમના પાછળ ફરિશ્તાઓની એક લાખ હરોળો છે; તેમણે જમણો હાથ ડાબા હાથ પર મૂક્યો છે. તેમનામાંનો દરેક એવો તહ્મીદ સાથે તસ્બીહ કરે છે જે બીજો કોઈ કરતો નથી. તેમનામાંના દરેકની બે પાંખો વચ્ચેનું અંતર ત્રણસો વર્ષની મુસાફરી જેટલું છે અને તેની કાનની લવથી ખભા સુધીનું અંતર ચારસો વર્ષની મુસાફરી જેટલું છે.

અલ્લાહે અર્શની આસપાસના ફરિશ્તાઓથી આગનાં સિત્તેર, અંધકારનાં સિત્તેર, પ્રકાશનાં સિત્તેર, સફેદ મોતીનાં સિત્તેર, લાલ યાકૂતનાં સિત્તેર, પીળા યાકૂતનાં સિત્તેર, લીલા ઝબરજદનાં સિત્તેર, બરફનાં સિત્તેર, પાણીનાં સિત્તેર અને કરા પડવાના સિત્તેર પડદાં દ્વારા પોતાને ઓઝલ રાખ્યો છે; આ સિવાય જે અલ્લાહ જ જાણે છે તે પણ છે.» તેમણે કહ્યું: «અર્શને ધારણ કરનારા અને તેની આસપાસના દરેક ફરિશ્તાના ચાર ચહેરા છે: બળદનો ચહેરો, સિંહનો ચહેરો, ગીધનો ચહેરો અને માનવનો ચહેરો. દરેકને ચાર પાંખો છે: બે પાંખોથી તેઓ પોતાનો ચહેરો ઢાંકે છે, જેથી અર્શ તરફ જોઈને મૂર્છિત ન થઈ જાય; અને બે પાંખો હલાવવા માટે છે.

તેમની વાણી તસ્બીહ, તહ્મીદ, તકબીર અને તઅઝીમ સિવાય બીજી કોઈ નથી.»

અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનો વચન: «તેઓ પોતાના પાલનહારની પ્રશંસા સાથે તસ્બીહ કરે છે અને તેના પર ઈમાન ધરાવે છે» એટલે તેઓ સ્વીકારે છે કે તે એક છે અને તેનો કોઈ ભાગીદાર નથી. અમને અબ્દુલ વાહિદ અલ-મુલૈહી, અબૂ મનસૂર અસ-સમઆનીથી, તેમણે અબૂ જાફર અર-રૈયાનીથી, તેમણે હમદ ઇબ્ન ઝનજવૈહથી, તેમણે ઉમર ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અર-કશ્શીથી, તેમણે જાફર ઇબ્ન સુલૈમાનથી, તેમણે હારૂન ઇબ્ન રબાબથી અને તેમણે શહર ઇબ્ન હૌશબથી વર્ણવ્યું કે તેમણે કહ્યું: «અર્શને ધારણ કરનારા આઠ છે. તેમાંથી ચાર કહે છે: “હે અલ્લાહ! તારી પવિત્રતા સાથે તારી પ્રશંસા કરીએ છીએ.

તારી સહનશીલતા, તારા જ્ઞાન પછી પણ, પ્રશંસનીય છે.” અને ચાર કહે છે: “હે અલ્લાહ! તારી પવિત્રતા સાથે તારી પ્રશંસા કરીએ છીએ. તારી માફી, તારી શક્તિ પછી પણ, પ્રશંસનીય છે.”» તેમણે કહ્યું: «એવું લાગે છે કે તેઓ આદમનાં સંતાનનાં પાપો જોઈ રહ્યા હોય.»

અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનો વચન: «અને ઈમાનવાળાઓ માટે માફી માંગે છે: હે અમારા પાલનહાર!» એટલે તેઓ કહે છે: «હે અમારા પાલનહાર!» «તારી રહેમત અને જ્ઞાન દરેક વસ્તુને વ્યાપી ગયાં છે.» એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે «રહેમત અને જ્ઞાનથી» શબ્દો અર્થ સમજાવવા માટે નસ્બમાં છે; એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તે બીજા શબ્દની જગ્યાએ આવ્યું છે, એટલે કે તારી રહેમત અને તારું જ્ઞાન દરેક વસ્તુને વ્યાપી ગયાં છે.

«તો જેઓ તૌબા કરે અને તારા માર્ગનું અનુસરણ કરે તેમને માફ કરી દે»: એટલે તારા ધર્મનું અનુસરણ કરે. «અને તેમને જહન્નમની યાતનાથી બચાવ.» મુતર્રિફે કહ્યું: «અલ્લાહના બંદાઓમાં ઈમાનવાળાઓ માટે સૌથી વધુ હિતેચ્છુ ફરિશ્તાઓ છે, અને ઈમાનવાળાઓ માટે સૌથી વધુ કપટી સર્જનો શૈતાનો છે.»

«અને તેમને દુષ્કર્મોથી સુરક્ષિત રાખ» એટલે સજાઓથી. «અને જેને તું દુષ્કર્મોથી સુરક્ષિત રાખે» એટલે જેને તું સજાઓથી બચાવે; એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ દુષ્કર્મોના બદલા [સજાઓ]થી બચાવવાનો છે. «તે દિવસે, તો નિઃશંક તેં તેના પર કૃપા કરી; અને એ જ મહાન સફળતા છે.»