સવારી વખતે અલ્લાહનું સ્મરણ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

આ વાત દરિયાઈ જહાજો પર સવાર થવા અને પશુઓ પર સવાર થવા—બંનેને આવરી લે છે; એટલે કે, જેથી તમે તેમના પર સ્થિર થઈ બેસો. “પછી જ્યારે તમે તેના પર બરાબર બેસી જાઓ, ત્યારે તમારા પાલનહારની નેઅમતને યાદ કરો”—એ નેઅમત આપનારની કૃપાનો સ્વીકાર કરીને અને તેના માટે સર્વોચ્ચ અલ્લાહની પ્રશંસા કરીને. તેથી જ તેણે કહ્યું: “અને કહો: પવિત્ર છે તે, જેણે આને અમારા વશમાં કરી દીધું, અને અમે તેને વશમાં કરનારા ન હતા.” એટલે કે, જો તેણે જહાજો અને પશુઓને અમારા વશમાં ન કર્યા હોત, તો અમે તેમ કરી શક્યા ન હોત અને તેના પર શક્તિ ધરાવતા ન હોત.

પરંતુ તેની મહેરબાની અને ઉદારતાથી તેણે તેમને અમારા વશમાં કર્યા, તેમને આજ્ઞાકારી બનાવ્યા અને તેમના ઉપયોગના સાધનો સરળ કર્યા. આ વાતનો હેતુ એ સ્પષ્ટ કરવાનો છે કે જે પાલનહાર વિશે જણાવાયું છે કે તે બંદાઓ પર નેઅમતો વરસાવે છે, તે જ ઇબાદત, નમાઝ અને સજદાને પાત્ર છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

“જેથી તમે તેમની પીઠ પર બરાબર બેસો”—એટલે કે, તેમના પર સ્થિર થઈને અને આરામથી બેસો. “તેમની પીઠ પર”—એટલે કે, આ જાતનાં વાહનોની પીઠ પર. “પછી જ્યારે તમે તેના પર બરાબર બેસી જાઓ, ત્યારે તમારા પાલનહારની નેઅમતને યાદ કરો”—એટલે કે, તેણે જે વસ્તુઓને તમારા વશમાં કરી છે તે નેઅમતને યાદ કરો. “અને કહો: પવિત્ર છે તે, જેણે આને અમારા વશમાં કરી દીધું, અને અમે તેને વશમાં કરનારા ન હતા”—એટલે કે, તેની સામે સમર્થ થનારા.

જો અલ્લાહે આને અમારા વશમાં ન કર્યું હોત, તો અમે તેના પર કાબૂ મેળવી શક્યા ન હોત. ઇબ્ન અબ્બાસ, કતાદા, અસ-સુદ્દી અને ઇબ્ન ઝૈદે કહ્યું: “મુક્રિનિન”નો અર્થ છે—તેને વશમાં કરવાની શક્તિ ધરાવનારા.

“અને નિઃશંક અમે અમારા પાલનહાર તરફ પાછા ફરવાના છીએ”—એટલે કે, મૃત્યુ પછી અમે તેની પાસે પહોંચવાના છીએ અને અમારી સૌથી મોટી મુસાફરી તેની તરફ જ છે. આ દુનિયાની મુસાફરી દ્વારા આખિરતની મુસાફરી તરફ ધ્યાન દોરવાનો પ્રકાર છે. જેમ કે, દુનિયાના પ્રવાસ માટેના સામાન દ્વારા આખિરતના સામાન તરફ આ આયતમાં ધ્યાન દોર્યું: “અને સામાન તૈયાર કરો, નિઃશંક શ્રેષ્ઠ સામાન તક્વા છે” (અલ-બકરા: 197); અને દુનિયાનાં વસ્ત્રો દ્વારા આખિરતના વસ્ત્રો તરફ આ આયતમાં ધ્યાન દોર્યું: “અને શોભાનાં વસ્ત્રો; અને તક્વાનો વસ્ત્ર—તે જ શ્રેષ્ઠ છે” (અલ-આરાફ: 26). સવારી પર બેસતી વખતે પઢવામાં આવતી હદીસોનું વર્ણન:

અમિરુલ મુમિનીન અલી ઇબ્ન અબી તાલિબ (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય)ની હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને યઝીદે હદીસ જણાવી, તેમણે કહ્યું: અમને શરીક ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહે અબૂ ઇસ્હાકથી, તેમણે અલી ઇબ્ન રબીઅથી હદીસ જણાવી. તેમણે કહ્યું: મેં અલી (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય) માટે એક સવારીનું પ્રાણી લાવવામાં આવ્યું તે જોયું. તેમણે રકાબમાં પગ મૂક્યો ત્યારે કહ્યું: “બિસ્મિલ્લાહ.” જ્યારે તેઓ તેની પીઠ પર બરાબર બેઠા, ત્યારે કહ્યું: “અલ્હમ્દુલિલ્લાહ.

પવિત્ર છે તે, જેણે આને અમારા વશમાં કરી દીધું, અને અમે તેને વશમાં કરનારા ન હતા. અને નિઃશંક અમે અમારા પાલનહાર તરફ પાછા ફરવાના છીએ.” પછી તેમણે ત્રણ વાર અલ્લાહની પ્રશંસા કરી, ત્રણ વાર “અલ્લાહુ અકબર” કહ્યું અને પછી કહ્યું: “તું પવિત્ર છે; તારા સિવાય કોઈ સાચો ઇલાહ નથી. મેં નિઃશંક મારા પર જુલમ કર્યો છે, તેથી મને માફ કરી દે.”

ત્યારબાદ તેઓ હસ્યા. મેં પૂછ્યું: “હે અમીરુલ મુમિનીન, તમે શા માટે હસ્યા?” તેમણે કહ્યું: “મેં અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને પણ એવું જ કરતા જોયા, અને તેઓ હસ્યા.” મેં પૂછ્યું: “હે અલ્લાહના રસૂલ, તમે શા માટે હસ્યા?”

તેમણે કહ્યું: “બંદો જ્યારે કહે છે: ‘હે મારા પાલનહાર, મને માફ કરી દે,’ ત્યારે પાલનહારને તેના પર આશ્ચર્ય થાય છે અને કહે છે: ‘મારા બંદાને ખબર છે કે મારા સિવાય કોઈ પાપોને માફ કરી શકતું નથી.’” અબૂ દાઉદ, તિર્મિઝી અને નસાઈએ પણ અબૂલ અહવસની હદીસથી આ જ રીતે વર્ણન કર્યું છે—નસાઈએ તેમાં મન્સૂરનું નામ પણ ઉમેર્યું છે—અને તેમણે અબૂ ઇસ્હાક અસ-સુબૈઈથી, તેમણે અલી ઇબ્ન રબીઅ અલ-અસદી અલ-વાલિબીથી આ હદીસ વર્ણવી છે. તિર્મિઝીએ કહ્યું: હસન અને સહિહ.

અબ્દુર રહમાન ઇબ્ન મહદીએ શુઅબાથી વર્ણવ્યું: મેં અબૂ ઇસ્હાક અસ-સુબૈઈને પૂછ્યું: “તમે આ હદીસ કોની પાસેથી સાંભળી?” તેમણે કહ્યું: “યૂનુસ ઇબ્ન ખુબાબ પાસેથી.” હું યૂનુસ ઇબ્ન ખુબાબને મળ્યો અને તેમને પૂછ્યું: “તમે કોની પાસેથી સાંભળી?” તેમણે કહ્યું: “એક એવા માણસ પાસેથી, જેણે તેને અલી ઇબ્ન રબીઅ પાસેથી સાંભળી હતી.”

કેટલાક લોકોએ તેને યૂનુસ ઇબ્ન ખુબાબથી, તેમણે શકીક ઇબ્ન ઉકબા અલ-અસદીથી, તેમણે અલી ઇબ્ન રબીઅ અલ-વાલિબીથી વર્ણવી છે.

અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અબ્બાસ (અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય)ની હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અબૂ અલ-મુગીરાએ હદીસ જણાવી, અમને અબૂ બકર ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહે અલી ઇબ્ન અબી તલ્હાથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન અબ્બાસથી હદીસ જણાવી કે અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ તેમને પોતાની સવારી પર પાછળ બેસાડ્યા. જ્યારે તેઓ તેના પર બરાબર બેઠા, ત્યારે અલ્લાહના રસૂલે ત્રણ વાર “અલ્લાહુ અકબર” કહ્યું, ત્રણ વાર અલ્લાહની પ્રશંસા કરી અને એક વાર તહલીલ કરી [“લા ઇલાહ ઇલ્લલ્લાહ” કહ્યું].

પછી તેઓ તેની પીઠ પર ટેક લગાવીને હસ્યા અને તેમની તરફ વળીને કહ્યું: “જે કોઈ મુસ્લિમ સવારી પર બેસે અને મારી જેમ કરે, તો અલ્લાહ—મહાન અને મહિમાવાન—તેની તરફ વળે છે અને તારી સામે હું જેમ હસ્યો તેમ તેની સામે હસે છે.” આ રિવાયત માત્ર અહમદે જ વર્ણવી છે.

અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ઉમર (અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય)ની હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને અબૂ કામિલે હદીસ જણાવી, અમને હમ્માદ ઇબ્ન સલમાએ અબૂ અઝ-ઝુબૈરથી, તેમણે અલી ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અલ-બારિકીથી, તેમણે અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન ઉમર (અલ્લાહ તે બંનેથી રાજી થાય)થી હદીસ જણાવી કે નબી (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) જ્યારે પોતાની ઊંટણી પર સવાર થતા, ત્યારે ત્રણ વાર “અલ્લાહુ અકબર” કહેતા, પછી કહેતા: “પવિત્ર છે તે, જેણે આને અમારા વશમાં કરી દીધું, અને અમે તેને વશમાં કરનારા ન હતા. અને નિઃશંક અમે અમારા પાલનહાર તરફ પાછા ફરવાના છીએ.” પછી કહેતા: “હે અલ્લાહ, આ મારી મુસાફરીમાં હું તારી પાસે સદાચાર, તક્વા અને એવાં કર્મો માગું છું જેનાથી તું રાજી થાય.

હે અલ્લાહ, અમારી મુસાફરી સરળ કરી દે અને અમારા માટે લાંબું અંતર સમેટી દે. હે અલ્લાહ, મુસાફરીમાં તું જ સાથી છે અને ઘરમાં પરિવારનો રખેવાળ છે. હે અલ્લાહ, અમારી મુસાફરીમાં અમારી સાથે રહેજે અને અમારા પરિવારની પાછળ દેખરેખ રાખજે.” અને જ્યારે પોતાના પરિવાર પાસે પાછા ફરતા, ત્યારે કહેતા: “ઇન શા અલ્લાહ, અમે પાછા ફરનારા, તૌબા કરનારા, ઇબાદત કરનારા અને અમારા પાલનહારની પ્રશંસા કરનારા છીએ.”

મુસ્લિમ, અબૂ દાઉદ અને નસાઈએ ઇબ્ન જુરૈજની હદીસથી આ જ રીતે વર્ણવ્યું છે; અને તિર્મિઝીએ હમ્માદ ઇબ્ન સલમાની હદીસથી—બંનેએ અબૂ અઝ-ઝુબૈરથી—આ હદીસ વર્ણવી છે.

બીજી હદીસ: ઇમામ અહમદે કહ્યું: અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન ઉબૈદે હદીસ જણાવી, અમને મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇસ્હાકે મુહમ્મદ ઇબ્ન ઇબ્રાહીમથી, તેમણે અમ્ર ઇબ્ન અલ-હકમ ઇબ્ન થૌબાનથી, તેમણે અબૂ લાસ અલ-ખુઝાઈથી હદીસ જણાવી. તેમણે કહ્યું: અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)એ અમને સદકાના ઊંટોમાંથી કેટલાક ઊંટ પર હજ માટે સવારી કરાવી. અમે કહ્યું: “હે અલ્લાહના રસૂલ, અમને નથી લાગતું કે આ ઊંટો અમને લઈ જઈ શકે.” તેમણે કહ્યું: “દરેક ઊંટની પીઠ પર એક શૈતાન હોય છે.

તેથી જ્યારે તમે તેમના પર સવારી કરો, ત્યારે મેં તમને જેમ આદેશ આપ્યો છે તેમ તેમના પર અલ્લાહનું નામ લો; પછી તેમને પોતાના કામ માટે વશમાં રાખો, કારણ કે ખરેખર અલ્લાહ જ સવારી કરાવે છે.” અબૂ લાસનું નામ મુહમ્મદ ઇબ્ન અલ-અસવદ ઇબ્ન ખલફ હતું.

આ જ અર્થની બીજી હદીસ: અહમદે કહ્યું: અમને અત્તાબે હદીસ જણાવી, તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહે ખબર આપી; અને અલી ઇબ્ન ઇસ્હાકે અમને ખબર આપી; તેમણે કહ્યું: અમને અબ્દુલ્લાહ—અર્થાત્ ઇબ્ન અલ-મુબારક—એ ખબર આપી, તેમણે કહ્યું: અમને ઉસામા ઇબ્ન ઝૈદે ખબર આપી, તેમણે કહ્યું: મુહમ્મદ ઇબ્ન હમઝાએ મને ખબર આપી કે તેમણે પોતાના પિતાને કહેતા સાંભળ્યા: મેં અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને કહેતા સાંભળ્યા: “દરેક ઊંટની પીઠ પર એક શૈતાન હોય છે. તેથી જ્યારે તમે તેમના પર સવારી કરો, ત્યારે અલ્લાહ—મહાન અને મહિમાવાન—નું નામ લો, પછી પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં કચાશ ન રાખો.”

અલ-બગવીની તફસીર

“જેથી તમે તેમની પીઠ પર બરાબર બેસો”—અહીં સર્વનામનો ઉપયોગ થયો છે, કારણ કે તેનો સંબંધ “મા” [અર્થાત્ જે વસ્તુઓ] સાથે છે.

“પછી જ્યારે તમે તેના પર બરાબર બેસી જાઓ, ત્યારે તમારા પાલનહારની નેઅમતને યાદ કરો”—એટલે કે, જમીન અને સમુદ્રમાં વાહનોને તમારા વશમાં કરવાની નેઅમતને યાદ કરો.

“અને કહો: પવિત્ર છે તે, જેણે આને અમારા વશમાં કરી દીધું”—એટલે કે, તેણે આને અમારા માટે વશ અને આજ્ઞાકારી બનાવ્યું.

“અને અમે તેને વશમાં કરનારા ન હતા”—એટલે કે, તેને વશમાં કરવાની શક્તિ ધરાવતા ન હતા. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે તેનો અર્થ છે: તેના પર કાબૂ રાખનારા ન હતા.

“અને નિઃશંક અમે અમારા પાલનહાર તરફ પાછા ફરવાના છીએ”—એટલે કે, આખિરતમાં અમે તેની તરફ પાછા ફરવાના છીએ.

અમને અહમદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ અસ-સાલિહીએ ખબર આપી; તેમને અબૂ અલ-હુસૈન અલી ઇબ્ન મુહમ્મદ ઇબ્ન અબ્દુલ્લાહ ઇબ્ન બિશ્રાને ખબર આપી; તેમને ઇસ્માઇલ ઇબ્ન મુહમ્મદ અસ-સફ્ફારે ખબર આપી; તેમને અહમદ ઇબ્ન મન્સૂર અર-રમાદીએ હદીસ જણાવી; તેમને અબ્દુર રઝ્ઝાકે હદીસ જણાવી; તેમને મઅમરે અબૂ ઇસ્હાકથી, તેમણે મને અલી ઇબ્ન રબીઅથી ખબર આપી કે તેઓ અલી (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય) સવારી પર બેસ્યા ત્યારે હાજર હતા. જ્યારે તેમણે રકાબમાં પગ મૂક્યો, ત્યારે કહ્યું: “બિસ્મિલ્લાહ.” જ્યારે તેઓ બરાબર બેઠા, ત્યારે કહ્યું: “અલ્હમ્દુલિલ્લાહ.” પછી કહ્યું: “પવિત્ર છે તે, જેણે આને અમારા વશમાં કરી દીધું, અને અમે તેને વશમાં કરનારા ન હતા.

અને નિઃશંક અમે અમારા પાલનહાર તરફ પાછા ફરવાના છીએ.” પછી ત્રણ વાર અલ્લાહની પ્રશંસા કરી અને ત્રણ વાર “અલ્લાહુ અકબર” કહ્યું. પછી કહ્યું: “અલ્લાહ સિવાય કોઈ સાચો ઇલાહ નથી. મેં મારા પર જુલમ કર્યો છે, તેથી મને માફ કરી દે; નિઃશંક તારા સિવાય કોઈ પાપોને માફ કરી શકતું નથી.”

ત્યારબાદ તેઓ હસ્યા. પૂછવામાં આવ્યું: “હે અમીરુલ મુમિનીન, તમને શા માટે હસવું આવ્યું?” તેમણે કહ્યું: “મેં અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ને એવું જ કરતા અને મેં જે કહ્યું તેવું જ કહેતા જોયા, પછી તેઓ હસ્યા.” અમે પૂછ્યું: “હે અલ્લાહના નબી, તમને શા માટે હસવું આવ્યું?”

તેમણે કહ્યું: “બંદાની વાત પર”—અથવા કહ્યું: “મને બંદા પર આશ્ચર્ય થયું કે તે કહે છે: ‘અલ્લાહ સિવાય કોઈ સાચો ઇલાહ નથી. મેં મારા પર જુલમ કર્યો છે, તેથી મને માફ કરી દે; નિઃશંક તારા સિવાય કોઈ પાપોને માફ કરી શકતું નથી.’ તેને ખબર છે કે તેના સિવાય કોઈ પાપોને માફ કરી શકતું નથી.”