سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا، وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ، وَإِنَّا إِلَىٰ. رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ.
سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
ته اُنھن جي پُٺين تي سِڌا ٿي ويھو وري جڏھن مٿن سنوان ٿي ويھو (تڏھن) پنھنجي پالڻھار جي نعمت ياد ڪريو ۽ چئو ته اُھو (الله) پاڪ آھي جنھن ھيءُ اسان کي نِوائي ڏنو ۽ (اسين) اُن جي نوائڻ جي (ڪڏھن) طاقت رکندڙ نه ھواسون. ۽ بيشڪ اسين پنھنجي پالڻھار ڏانھن موٽڻ وارا آھيون.
صورت: تسبيح (تسبيح) ۽ سواريءَ تي ويهڻ وقت انساني ڪمزوريءَ جو اعتراف، ڀلي اها سواري گهوڙو، اٺ، گاڏي يا هوائي جهاز هجي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
هيءَ ڳالهه ٻيڙين ۽ چوپاين، ٻنهي تي سوار ٿيڻ کي شامل آهي، يعني جيئن اوهان انهن تي چڱيءَ طرح ويهي سگهو. (پوءِ جڏهن اوهان ان تي سڌا ٿي ويهو ته پنهنجي پالڻهار جي نعمت ياد ڪريو) اها نعمت انهيءَ ڳالهه جو اقرار ڪندي ياد ڪريو ته ان سواريءَ کي اوهان جي تابع ڪرڻ وارو الله آهي، ۽ ان تي الله تعالى جي ساراهه ڪريو. انهيءَ ڪري فرمايائين: (۽ چئو: پاڪ آهي اهو، جنهن هن کي اسان جي تابع ڪيو، ۽ اسين ان کي تابع ڪرڻ جي طاقت نه رکندا هئاسين.) يعني جيڪڏهن الله تعالى ٻيڙين ۽ چوپاين کي اسان جي تابع نه ڪري ها ته اسين انهن کي هلائڻ ۽ انهن تي قابو پائڻ جي سگهه نه رکون ها.
پر الله تعالى پنهنجي لطف ۽ ڪرم سان انهن کي تابع، فرمانبردار ۽ انهن جا وسيلا آسان ڪري ڇڏيو. هن جو مقصد اهو بيان ڪرڻ آهي ته جنهن پالڻهار جون صفتون بيان ڪيون ويون آهن ۽ جيڪو ٻانهن تي نعمتون عطا ڪري ٿو، اهو ئي عبادت، نماز ۽ سجدي جو حقدار آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
(ته جيئن اوهان انهن جي پٺين تي چڱيءَ طرح ويهي، آرام سان ٽڪجي وڃو.) يعني هن جنس جي پٺين تي. (پوءِ جڏهن اوهان ان تي سڌا ٿي ويهو ته پنهنجي پالڻهار جي نعمت ياد ڪريو) يعني ان شيءِ بابت جيڪا هن اوهان جي تابع ڪئي آهي. (۽ چئو: پاڪ آهي اهو، جنهن هن کي اسان جي تابع ڪيو، ۽ اسين ان کي تابع ڪرڻ جي طاقت نه رکندا هئاسين.)
يعني ان جي مقابلي جي طاقت نه رکندا هئاسين. جيڪڏهن الله اسان جي لاءِ هن کي تابع نه ڪري ها ته اسين ان تي قادر نه ٿي سگهون ها. ابن عباس، قتاده، سدي ۽ ابن زيد چيو آهي ته (مُقْرِنِينَ) جو مطلب آهي: طاقت رکندڙ.
(۽ بيشڪ اسين پنهنجي پالڻهار ڏانهن موٽڻ وارا آهيون.) يعني مرڻ کان پوءِ اسين ضرور ان ڏانهن موٽنداسين، ۽ آخرت ڏانهن اسان جو وڏو سفر آهي. هيءَ ڳالهه دنيا جي سفر وسيلي آخرت جي سفر ڏانهن ڌيان ڇڪائڻ لاءِ آهي، جيئن دنيا جي سفر جي زاد وسيلي آخرت جي زاد ڏانهن هن فرمان ۾ ڌيان ڇڪايو ويو آهي: (۽ زادِ راهه وٺو، بيشڪ بهترين زادِ راهه تقوى آهي) [البقرة: 197]، ۽ دنيا جي لباس وسيلي آخرت جي لباس ڏانهن هن فرمان ۾ ڌيان ڏياريو ويو آهي: (۽ سينگار ۽ تقوى جو لباس؛ اهو ئي بهتر آهي) [الأعراف: 26]. سواريءَ تي سوار ٿيڻ بابت روايتون ذڪر ڪري ٿو:
امير المؤمنين علي بن ابي طالب رضي الله عنه جي حديث: امام احمد چيو: اسان کي يزيد بيان ڪيو، کيس شريڪ بن عبدالله بيان ڪيو، کيس ابو اسحاق، علي بن ربيعه کان بيان ڪيو ته مون علي رضي الله عنه کي ڏٺو، جڏهن هڪ سواري آندي وئي. جڏهن پاڻ رڪاب ۾ پير رکيو ته چيائين: «بسم الله». پوءِ جڏهن سواريءَ تي سڌا ٿي ويٺا ته چيائون: «الحمد لله. پاڪ آهي اهو، جنهن هن کي اسان جي تابع ڪيو، ۽ اسين ان کي تابع ڪرڻ جي طاقت نه رکندا هئاسين.
۽ بيشڪ اسين پنهنجي پالڻهار ڏانهن موٽڻ وارا آهيون.» پوءِ ٽي ڀيرا الله جي حمد ڪيائون ۽ ٽي ڀيرا «الله اڪبر» چيائون، پوءِ چيائون: «تون پاڪ آهين، توکان سواءِ ڪو معبود ناهي. بيشڪ مون پنهنجي جان تي ظلم ڪيو، تنهنڪري مون کي معاف ڪر.» پوءِ کلي پيا.
مون پڇيو: اي امير المؤمنين، اوهان ڪهڙي ڳالهه تي کليا؟ پاڻ فرمايائون: مون رسول الله ﷺ کي به ائين ڪندي ڏٺو، جيئن مون ڪيو، پوءِ پاڻ به کليا. مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، اوهان ڪهڙي ڳالهه تي کليا؟ پاڻ فرمايائون: «پالڻهار پنهنجي ٻانهي تي خوش ٿئي ٿو، جڏهن هو چوي ٿو: اي منهنجا پالڻهار، مون کي معاف ڪر؛ ۽ فرمائي ٿو: منهنجي ٻانهي ڄاڻي ٿو ته مون کان سواءِ گناهه ڪو به معاف نٿو ڪري.»
ابو داود، ترمذي ۽ نسائي به اها روايت ابو الاحوص جي حديث مان نقل ڪئي آهي؛ نسائي منصور جو به اضافو ڪيو آهي. ٻنهي اها ابو اسحاق سبيعي کان، علي بن ربيعه اسدي والبيءَ جي واسطي سان نقل ڪئي آهي. ترمذي چيو: اها حسن صحيح آهي. عبدالرحمن بن مهدي، شعبه کان روايت ڪري ٿو ته مون ابو اسحاق سبيعي کان پڇيو: هيءَ حديث ڪنهن کان ٻڌي اٿوَ؟
چيائين: يونس بن خباب کان. پوءِ مون يونس بن خباب سان ملاقات ڪري پڇيو: اوهان ڪنهن کان ٻڌي؟ چيائين: هڪ ماڻهوءَ کان، جنهن اها علي بن ربيعه کان ٻڌي هئي. ڪن راوين اها يونس بن خباب کان، شقيق بن عقبه اسديءَ جي واسطي سان، علي بن ربيعه والبيءَ کان نقل ڪئي آهي.
عبدالله بن عباس رضي الله عنهما جي حديث: امام احمد چيو: اسان کي ابو المغيره بيان ڪيو، کيس ابو بڪر بن عبدالله، علي بن ابي طلحه جي واسطي سان عبدالله بن عباس کان بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ کيس پنهنجي سواريءَ تي پٺيان ويهاريو. جڏهن پاڻ سواريءَ تي سڌا ٿي ويٺا ته ٽي ڀيرا «الله اڪبر» چيو، ٽي ڀيرا الله جي حمد ڪئي ۽ هڪ ڀيرو الله جي وحدانيت جو اقرار ڪيو. پوءِ پاڻ سواريءَ تي ٽيڪ ڏئي ويٺا ۽ کليا. پوءِ کيس مخاطب ٿي فرمايائون: «ڪو به مسلمان ماڻهو ڪنهن سواريءَ تي چڙهي ۽ ائين ڪري، جيئن مون ڪيو، ته الله عزوجل ان ڏانهن ڌيان ڪري ٿو ۽ ان ڏانهن ڏسي خوش ٿئي ٿو، جيئن مون تو ڏانهن ڏسي کليو.» هيءَ روايت رڳو امام احمد نقل ڪئي آهي.
عبدالله بن عمر رضي الله عنهما جي حديث: امام احمد چيو: اسان کي ابو ڪامل بيان ڪيو، کيس حماد بن سلمه، ابو الزبير جي واسطي سان علي بن عبدالله بارقيءَ کان، عبدالله بن عمر رضي الله عنهما بيان ڪيو ته نبي ﷺ جڏهن پنهنجي ڏاچيءَ تي سوار ٿيندا هئا ته ٽي ڀيرا «الله اڪبر» چوندا هئا، پوءِ چوندا هئا: «پاڪ آهي اهو، جنهن هن کي اسان جي تابع ڪيو، ۽ اسين ان کي تابع ڪرڻ جي طاقت نه رکندا هئاسين. ۽ بيشڪ اسين پنهنجي پالڻهار ڏانهن موٽڻ وارا آهيون.» پوءِ چوندا هئا: «اي الله، مان پنهنجي هن سفر ۾ توکان نيڪي ۽ تقوى، ۽ اهڙو عمل گهران ٿو جنهن کان تون راضي ٿين. اي الله، اسان لاءِ سفر آسان ڪر ۽ اسان کان پري فاصلو ويجهو ڪر.
اي الله، تون سفر ۾ ساٿي آهين ۽ گهر وارن جو نگهبان. اي الله، اسان سان سفر ۾ گڏ ره ۽ اسان جي گهر وارن جي حفاظت ڪر.» جڏهن پنهنجي گهر وارن وٽ موٽندا هئا ته چوندا هئا: «اسين موٽي آيا آهيون، ان شاء الله توبه ڪندڙ، عبادت ڪندڙ ۽ پنهنجي پالڻهار جي حمد ڪندڙ.» مسلم، ابو داود ۽ نسائي اها روايت ابن جريج جي حديث مان، ۽ ترمذي حماد بن سلمه جي حديث مان نقل ڪئي آهي؛ ٻنهي ابو الزبير جي واسطي سان روايت ڪئي آهي.
هڪ ٻي حديث: امام احمد چيو: اسان کي محمد بن عبيد بيان ڪيو، کيس محمد بن اسحاق، محمد بن ابراهيم جي واسطي سان عمرو بن حڪم بن ثوبان کان، ابو لاس خزاعي بيان ڪيو ته رسول الله ﷺ اسان کي صدقي جي اٺن مان ڪجهه اٺ حج لاءِ ڏنا. اسان عرض ڪيو: اي الله جا رسول، اسان نٿا سمجهون ته هي اٺ اسان کي کڻي وڃي سگهندا. پاڻ فرمايائون: «هر اٺ جي چوٽيءَ تي هڪ شيطان هوندو آهي؛ تنهنڪري جڏهن انهن تي سوار ٿيو ته انهن تي الله جو نالو وٺو، جيئن مون اوهان کي حڪم ڏنو آهي، پوءِ انهن کي پنهنجي ضرورت لاءِ استعمال ڪريو، ڇو ته کڻي هلڻ وارو ته الله عزوجل آهي.» ابو لاس جو نالو محمد بن الأسود بن خلف هو.
ساڳئي معنى ۾ هڪ ٻي حديث: احمد چيو: اسان کي عتاب بيان ڪيو، کيس عبدالله ٻڌايو. (ح) ۽ علي بن اسحاق اسان کي بيان ڪيو ته عبدالله ـ يعني ابن المبارڪ ـ اسان کي ٻڌايو، کيس اسامه بن زيد ٻڌايو، کيس محمد بن حمزه خبر ڏني ته هن پنهنجي پيءُ کان ٻڌو، جنهن چيو ته مون رسول الله ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: «هر اٺ جي پٺيءَ تي هڪ شيطان آهي؛ تنهنڪري جڏهن انهن تي سوار ٿيو ته الله عزوجل جو نالو وٺو، پوءِ پنهنجي ضرورتن کان پوئتي نه هٽو.»
البغوي جي تفسير
(ته جيئن اوهان انهن جي پٺين تي ويهي سگهو.) مؤنث ضمير آندو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ان کي «ما» ڏانهن موٽايو ويو آهي.
(پوءِ جڏهن اوهان ان تي سڌا ٿي ويهو ته پنهنجي پالڻهار جي نعمت ياد ڪريو.) يعني خشڪي ۽ سمنڊ ۾ سواريءَ جي ذريعن کي تابع ڪرڻ جي نعمت. (۽ چئو: پاڪ آهي اهو، جنهن هن کي اسان جي تابع ڪيو.) يعني هن کي اسان جي لاءِ فرمانبردار ۽ تابع بڻايو.
(۽ اسين ان کي تابع ڪرڻ جي طاقت نه رکندا هئاسين.) يعني ان جي طاقت نه رکندا هئاسين؛ ۽ چيو ويو آهي ته: ان تي ضابطو رکڻ جي سگهه نه رکندا هئاسين.
(۽ بيشڪ اسين پنهنجي پالڻهار ڏانهن موٽڻ وارا آهيون.) يعني قيامت جي ڏينهن موٽي ان ڏانهن وينداسين.
اسان کي احمد بن عبدالله صالحي خبر ڏني، کيس ابو الحسين علي بن محمد بن عبدالله بن بشران، کيس اسماعيل بن محمد صفار، کيس احمد بن منصور رمادي، کيس عبدالرزاق، کيس معمر، ابو اسحاق جي واسطي سان ٻڌايو ته علي بن ربيعه مون کي خبر ڏني: مان علي رضي الله عنه وٽ موجود هئس، جڏهن پاڻ سواريءَ تي سوار ٿيا. جڏهن رڪاب ۾ پير رکيائون ته چيائون: «بسم الله». پوءِ جڏهن سڌا ٿي ويٺا ته چيائون: «الحمد لله». پوءِ چيائون: «پاڪ آهي اهو، جنهن هن کي اسان جي تابع ڪيو، ۽ اسين ان کي تابع ڪرڻ جي طاقت نه رکندا هئاسين؛ ۽ بيشڪ اسين پنهنجي پالڻهار ڏانهن موٽڻ وارا آهيون.»
پوءِ ٽي ڀيرا حمد ڪيائون ۽ ٽي ڀيرا «الله اڪبر» چيائون. پوءِ چيائون: «الله کان سواءِ ڪو معبود ناهي. مون پنهنجي جان تي ظلم ڪيو، تنهنڪري مون کي معاف ڪر؛ بيشڪ توکان سواءِ ڪو به گناهه معاف نٿو ڪري.» پوءِ پاڻ کليا. پڇيو ويو: اي امير المؤمنين، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه کلائي؟
پاڻ فرمايائون: مون رسول الله ﷺ کي به ائين ڪندي ۽ منهنجي چوڻ جهڙا لفظ چوندي ڏٺو، پوءِ پاڻ به کليا. اسان عرض ڪيو: اي الله جا نبي، اوهان کي ڪهڙي ڳالهه کلايو؟ پاڻ فرمايائون: «ٻانهو» ـ يا فرمايائون: «مون کي ٻانهي تي عجب ٿيو، جڏهن هو چوي ٿو: الله کان سواءِ ڪو معبود ناهي؛ مون پنهنجي جان تي ظلم ڪيو، تنهنڪري مون کي معاف ڪر، بيشڪ توکان سواءِ ڪو به گناهه معاف نٿو ڪري؛ هو ڄاڻي ٿو ته گناهه معاف ڪرڻ وارو ان کان سواءِ ٻيو ڪو ناهي.»
صحيح مسلم (1342) ۾ ابن عمر رضي الله عنهما کان روايت آهي ته نبي محمد ﷺ اٺ تي سوار ٿيندي ٽي ڀيرا «الله اڪبر» چوندا هئا، پوءِ اهي ئي آيتون پڙهندا هئا.