Mindiñde Allahnı tesbih etmek

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Bu, gemilerge de, hayvanlarğa da minmekni içine ala; yani, olarnıñ üstünde yerleşüviñiz içün. «Onıñ üstünde yerleşkeniñizde Rabbıñıznıñ nimetini hatırlay ve aytıñ» (ez-Zuhruf, 43:13). Bu, olarnı sizge boyun egdirgen Allahnıñ nimetini itiraf etmek ve bu sebepten Oña sena etmek arqalı olur. Bu sebepten Allah: «Ve aytıñ: “Bunı bizge boyun eğdirgen Zat her türlü eksiklikten pak ve münezzehtir.

Biz bunıñ üstesinden kelecek quvvetke sahip degil edik”», yani, Allah gemilerden ve hayvanlardan boyun eğdirgen şeylerni bizge boyun eğdirmegen olsaydı, biz bunı yapmağa qudretli de, qadir de olamaz edik. Lakin Allah Teala öz lütfi ve keremi ile olarnı bizge boyun eğdirdi, ehlileştirdi ve olarnı qullanmaq içün gerekli sebeplerini qolaylaştırdı. Bundan maqsat, qullarına nimetler bahşetken dep tarif etilgen Rabbnıñ ibadet etilmege, namaz qılınmağa ve secde etilmege layıq olğanını beyan etmektir.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Onıñ sırtlarında yerleşüviñiz içün» — yani, onıñ sırtında emin ve rahat bir şekilde oturuvıñız içün. «Onıñ sırtlarında» — bu cınstaki şeylerniñ sırtlarında. «Soñra, Rabbıñıznıñ nimetini hatırlayıñ» — yani, O sizge nelerni boyun eğdirgenini hatırlayıñ. «Onıñ üstünde yerleşkeniñizde ve aytıñ: “Bunı bizge boyun eğdirgen Zat her türlü eksiklikten pak ve münezzehtir.

Biz bunıñ üstesinden kelecek quvvetke sahip degil edik”». Yani, biz bunıñ qarşısında turmağa qadir degil edik. Allah bunı bizge boyun eğdirmese edi, biz onı yapmağa qadir olamaz edik. Ibn Abbas, Qatada, es-Suddi ve Ibn Zeyd ayttı: «Muqrinîn» — yani, bunı yapmağa qudretli, gücü yetkenler.

«Ve biz, elbette, Rabbımızğa qaytacaqmız» — yani, ölümimizden soñ Oña baracaqmız; soñki ve eñ büyük yolculığımız Oña doğru olacaq. Bu, dünya yolculığı vasıtasınen ahiret yolculığına işaret etmek kibi bir şeydir. Nitekim Allah: «Azıq alıñ, şübhesiz, azıqlarnıñ eñ yahşısı taqvadır» (el-Baqara, 2:197), buyurıp dünya azığı ile ahiret azığına; «Zinet ve taqva libası. İşte bu, eñ hayırlısıdır» (el-Araf, 7:26), buyurıp dünya kiyimi ile ahiret kiyimine işaret etti.

Binekke minme aqqında rivayet etilgen hadislerni zikr etemiz. Müminlerniñ emiri Ali ibn Ebu Talib (Allah ondan razı olsun) aqqında hadis: Imam Ahmed dedi: Bizge Yezid rivayet etti, bize Şerik ibn Abdullah rivayet etti; o, Ebu İshaqtan, o da Ali ibn Rebiadan rivayet etti. Ali ibn Rebia dedi: «Ali (Allah ondan razı olsun) bir binek ketirilgenini kördim. Ayağını üzengige qoyğan soñ: “Bismillah”, dedi.

Üstüne yerleşken soñ: “Elhamdulillah. ‘Bunı bizge boyun eğdirgen Zat her türlü eksiklikten pak ve münezzehtir. Biz bunıñ üstesinden kelecek quvvetke sahip degil edik. Ve biz, elbette, Rabbımızğa qaytacaqmız’”, dedi. Soñra üç kere Allahqa hamd etti, üç kere tekbir ketirdi ve soñ: “Senden başqa ilâh yoq.

Men özümge zulüm ettim; meni mağfiret et. Günahlarnı Senden başqa kimse mağfiret etmez”, dedi. Soñra küldi. Men ondan: “Ey müminlerniñ emiri, nege külüñ?”, dep soradım. O: “Resulullahnıñ (Allahnıñ salâtı ve selâmı oña olsun) men yapqan kibi yapqanını kördim, soñra o da küldi.

Men: ‘Ey Allahnıñ Resulı, nege külüñ?’, dep sordım. O: ‘Qulu: «Rabbim, meni mağfiret et», degende Rabb qulına taaccip eter ve: «Qulum, günahlarnı Menden başqa kimse mağfiret etmeycegini bildi», der”, dedi». Ebu Davud, Tirmiziy ve Nesai bu hadisi Ebu’l-Ahvasnıñ rivayetinden, o da Ebu İshaq es-Sebiiyden, o da Ali ibn Rebia el-Esediy el-Valibiyden rivayet etti. Nesai rivayetinde Mansur da zikr etile.

Tirmiziy: «Hasen-sahih», dedi. Abdurrahman ibn Mehdi Şubeden rivayet etti: «Men Ebu İshaq es-Sebiiyge: “Bu hadisi kimden eşittiñ?”, dep sordım. O: “Yunus ibn Habbabtan”, dedi. Yunus ibn Habbabqa rast kelip: “Sen kimden eşittiñ?”, dep sordım.

O: “Ali ibn Rebiadan eşitken bir kişiden”, dedi». Bazıları bu hadisi Yunus ibn Habbabtan, o da Şaqiq ibn Uqbe el-Esediyden, o da Ali ibn Rebia el-Valibiyden rivayet ettiler.

Abdullah ibn Abbas (Allah ekisinden de razı olsun) aqqında hadis: Imam Ahmed dedi: Ebu’l-Muğire bize rivayet etti; bize Ebu Bekr ibn Abdullah, Ali ibn Ebu Talha vasıtasınen Abdullah ibn Abbasnıñ şöyle aytqanını rivayet etti: «Resulullah (Allahnıñ salâtı ve selâmı oña olsun) meni binek üstünde artına aldı. Üstüne yerleşken soñ Resulullah üç kere tekbir ketirdi, üç kere hamd etti ve bir kere tehlil ayttı. Soñra binek üstünde arqasığa yatıp küldi, soñ maña yüzlenip: “Her qaysı musulman bir binekke minip, men yapqan kibi yapsa, Allah Azze ve Celle oña yüzlenir ve men saña külgenim kibi oña küler”, dedi». Bu rivayeti yalnız Ahmed keltirgen.

Abdullah ibn Ömer (Allah ekisinden de razı olsun) aqqında hadis: Imam Ahmed dedi: Ebu Kamil bize rivayet etti; bize Hammad ibn Seleme, Ebu’z-Zubeyrden, o da Ali ibn Abdullah el-Bariqiyden, o da Abdullah ibn Ömerden (Allah ekisinden de razı olsun) rivayet etti. Abdullah ibn Ömer ayttı: «Peyğamber (Allahnıñ salâtı ve selâmı oña olsun) deve üstüne minse, üç kere tekbir aytır, soñ: “Bunı bizge boyun eğdirgen Zat her türlü eksiklikten pak ve münezzehtir. Biz bunıñ üstesinden kelecek quvvetke sahip degil edik. Ve biz, elbette, Rabbımızğa qaytacaqmız”, der edi.

Soñra: “Allahım! Bu seferimde Senden yahşılıq, taqva ve razı olacağıñ amellerni sorayım. Allahım, seferni bizge qolay et ve uzaq mesafeni bizge yaqınlaştır. Allahım, seferde Sen yol arkadaşımız, ailemiz içinde ise vekilimizsiñ.

Allahım, seferimizde bizge refiq ol ve ailemizniñ yanında bizniñ yerimizge qal”, der edi. Ailesine döngende ise: “İnşaAllah, qaytqan, tövbe etken, ibadet etken ve Rabbımızğa hamd etken olaraq”, der edi». Muslim, Ebu Davud ve Nesai bu hadisi Ibn Cureycniñ rivayetinden, Tirmiziy ise Hammad ibn Seleməniñ rivayetinden nakil etti; ekisi de Ebu’z-Zubeyrden rivayet ettiler.

Başqa bir hadis: Imam Ahmed dedi: Muhammed ibn Ubeyd bize rivayet etti; bize Muhammed ibn Ishaq, Muhammed ibn Ibrahimden, o da Amr ibn el-Hakem ibn Sevbandan, o da Ebu Las el-Huzaiydan rivayet etti. Ebu Las dedi: «Resulullah bizi zekât develerinden biriyle hacğa taşıdı. Biz: “Ey Allahnıñ Resulı, bu bizi taşıyacaq kibi körünmey”, dedik. O: “Her bir deve üstünde bir şeytan bar.

Üstüne mingeniñizde, sizge emir etkenimiz kibi, olarnıñ üstünde Allahnıñ ismini añıñ, soñ olarnı öz ihtiyacıñız içün qullanıñ. Çünki sizi tek Allah Azze ve Celle taşıy”, dedi». Ebu Lasnıñ adı Muhammed ibn el-Esved ibn Halef edi.

Manası boyunça başqa bir hadis: Ahmed dedi: Attab bize rivayet etti, Abdullah bize haber berdi. (Ha.) Ali ibn Ishaq bize haber berdi; Abdullah, yani Ibn el-Mubarek, bize haber berdi; Usame ibn Zeyd maña haber berdi; Muhammed ibn Hamza maña babasınıñ şu sözlerini haber berdi: «Men Resulullahnıñ (Allahnıñ salâtı ve selâmı oña olsun): “Her bir deveniñ sırtında bir şeytan bar. Eger olarnı minseñiz, Allah Azze ve Celle’niñ ismini añıñ, soñ ihtiyaçlarıñıznı yerine ketirmekten geri qalmañ”, dep aytqanını eşittim». Azıq — el-Baqara, 2:197; bu — Allahnıñ ayetlerindendir — el-Araf, 7:26.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Onıñ sırtlarında yerleşüviñiz içün» — müzekker zamirini qullandı, çünki zamirni «ma» kelimesine qaytardı. «Onıñ üstünde yerleşkeniñizde Rabbıñıznıñ nimetini hatırlayıñ» — quru ve deñiz yolunda bineklerni sizge boyun eğdirgeni içün. «Ve aytıñ: “Bunı bizge boyun eğdirgen Zat her türlü eksiklikten pak ve münezzehtir”» — yani, bunı bizge ehlileştirip boyun eğdirdi. «Biz bunıñ üstesinden kelecek quvvetke sahip degil edik» — bunı yapmağa gücümüz yetmez edi; bir izahqa köre, bunı idare etmege qadir degil edik.

«Ve biz, elbette, Rabbımızğa qaytacaqmız» — qaytış yerimizde Oña qaytıp baracaqmız. Ahmed ibn Abdullah es-Salihi bizge haber berdi; Ebu’l-Huseyn Ali ibn Muhammed ibn Abdullah ibn Bişran bizge haber berdi; Ismail ibn Muhammed es-Saffar bizge haber berdi; Ahmed ibn Mansur er-Remadi bizge rivayet etti; Abdurrezzak bizge haber berdi; Ma‘mer Ebu Ishaqtan rivayet etti; Ebu Ishaq maña Ali ibn Rebia’nıñ şöyle aytqanını haber berdi: «Ali (Allah ondan razı olsun) binekke mingen vaqtında yanında edim. Ayağını üzengige qoyğanda: “Bismillah”, dedi. Üstüne yerleşken soñ: “Elhamdulillah”, dedi.

Soñra: “Bunı bizge boyun eğdirgen Zat her türlü eksiklikten pak ve münezzehtir. Biz bunıñ üstesinden kelecek quvvetke sahip degil edik. Ve biz, elbette, Rabbımızğa qaytacaqmız”, dedi. Soñ üç kere hamd etti, üç kere tekbir ketirdi, soñ: “Allahdan başqa ilâh yoq.

Men özümge zulüm ettim; meni mağfiret et. Şübhesiz, günahlarnı Senden başqa kimse mağfiret etmez”, dedi. Soñra küldi». Oña: «Ey müminlerniñ emiri, seni ne küldirdi?», dep soradılar. O: «Resulullahnıñ (Allahnıñ salâtı ve selâmı oña olsun) men yapqan şeyni yapqanını ve men aytqan sözlerni aytqanını kördim, soñra o da küldi», dedi.

Biz: «Ey Allahnıñ Peyğamberi, seni ne küldirdi?», dedik. O: «Qul», ya da «Qulnıñ: “Allahdan başqa ilâh yoq. Men özümge zulüm ettim; meni mağfiret et; günahlarnı Senden başqa kimse mağfiret etmez”, degenine taaccip ettim; çünki ol, günahlarnı yalnız O mağfiret etecegini bile», dedi».