Ni’imata geejjibaa yaadachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Kun salphifamuu fi yaabbachuun dooniiwwanii fi horii lamaan isaanii dabalata; jechuunis, isaan irra qubattanii tasgabbooftaniif. (Ergasii yeroo isa irra qubattan ni’imaa Gooftaa keessanii yaadadhaa) jechuun, nama isiniif laaffiseef ni’imaa sana amanuudhaan, akkasumas kana irratti Isa ol ta’e faarsuudhaan. Kanaafis akkana jedhe: (Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa irratti humna hin qabne turre). Jechuunis, yoo inni dooniiwwanii fi horii nuuf hin laaffisiin, nuti isaan yaabbachuuf humna hin qabnu; kana gochuu hin dandeenyu turre.

Garuu gaarummaa fi arjummaa Isaa ol ta’een isaan nuuf laaffisee, salphisee, akkasumas sababoota isaanii nuuf mijeesse. Kaayyoon kanaa, Gooftaan amaloota armaan olii kanaan ibsame, Inni gabroota irratti ni’imaa dhangalaasu, Isa qofa gabbaruun, Isaaf salaatuunii fi Isaaf sujuuduun akka isaaf malu ibsuudha.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

(Akka isin dugda isaanii irratti qubattaniif) jechuun, jabaatanii fi mijataa ta’anii (dugda isaanii irratti) qubattaniif; innis dugda uumama gosa kanaa jechuu dha. (Ergasii ni’imaa Gooftaa keessanii yaadadhaa) jechuun, waan inni isiniif laaffise yaadadhaa; (yeroo isa irra qubattan, akkasumas akkana jettan: Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa irratti humna hin qabne turre). Jechuunis, isa irratti dorgomuu hin dandeenye. Odoo Rabbiin kana nuuf hin laaffisiin, humna isaa irratti argachuu hin dandeenyu turre.

Ibn Abbaas, Qataadah, As-Suddii fi Ibn Zayd akkana jedhaniiru: “Muqrinīn” jechuun isa danda’oo, humna irratti qabaniidha.

(Akkasumas nuti gara Gooftaa keenyaa dhugumatti deebi’oodha) jechuun, erga duunee booda gara Isaatti ni deebina; imalli keenya guddaan gara Isaatti. Kun imala addunyaa kanaa fayyadamuun imala Aakhirahatti nama akeekkachiisuudha; akkuma qophii imala addunyaa qophii Aakhirahatiin akeekkachiise, jecha Isaa keessatti: (Qophii fudhadhaa; qophiin hundarra gaariin taqwaa dha) [Al-Baqara: 197], uffata addunyaa uffata Aakhirahatiin akeekkachiisuun jecha Isaa keessatti: (Uffata miidhaginaa fi uffata taqwaa; sun hundarra gaarii dha) [Al-A’raaf: 26].

Beeladoota yaabbatan yeroo yaabbatan irratti hadiisota dhufan ni tarreessina. Hadiisa Alii ibn Abii Xaalib, Rabbiin isa irraa haa jaallatu: Imaam Ahmad akkana jedhe: Yaziid nuuf hime; Shariik ibn Abdullaah, Abuu Ishaaq irraa, inni immoo Alii ibn Rabii’ah irraa nuuf hime. Aliin, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, beelada tokkoof fidamanii arge. Yeroo miila isaa naannawa miila kaa’an keessa galche, “Bismillaah” jedhe.

Erga ishee irra qubatee booda akkana jedhe: “Alhamdu lillaah. (Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa irratti humna hin qabne turre. Dhugumatti nuti gara Gooftaa keenyaa deebi’oodha).” Sana booda yeroo sadii Allaah galateeffatee, yeroo sadii Allaahu Akbar jedhe; ergasii akkana jedhe: “Qulqullaa’aan Si; gabbaramaan haqaa Si malee hin jiru.

Ani dhugumatti lubbuu koo miidheera; naaf araarami.” Sana booda kolfе. Anis, “Yaa Amiira mu’minootaa, maaliif kolfite?” jedheen. Innis, “Ergamaa Rabbii, nageenyi fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu, akkuma ani godhe godhee, sana booda kolfuu isaa arge” jedhe.

Anis, “Yaa Ergamaa Rabbii, maaltu si kolfisiise?” jedheen. Innis, “Gooftaan gabroota Isaa keessaa tokko yeroo, ‘Yaa Gooftaa koo, naaf araarami’ jedhu ni dinqisiifata; ‘Gabrichi Koo, ana malee namni cubbuu hin araaramne akka ta’e beekeera’ jedha” jedhe.

Akkasuma Abu Daawud, At-Tirmizii fi An-Nasaa’ii, hadiisa Abuu Al-Ahwaas irraa, inni immoo Abuu Ishaaq As-Sabii’ii irraa, Alii ibn Rabii’ah Al-Asadii Al-Waalibii irraa, hadiisa kana gabaasaniiru. An-Nasaa’ii dabalee Mansuur irraa illee gabaaseera. At-Tirmizii: “Hasan-sahiiha” jedhe. Abdur-Rahmaan ibn Mahdii, Shu’bah irraa, akkana jedhe: “Abuu Ishaaq As-Sabii’iiin, ‘Hadiisa kana eenyu irraa dhageesse?’

jedheen. Innis, ‘Yuunus ibn Khabaab irraa’ jedhe. Yuunus ibn Khabaab qunnamee, ‘Ati eenyu irraa dhageesse?’ jedheen. Innis, ‘Nama Alii ibn Rabii’ah irraa dhagahe irraa’ jedhe.” Isaan keessaa gariin hadiisa kana Yuunus ibn Khabaab irraa, inni immoo Shaqiiq ibn Uqbah Al-Asadii irraa, Alii ibn Rabii’ah Al-Waalibii irraa gabaasaniiru.

Hadiisa Abdullaah ibn Abbaas, Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu: Imaam Ahmad akkana jedhe: Abuu Al-Mughiirah nuuf hime; Abuu Bakr ibn Abdullaah, Alii ibn Abii Xalhah irraa, Abdullaah ibn Abbaas irraa nuuf hime: Ergamaan Rabbii, nageenyi fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu, isa beelada isaa irratti duubaan isaa yaabbachiise. Yeroo beelada sana irra qubate, Ergamaan Rabbii yeroo sadii Allaahu Akbar jedhee, yeroo sadii Allaah galateeffatee, yeroo tokko immoo Allaah wahdeesse.

Sana booda dugda isaa irratti hirkatee kolfе; ergasii gara isaatti garagalee akkana jedhe: “Muslimni beelada yaabbatee akkuma ani godhe godhu kamiyyuu, Rabbiin ol ta’e gara isaatti garagala, akkuma ani siin kolfetti isatti kolfas.” Ahmad qofatu hadiisa kana gabaase.

Hadiisa Abdullaah ibn Umar, Rabbiin isaan lamaan irraa haa jaallatu: Imaam Ahmad akkana jedhe: Abuu Kaamil nuuf hime; Hammaad ibn Salamah, Abuu Zubayr irraa, Alii ibn Abdullaah Al-Baariqii irraa, Abdullaah ibn Umar irraa nuuf hime: Nabiyyiin, nageenyi fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu, yeroo gaala yaabbatan yeroo sadii Allaahu Akbar jedhu; ergasii akkana jedhu: (Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa irratti humna hin qabne turre. Dhugumatti nuti gara Gooftaa keenyaa deebi’oodha).

Sana booda akkana jedhu: “Yaa Allaah, imala koo kana keessatti gaarummaa fi taqwaa, akkasumas hojii Ati itti gammaddus Siin kadhadha. Yaa Allaah, imala nuuf salphisi; fageenya nuuf gabaabsi. Yaa Allaah, Ati imala keessatti hiriyaa keenya, maatii keenya keessatti bakka bu’aa keenya. Yaa Allaah, imala keenya keessatti nu waliin ta’i; maatii keenya keessattis nuuf bakka bu’i.”

Yeroo gara maatii isaatti deebi’u immoo akkana jedha: “Yeroo fedhe, deebi’oo fi tawbaa godhoo, Gooftaa keenya gabbaroo fi Isa galateeffachaa jirra.” Muslim, Abuu Daawud fi An-Nasaa’ii Ibn Jurayj irraa, At-Tirmiziin immoo Hammaad ibn Salamah irraa, lamaan isaanii Abuu Zubayr irraa hadiisa kana akkuma kanaa gabaasaniiru.

Hadiisa biraa: Imaam Ahmad akkana jedhe: Muhammad ibn Ubayd nuuf hime; Muhammad ibn Ishaaq, Muhammad ibn Ibraahiim irraa, Amr ibn Al-Hakam ibn Thawbaan irraa, Abuu Laas Al-Khuzaa’ii irraa nuuf hime: Ergamaan Rabbii gaalota sadaqaa keessaa gaalota irratti nu baatanii Hajjii deemne. “Yaa Ergamaa Rabbii, isaan kana nu baachuun akka hin dandeenye nutti fakkaata!” jenne. Innis akkana jedhe: “Gaalli hundi dugda isaa irratti sheyxaana qaba.

Yeroo isaan yaabbattan, akkuman isin ajaje maqaa Rabbii isaan irratti dubbadhaa; ergasii fedhii keessaniif isaan hojii baachisaa godhaa; dhugumatti kan baatu Rabbiin ol ta’e qofa.” Abuu Laas maqaan isaa Muhammad ibn Al-Aswad ibn Khalaf dha.

Hadiisa biraa, hiikuma kana qabu: Ahmad akkana jedhe: Attaab nuuf hime; Abdullaah nuuf hime; (ḥaa’) Alii ibn Ishaaq nuuf hime; Abdullaah—jechuun ibn Al-Mubaarak—nuuf hime; Usaamah ibn Zayd, Muhammad ibn Hamzah irraa naaf hime; inni abbaa isaa dhagahe: Ergamaa Rabbii, nageenyi fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu, akkana jedhu dhagahe: “Dugda gaala hundaa irratti sheyxaanni jira. Yeroo isaan yaabbattan, maqaa Rabbii ol ta’e dubbadhaa; ergasii waan isin barbaaddan raawwachuu hin dhiisinaa.” Qophii: Al-Baqara: 197; “Sun mallattoolee Rabbii irraayi”; Al-A’raaf: 26.

Tafsiira Al-Baghawii

(Akka isin dugda isaanii irratti qubattaniif) bakka bu’aa dubartii ta’e fayyadame; sababni isaas jecha kana gara “maa” deebiseera.

(Ergasii yeroo isa irra qubattan ni’imaa Gooftaa keessanii yaadadhaa) jechuun, geejjiba lafaatii fi galaanaa keessatti isiniif laaffisuu Isaatiin. (Akkana jettan: Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e) jechuun, kana nuuf ajajee, nuuf laaffise. (Nuti isa irratti humna hin qabne turre) jechuun, hin danda’u turre; akkasumas jedhamuun ni danda’ama: isa to’achuu hin dandeenye turre.

(Dhugumatti nuti gara Gooftaa keenyaa deebi’oodha) jechuun, Aakhiraatti gara Isaatti ni deebina. Ahmad ibn Abdullaah As-Saalihii akkana nuuf hime: Abul-Husayn Alii ibn Muhammad ibn Abdullaah ibn Bishraan nuuf hime; Ismaa’iil ibn Muhammad As-Saffaar nuuf hime; Ahmad ibn Mansuur Ar-Ramaadii nuuf hime; Abdur-Razzaaq nuuf hime; Ma’mar, Abuu Ishaaq irraa, inni immoo Alii ibn Rabii’ah irraa naaf hime: Yeroo Alii, Rabbiin isa irraa haa jaallatu, yaabbatanitti isaan bira ture. Yeroo miila isaa naannawa miila kaa’an keessa galche, “Bismillaah” jedhe.

Erga qubatee booda, “Alhamdu lillaah” jedhe; ergasii akkana jedhe: “Inni kana nuuf laaffise qulqullaa’e; nuti isa irratti humna hin qabne turre; dhugumatti nuti gara Gooftaa keenyaa deebi’oodha.” Sana booda yeroo sadii Allaah galateeffatee, yeroo sadii Allaahu Akbar jedhe; ergasii, “Gabbaramaan haqaa Allaah malee hin jiru. Ani lubbuu koo miidheera; naaf araarami. Ati malee eenyutu cubbuu araarama” jedhe; sana booda kolfе.

“Yaa Amiira mu’minootaa, maaltu si kolfisiise?” jedhanii isa gaafatan. Innis, “Ergamaan Rabbii, nageenyi fi rahmanni Rabbii isa irratti haa jiraatu, waan ani godhe hojjatee, waan ani jedhe jedhee, sana booda kolfuu isaa arge” jedhe. “Yaa Nabiyyii Rabbii, maaltu si kolfisiise?”

jenne. Innis, “‘Gabrichi’ jedhe; yookaan, ‘Gabricha yeroo, “Gabbaramaan haqaa Allaah malee hin jiru. Ani lubbuu koo miidheera; naaf araarami; cubbuu kan araaramu Isa malee hin jiru” jedhu nan dinqifadha. Inni cubbuu kan araaramu Isa malee hin jiru akka ta’e beeka’ jedhe.”