د سورلۍ پر مهال تسبيح

د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر

دا د بېړیو او څارويو دواړو د ملاوو پر سر سپرېدل رانغاړي؛ یعنې د دې لپاره چې پر هغو ځای پر ځای شئ: «بیا د خپل رب نعمت در په یاد کړئ، کله چې پرې سم کېنئ»؛ یعنې د هغه نعمت په منلو سره چې دا یې تابع کړي دي، او په دې کار د الله تعالی په ستاینه سره. له همدې امله فرمایي: «او ووایئ: پاکي ده هغه ذات لره چې دا یې زموږ تابع کړي دي، او موږ د دې د قابو کولو وس نه درلود»؛ یعنې که هغه زموږ لپاره بېړۍ او څاروي نه وای تابع کړي، موږ به د دې توان او وړتیا نه درلودله. خو د الله تعالی د مهربانۍ او سخاوت له امله یې هغه زموږ لپاره تابع او رام کړل، او د هغو د اسبابو برابرول یې اسانه کړل.

د دې خبرې موخه دا ده چې څرګنده کړي: هغه رب چې د بندګانو پر وړاندې د نعمتونو په لورولو یاد شوی، هماغه د عبادت، لمانځه او سجدې وړ دی.

د امام ابن کثیر تفسیر

«تر څو د هغو پر شاګانو سم کېنئ»؛ یعنې په ډاډه او هوسا توګه پرې ځای پر ځای شئ. «د هغو پر شاګانو»؛ یعنې د دې جنس پر شاګانو. «بیا د خپل رب نعمت در په یاد کړئ»؛ یعنې هغه څه چې ستاسو لپاره یې تابع کړي دي، «کله چې پرې سم کېنئ، او ووایئ: پاکي ده هغه ذات لره چې دا یې زموږ تابع کړي دي، او موږ د دې د قابو کولو وس نه درلود»؛ یعنې موږ ورسره مقابله نه شوای کولای. که الله دا زموږ لپاره تابع کړي نه وای، موږ به یې د کارولو وس نه درلود.

ابن عباس، قتاده، سدي او ابن زید ویلي دي: «مُقْرِنِينَ» یعنې د وس لرونکي.

«او په رښتیا، موږ د خپل رب لوري ته بېرته ورګرځېدونکي یو»؛ یعنې له مرګ وروسته به هغه ته ورسېږو، او زموږ تر ټولو ستر مزل د هغه لوري ته دی. دا په دنیا کې د سفر له لارې د آخرت د سفر یادونه ده؛ لکه څنګه چې د دنیا د توښې په وسیله په دې وینا کې د آخرت د توښې یادونه شوې: «او توښه واخلئ، ځکه غوره توښه تقوا ده» (البقرة: ۱۹۷)، او په دې وینا کې د دنیا د جامو په وسیله د آخرت د جامې یادونه شوې: «او د ښکلا جامې هم، خو د تقوا جامه تر ټولو غوره ده» (الأعراف: ۲۶). د سورلۍ د سپرېدو پر مهال د روایت شوو حدیثونو یادونه:

د امیرالمؤمنین علي بن ابي طالب رضی الله عنه حدیث: امام احمد ویلي: یزید موږ ته روایت وکړ، شُریک بن عبدالله له ابو اسحاق، هغه له علي بن ربیعه څخه روایت وکړ: ما ولیدل چې علي رضی الله عنه ته یوه سورلۍ راوستل شوه. کله چې یې پښه په رکاب کې کېښوده، ویې ویل: «بسم الله». کله چې پرې سم کېناست، ویې ویل: «الحمد لله؛ پاکي ده هغه ذات لره چې دا یې زموږ تابع کړي دي، او موږ د دې د قابو کولو وس نه درلود. او په رښتیا، موږ د خپل رب لوري ته بېرته ورګرځېدونکي یو».

بیا یې درې ځله د الله ستاینه وکړه، درې ځله یې تکبیر ووایه، بیا یې وویل: «پاکي ده تا لره؛ له تا پرته بل معبود نشته. ما پر خپل ځان ظلم کړی، نو ما وبښه». بیا یې وخندل. ما ورته وویل: اې امیرالمؤمنینه، د څه شي له امله دې وخندل؟

هغه وویل: رسول الله ﷺ مې ولید چې هماغسې یې وکړل لکه ما چې وکړل، بیا یې وخندل. ما وویل: اې د الله رسوله، د څه شي له امله دې وخندل؟ هغه وفرمایل: «رب د خپل بنده له دې خبرې خوشحالېږي چې ووايي: ربه، ما وبښه؛ او وايي: زما بنده پوهېږي چې له ما پرته بل څوک ګناهونه نه بښي». ابو داود، ترمذي او نسائي هم دا حدیث د ابو الاحوص له لارې له ابو اسحاق سبیعي څخه روایت کړی؛ نسائي د منصور نوم هم ورزیات کړی دی، او هغه له علي بن ربیعه اسدي والبي څخه روایت کړی.

ترمذي ویلي: حدیث حسن صحیح دی. عبدالرحمن بن مهدي له شُعبې څخه روایت کوي: ما له ابو اسحاق سبیعي وپوښتل: دا حدیث دې له چا اورېدلی؟ هغه وویل: له یونس بن خباب څخه. یونس بن خباب مې ولید او ترې مې وپوښتل: دا دې له چا اورېدلی؟ هغه وویل: له یوه سړي څخه چې له علي بن ربیعه یې اورېدلی و.

ځینو دا حدیث له یونس بن خباب، هغه له شقیق بن عقبه اسدي، او هغه له علي بن ربیعه والبي څخه روایت کړی دی.

د عبدالله بن عباس رضی الله عنهما حدیث: امام احمد ویلي: ابو المغیره موږ ته روایت وکړ، ابو بکر بن عبدالله له علي بن ابي طلحه، هغه له عبدالله بن عباس څخه روایت وکړ چې رسول الله ﷺ هغه پر خپلې سورلۍ تر شا کېناوه. کله چې پرې سم کېناست، رسول الله ﷺ درې ځله تکبیر ووایه، درې ځله یې د الله ستاینه وکړه او یو ځل یې تهلیل ووایه. بیا یې پر سورلۍ ډډه ولګوله او وخندل، بیا یې هغه ته مخ واړاوه او ویې فرمایل: «هر مسلمان چې پر سورلۍ سپور شي او هماغسې وکړي لکه ما چې وکړل، الله عزوجل به ورته مخ ورواړوي او ورته به وخاندي، لکه ما چې تا ته وخندل». دا روایت یوازې امام احمد راوړی دی.

د عبدالله بن عمر رضی الله عنهما حدیث: امام احمد ویلي: ابو کامل موږ ته روایت وکړ، حماد بن سلمه له ابو زبیر، هغه له علي بن عبدالله بارقي، او هغه له عبدالله بن عمر رضی الله عنهما څخه روایت کوي چې نبي ﷺ به کله پر خپلې اوښۍ سپور شو، درې ځله به یې تکبیر ووایه، بیا به یې وویل: «پاکي ده هغه ذات لره چې دا یې زموږ تابع کړي دي، او موږ د دې د قابو کولو وس نه درلود. او په رښتیا، موږ د خپل رب لوري ته بېرته ورګرځېدونکي یو». بیا به یې ویل: «اې الله، په دې سفر کې له تا څخه د نېکۍ او تقوا، او د هغو کړنو غوښتنه کوم چې ته پرې خوښېږې. اې الله، سفر راته اسانه کړه او لرې واټن راته رانږدې کړه.

اې الله، ته په سفر کې ملګری او په کورنۍ کې زموږ ځایناستی یې. اې الله، زموږ په سفر کې ملتیا راسره وکړه او زموږ د کورنۍ ساتنه وکړه». کله به چې خپلې کورنۍ ته راستون شو، ویل به یې: «ان شاء الله، بېرته راستنېدونکي، توبه کوونکي، عبادت کوونکي او د خپل رب ستایونکي یو». مسلم، ابو داود او نسائي دا د ابن جریج له لارې، او ترمذي د حماد بن سلمه له لارې روایت کړی؛ دواړو له ابو زبیر څخه، هغه له ابن عمر څخه روایت کړی دی.

بل حدیث: امام احمد ویلي: محمد بن عبید موږ ته روایت وکړ، محمد بن اسحاق له محمد بن ابراهیم، هغه له عمرو بن حکم بن ثوبان، او هغه له ابو لاس خزاعي څخه روایت کوي چې رسول الله ﷺ موږ د زکات له اوښانو څخه پر اوښانو حج ته بوتلو. موږ وویل: اې د الله رسوله، داسې نه ښکاري چې دا اوښان به موږ یوسي! هغه وفرمایل: «هیڅ اوښ نشته چې پر لوړه برخه یې شیطان نه وي؛ نو کله چې پرې سپرېږئ، د الله نوم پرې واخلئ، لکه څنګه چې ما درته امر کړی، بیا یې د خپلو اړتیاوو لپاره په کار واچوئ؛ بېشکه وړونکی الله عزوجل دی». د ابو لاس نوم محمد بن الاسود بن خلف و.

په همدې معنا بل حدیث: احمد ویلي: عتاب موږ ته روایت وکړ، عبدالله موږ ته خبر راکړ؛ او علي بن اسحاق موږ ته خبر راکړ، عبدالله ـ یعنې ابن مبارک ـ موږ ته روایت وکړ، اسامه بن زید موږ ته خبر راکړ، محمد بن حمزه راته وویل چې له خپل پلار څخه یې اورېدلي، هغه وویل: ما له رسول الله ﷺ څخه اورېدلي چې ویې فرمایل: «د هر اوښ پر شا شیطان وي؛ نو که پرې سپرېږئ، د الله عزوجل نوم واخلئ، بیا خپلې اړتیاوې مه پرېږدئ». توښه؛ البقرة: ۱۹۷؛ «دا د الله له نښو څخه دي»؛ الأعراف: ۲۶.

د البغوي تفسیر

«تر څو د هغو پر شاګانو سم کېنئ»: د مذکر ضمیر راوړل شوی، ځکه چې «ما» ته ورګرځي. «بیا د خپل رب نعمت در په یاد کړئ، کله چې پرې سم کېنئ»؛ یعنې په وچه او سمندر کې د سورلۍ وسیلو د تابع کولو نعمت. «او ووایئ: پاکي ده هغه ذات لره چې دا یې زموږ تابع کړي دي»؛ یعنې دا یې زموږ لپاره رام کړي دي. «او موږ د دې د قابو کولو وس نه درلود»؛ یعنې وس مو نه درلود، او ویل شوي چې: د سمبالولو توان مو نه درلود.

«او په رښتیا، موږ د خپل رب لوري ته بېرته ورګرځېدونکي یو»؛ یعنې د بېرته راژوندي کېدو پر مهال هغه ته ورګرځو.

احمد بن عبدالله الصالحي موږ ته خبر راکړ، ابو الحسین علي بن محمد بن عبدالله بن بشران موږ ته خبر راکړ، اسماعیل بن محمد الصفار موږ ته خبر راکړ، احمد بن منصور الرمادي موږ ته روایت وکړ، عبدالرزاق موږ ته روایت وکړ، معمر موږ ته خبر راکړ؛ له ابو اسحاق څخه، هغه راته وویل: علي بن ربیعه راته وویل چې هغه د علي رضی الله عنه د سپرېدو پر مهال حاضر و. کله چې علي خپله پښه په رکاب کې کېښوده، ویې ویل: «بسم الله». کله چې سم کېناست، ویې ویل: «الحمد لله»، بیا یې وویل: «پاکي ده هغه ذات لره چې دا یې زموږ تابع کړي دي، او موږ د دې د قابو کولو وس نه درلود، او په رښتیا، موږ د خپل رب لوري ته بېرته ورګرځېدونکي یو».

بیا یې درې ځله د الله ستاینه وکړه او درې ځله یې تکبیر ووایه، بیا یې وویل: «له الله پرته بل معبود نشته؛ ما پر خپل ځان ظلم کړی، نو ما وبښه، ځکه له تا پرته بل څوک ګناهونه نه بښي». بیا یې وخندل. ورته وویل شول: اې امیرالمؤمنینه، څه شي وخندولې؟ هغه وویل: رسول الله ﷺ مې ولید چې هماغسې یې وکړل لکه ما چې وکړل، او هماغسې یې وویل لکه ما چې وویل، بیا یې وخندل.

موږ وویل: اې د الله نبي، څه شي دې وخندول؟ هغه وفرمایل: «بنده»؛ یا یې وفرمایل: «د بنده له دې خبرې حیرانېږم چې وايي: له الله پرته بل معبود نشته، ما پر خپل ځان ظلم کړی، نو ما وبښه، ځکه له تا پرته بل څوک ګناهونه نه بښي؛ هغه پوهېږي چې له هغه پرته بل څوک ګناهونه نه بښي».