مىنىشتىكى تەسبىھ ۋە قايتىشنى ئەسلەش
سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا، وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ، وَإِنَّا إِلَىٰ. رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ.
سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَإِنَّا إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئاللاھ مەخلۇقاتلارنىڭ پۈتۈن تۈرلىرىنى ياراتتى، سىلەرگە ئۈستىگە چىقىشىڭلار ئۈچۈن كېمە ۋە مىنىشىڭلار ئۈچۈن ھايۋان قاتارلىقلارنى ياراتتى. ئاندىن سىلەر ئۇلارنىڭ ئۈستىگە چىققانلىرىڭلاردا پەرۋەردىگارىڭلارنىڭ نېمىتىنى ئەسلەپ: «بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا (مىنىشكە) قادىر ئەمەس ئىدۇق، بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز» دېگەيسىلەر(12ـ14). ئاللاھ مەخلۇقاتلارنىڭ پۈتۈن تۈرلىرىنى ياراتتى، سىلەرگە ئۈستىگە چىقىشىڭلار ئۈچۈن كېمە ۋە مىنىشىڭلار ئۈچۈن ھايۋان قاتارلىقلارنى ياراتتى. ئاندىن سىلەر ئۇلارنىڭ ئۈستىگە چىققانلىرىڭلاردا پەرۋەردىگارىڭلارنىڭ نېمىتىنى ئەسلەپ: «بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا (مىنىشكە) قادىر ئەمەس ئىدۇق، بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز» دېگەيسىلەر(12ـ14).
شەكلى: تەسبىھ ۋە قاتناش ۋاسىتىسىگە (ئات، تۆگە، ئاپتوموبىل ياكى ئايروپىلانغا) چىققاندا ئىنساننىڭ ئۆز ئاجىزلىقىنى ئېتىراپ قىلىشىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
بۇ، كېمىلەرگە ۋە چارۋا ھايۋانلارغا مىنىپ، ئۇلارنىڭ ئۈستىدە مۇقىم ئولتۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «ئاندىن ئۇنىڭ ئۈستىگە چىققانلىرىڭلاردا پەرۋەردىگارىڭلارنىڭ نېمىتىنى ئەسلەڭلار»؛ يەنى، ئۇنى سىلەرگە بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زاتنىڭ نېمىتىنى ئېتىراپ قىلىش ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ تائالانى مەدھىيەلەش بىلەن ئەسلەڭلار. شۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ: «ۋە: “بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا قادىر ئەمەس ئىدۇق” دېگەيسىلەر» دېدى. يەنى، ئاللاھ بىزگە كېمىلەر ۋە چارۋا ھايۋانلارنى بويسۇندۇرۇپ بەرمىگەن بولسا، بىز بۇلارنى ئىشلىتىشكە كۈچىمىز يەتمەيتتى ۋە قادىر بولالمايتتۇق.
لېكىن ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ لۇتفى ۋە كەرەمى بىلەن ئۇلارنى بويسۇندۇرۇپ، رام قىلدى ۋە ئۇلارنى ئىشلىتىشنىڭ سەۋەبلىرىنى ئاسانلاشتۇردى. بۇنىڭدىكى مەقسەت: بەندىلەرگە ساناپ ئۆتكەن نېمەتلەرنى ئاتا قىلغۇچى سۈپەتلەرگە ئىگە پەرۋەردىگارنىڭ ئىبادەت قىلىشقا، ئۇنىڭ ئۈچۈن ناماز ئوقۇشقا ۋە سەجدە قىلىشقا لايىق زات ئىكەنلىكىنى بايان قىلىشتۇر.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
«ئۇلارنىڭ دۈمبىلىرىگە چىقىپ ئولتۇرۇشۇڭلار ئۈچۈن»؛ يەنى ئۇلارنىڭ ئۈستىدە مۇقىم ئولتۇرۇپ، راھەتلىنىشىڭلار ئۈچۈندۇر. «ئۇلارنىڭ دۈمبىلىرىگە» دېگەنلىك، بۇ تۈرنىڭ دۈمبىلىرىگە دېمەكتۇر. «ئاندىن ئۇنىڭ ئۈستىگە چىققانلىرىڭلاردا پەرۋەردىگارىڭلارنىڭ نېمىتىنى ئەسلەڭلار»؛ يەنى، ئۇنى سىلەرگە بويسۇندۇرۇپ بەرگەن نېمىتىنى ئەسلەڭلار. «ۋە: “بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا قادىر ئەمەس ئىدۇق” دېگەيسىلەر»؛ يەنى، ئۇنىڭغا كۈچىمىز يەتمەيتتى.
ئەگەر ئاللاھ بۇنى بىزگە بويسۇندۇرۇپ بەرمىگەن بولسا، ئۇنىڭغا قادىر بولالمايتتۇق. ئىبن ئابباس، قەتادە، سۇددى ۋە ئىبن زەيدنىڭ ئېيتىشىچە، «مۇقْرىنىن» دېگەن «كۈچى يېتىدىغانلار» دېگەن مەنىدەدۇر.
«ۋە بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز»؛ يەنى، ئۆلگىنىمىزدىن كېيىن ئۇنىڭغا قايتىمىز، ئەڭ ئۇلۇغ سەپىرىمىز ئۇنىڭغا قاراپ بولىدۇ. بۇ، دۇنيادىكى سەپەرنى ئەسلەش ئارقىلىق ئاخىرەت سەپىرىنى ئەسلىتىش بابىدىندۇر. ئاللاھنىڭ: «زاد ئېلىڭلار، چۈنكى زادلارنىڭ ئەڭ ياخشىسى تەقۋادارلىقتۇر» (بەقەرە: 197) دېگەن ئايىتىدە دۇنيالىق زاد بىلەن ئاخىرەتلىك زادنى ئەسلىتىشى، شۇنداقلا: «گۈزەل زىننەت ۋە تەقۋادارلىق كىيىمى، ئەنە شۇ ياخشىدۇر» (ئەئراف: 26) دېگەن ئايىتىدە دۇنيالىق كىيىم بىلەن ئاخىرەتلىك كىيىمنى ئەسلىتىشىمۇ شۇنىڭغا ئوخشايدۇ.
ھايۋانغا مىنگەندە ئوقۇلىدىغان دۇئالار ھەققىدە كەلگەن ھەدىسلەر: ئەمىرۇل مۇئمىنىن ئەلى ئىبن ئەبى تالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ھەدىسى. ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە يەزىد سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا شېرىك ئىبن ئابدۇللاھ، ئەبۇ ئىسھاقتىن، ئۇ ئەلى ئىبن رەبىئادىن سۆزلەپ بەردى؛ ئەلى ئىبن رەبىئە مۇنداق دېگەن: مەن ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا بىر ئۇلاق كەلتۈرۈلگەنلىكىنى كۆردۈم. ئۇ پۇتىنى ئۈزەڭگىگە قويغاندا: «بىسمىللاھ» دېدى. ئۇلاققا تولۇق مىنگەندە: «ئەلھەمدۇلىللاھ.
بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا قادىر ئەمەس ئىدۇق. ۋە بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز» دېدى. ئاندىن ئۈچ قېتىم ئاللاھقا ھەمد ئېيتتى، ئۈچ قېتىم تەكبىر ئېيتتى، ئاندىن: «سەن پاكتۇرسەن، سەندىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر. مەن ئۆزۈمگە زۇلۇم قىلدىم، مېنى مەغپىرەت قىلغىن» دېدى.
كېيىن كۈلدى. مەن: «ئەي ئەمىرۇل مۇئمىنىن، نېمىگە كۈلدىڭىز؟» دەپ سورىدىم. ئۇ: «مەن ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ نىڭمۇ مەندەك قىلغانلىقىنى كۆردۈم، ئۇمۇ كۈلدى» دېدى. مەن: «ئەي ئاللاھنىڭ ئەلچىسى، نېمىگە كۈلدىڭىز؟» دەپ سورىدىم. ئۇ: «بەندىسى: “پەرۋەردىگارىم، مېنى مەغپىرەت قىلغىن” دېگەندە رەببەمىز ئۇنىڭغا ھەيران بولىدۇ ۋە: “بەندەم گۇناھلارنى مەندىن باشقا ھېچكىم مەغپىرەت قىلالمايدىغانلىقىنى بىلدى” دەيدۇ» دېدى.
بۇ ھەدىسنى ئەبۇ داۋۇد، تىرمىزى ۋە نەسائىيمۇ ئەبۇل ئەھۋاسنىڭ يولى بىلەن، ئۇ ئەبۇ ئىسھاق سۇبەيئىيدىن، ئۇ ئەلى ئىبن رەبىئە ئەسەدى ۋالىبىيدىن رىۋايەت قىلغان. نەسائىينىڭ رىۋايىتىدە مەنسۇرنىڭ ئىسمىمۇ قوشۇلغان. تىرمىزى: «ھەسەن، سەھىھ» دېگەن. ئابدۇرراھمان ئىبن مەھدى شۇئبەدىن رىۋايەت قىلىپ: مەن ئەبۇ ئىسھاق سۇبەيئىيدىن: «بۇ ھەدىسنى كىمدىن ئاڭلىدىڭ؟»
دەپ سورىدىم. ئۇ: «يۇنۇس ئىبن خۇببابتىن» دېدى. مەن يۇنۇس ئىبن خۇبباب بىلەن ئۇچرىشىپ، ئۇنىڭدىن: «بۇنى كىمدىن ئاڭلىدىڭ؟» دەپ سورىدىم. ئۇ: «ئەلى ئىبن رەبىئەدىن ئاڭلىغان بىر كىشىدىن» دېدى. بەزىلەر بۇ ھەدىسنى يۇنۇس ئىبن خۇببابتىن، ئۇ شەقىق ئىبن ئۇقبە ئەسەدىدىن، ئۇ ئەلى ئىبن رەبىئە ۋالىبىيدىن رىۋايەت قىلغان.
ئابدۇللاھ ئىبن ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ ھەدىسى: ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە ئەبۇ مۇغىرە سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا ئەبۇ بەكر ئىبن ئابدۇللاھ، ئەلى ئىبن ئەبى تالھەدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبن ئابباستىن سۆزلەپ بەردى: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئۇنى ئۇلاقىغا مىندۈرۈپ ئارقىسىغا ئېلىۋالدى. ئۇلاققا تولۇق مىنگەندە، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ ئۈچ قېتىم تەكبىر ئېيتتى، ئۈچ قېتىم ھەمد ئېيتتى ۋە بىر قېتىم تەھلىل ئېيتتى. ئاندىن ئۇلاققا يۆلىنىپ ياتتى ۋە كۈلدى. كېيىن ئۇنىڭغا قاراپ: «قايسىبىر مۇسۇلمان ئۇلاققا مىنىپ، مېنىڭ قىلغىنىمدەك قىلسا، ئەلۋەتتە ئاللاھ ئۇنىڭغا يۈزلىنىپ، سەن ماڭا كۈلگەندەك ئۇنىڭغا كۈلىدۇ» دېدى. بۇ رىۋايەتنى پەقەت ئەھمەدلا كەلتۈرگەن.
ئابدۇللاھ ئىبن ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ ھەدىسى: ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە ئەبۇ كامىل سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا ھەمماد ئىبن سەلەمە، ئەبۇ زۇبەيردىن، ئۇ ئەلى ئىبن ئابدۇللاھ بارقىيدىن، ئۇ ئابدۇللاھ ئىبن ئۆمەردىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: پەيغەمبەر ﷺ ئۇلاقىغا مىنگەندە ئۈچ قېتىم تەكبىر ئېيتاتتى، ئاندىن: «بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا قادىر ئەمەس ئىدۇق. ۋە بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز» دەيتتى. ئاندىن: «ئاللاھىم! بۇ سەپىرىمىزدە سەندىن ياخشىلىق، تەقۋادارلىق ۋە سەن رازى بولىدىغان ئەمەللەرنى سورايمەن.
ئاللاھىم! سەپەرنى بىزگە ئاسانلاشتۇرغىن، يىراقنى بىزگە يېقىنلاشتۇرغىن. ئاللاھىم! سەن سەپەردىكى ھەمراھىمىز ۋە ئائىلىمىزدىكى ئورۇن باسقۇچىمىزسەن. ئاللاھىم! سەپىرىمىزدە بىزگە ھەمراھ بولغىن، ئائىلىمىزنىڭ ئورنىدا ئۇلارغا قاراپ قالغىن» دەيتتى.
ئائىلىسىگە قايتىپ كەلگەندە: «ئاللاھ خالىسا، قايتىپ كەلگۈچىلەر، تەۋبە قىلغۇچىلار، ئىبادەت قىلغۇچىلار ۋە پەرۋەردىگارىمىزغا ھەمد ئېيتقۇچىلار بولدۇق» دەيتتى. بۇنى مۇسلىم، ئەبۇ داۋۇد ۋە نەسائىي ئىبن جۇرەيجنىڭ يولى بىلەن، تىرمىزى بولسا ھەمماد ئىبن سەلەمەنىڭ يولى بىلەن، ھەر ئىككىسى ئەبۇ زۇبەيردىن رىۋايەت قىلغان.
يەنە بىر ھەدىس: ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە مۇھەممەد ئىبن ئۇبەيد سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا مۇھەممەد ئىبن ئىسھاق، مۇھەممەد ئىبن ئىبراھىمدىن، ئۇ ئەمر ئىبن ھەكەم ئىبن سەۋباندىن، ئۇ ئەبۇ لاس ئەلخۇزائىيدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ بىزنى ھەجگە بېرىش ئۈچۈن سەدىقە تۆگىلىرىدىن تۆگە مىندۈردى. بىز: «ئەي ئاللاھنىڭ ئەلچىسى، بۇلارنىڭ بىزنى كۆتۈرۈشىگە كۆزىمىز يەتمەيدۇ» دېدۇق. ئۇ: «ھەر بىر تۆگىنىڭ چوققىسىدا بىر شەيتان بار.
سىلەر ئۇلارغا مىنگىنىڭلاردا مەن بۇيرۇغاندەك ئاللاھنىڭ ئىسمىنى ئېيتىڭلار، ئاندىن ئۇلارنى ئىشلىتىپ، ئۆز ئېھتىياجىڭلارنى قامداڭلار؛ چۈنكى سىلەرنى پەقەت ئاللاھ ئەززە ۋە جەللەلا كۆتۈرىدۇ» دېدى. ئەبۇ لاسنىڭ ئىسمى مۇھەممەد ئىبن ئەسۋەد ئىبن خەلەف ئىدى.
مەنىسى جەھەتتە يەنە بىر ھەدىس: ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە ئۇتاب سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا ئابدۇللاھ خەۋەر بەردى. ح. ۋە ئەلى ئىبن ئىسھاق بىزگە خەۋەر قىلىپ، ئابدۇللاھنى ـ يەنى ئىبن مۇبارەكنى ـ ئېيتتى: ئۇسامە ئىبن زەيد بىزگە خەۋەر قىلىپ، مۇھەممەد ئىبن ھەزمەدىن، ئۇ ئاتىسىنىڭ: «مەن ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ نىڭ: “ھەر بىر تۆگىنىڭ دۈمبىسىدە شەيتان بار. ئۇلارغا مىنگىنىڭلاردا ئاللاھ ئەززە ۋە جەللەنىڭ ئىسمىنى ئېيتىڭلار، ئاندىن ئېھتىياجىڭلارنى قامداشتىن بوشاشماڭلار” دېگەنلىكىنى ئاڭلىدىم» دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«ئۇلارنىڭ دۈمبىلىرىگە چىقىپ ئولتۇرۇشۇڭلار ئۈچۈن» دېگەن جۈملىدە، «ما»غا قايتۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن ئىسىم ئورنىغا ئالماش ئىشلىتىلگەن. «ئاندىن ئۇنىڭ ئۈستىگە چىققانلىرىڭلاردا پەرۋەردىگارىڭلارنىڭ نېمىتىنى ئەسلەڭلار»؛ يەنى قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىزدا قاتناش ۋاسىتىلىرىنى سىلەرگە بويسۇندۇرۇپ بەرگەنلىكىنى ئەسلەڭلار. «ۋە: “بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر” دېگەيسىلەر»؛ يەنى بۇنى بىزگە رام قىلىپ بەرگەن زات پاكتۇر. «بىز ئۇنىڭغا قادىر ئەمەس ئىدۇق»؛ يەنى كۈچىمىز يەتمەيتتى، دېيىلگەن. يەنە «ئۇنى كونترول قىلالمايتتۇق» دېيىلگەن.
«ۋە بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز»؛ يەنى قىيامەتتە ئۇنىڭغا قايتىمىز. ئەھمەد ئىبن ئابدۇللاھ ئەسسالھى بىزگە خەۋەر بەردى، ئۇنىڭغا ئەبۇلھۇسەين ئەلى ئىبن مۇھەممەد ئىبن ئابدۇللاھ ئىبن بىشران خەۋەر بەردى، ئۇنىڭغا ئىسمائىل ئىبن مۇھەممەد ئەسسەففار خەۋەر بەردى، ئۇنىڭغا ئەھمەد ئىبن مەنسۇر ئەلرەمادى سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا ئابدۇراززاق سۆزلەپ بەردى، ئۇنىڭغا مەئمەر ئەبۇ ئىسھاقتىن، ئۇ ماڭا ئەلى ئىبن رەبىئادىن خەۋەر بەردى: ئۇ ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مىنگەن ۋاقتىدا ھازىر بولغان. ئەلى پۇتىنى ئۈزەڭگىگە قويغاندا: «بىسمىللاھ» دېدى.
تولۇق مىنگەندە: «ئەلھەمدۇلىللاھ» دېدى، ئاندىن: «بىزگە بۇنى بويسۇندۇرۇپ بەرگەن زات پاكتۇر، بىز ئۇنىڭغا قادىر ئەمەس ئىدۇق. ۋە بىز ھەقىقەتەن پەرۋەردىگارىمىزنىڭ دەرگاھىغا قايتقۇچىلارمىز» دېدى. كېيىن ئۈچ قېتىم ھەمد ئېيتتى، ئۈچ قېتىم تەكبىر ئېيتتى، ئاندىن: «ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق. مەن ئۆزۈمگە زۇلۇم قىلدىم، مېنى مەغپىرەت قىلغىن؛ چۈنكى گۇناھلارنى سەندىن باشقا ھېچكىم مەغپىرەت قىلالمايدۇ» دېدى.
ئاندىن كۈلدى. ئۇنىڭغا: «ئەي ئەمىرۇل مۇئمىنىن، نېمىگە كۈلدىڭىز؟» دېيىلدى. ئۇ: «مەن ئاللاھنىڭ ئەلچىسى ﷺ نىڭ قىلغىنىمدەك قىلىپ، دېگىنىمدەك دېگەنلىكىنى كۆردۈم، ئاندىن ئۇمۇ كۈلدى» دېدى. بىز: «ئەي ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى، نېمىگە كۈلدىڭىز؟»
دەپ سورىدۇق. ئۇ: «بەندىگە» ياكى «بەندىنىڭ: “ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق. مەن ئۆزۈمگە زۇلۇم قىلدىم، مېنى مەغپىرەت قىلغىن؛ چۈنكى گۇناھلارنى سەندىن باشقا ھېچكىم مەغپىرەت قىلالمايدۇ” دېيىشىگە ھەيران قالدىم. ئۇ گۇناھلارنى پەقەت ئاللاھلا مەغپىرەت قىلالايدىغانلىقىنى بىلىدۇ» دېدى.
سەھىھ مۇسلىمدا (1342) ئىبن ئۆمەردىن رىۋايەت قىلىنىشىچە، پەيغەمبەر مۇھەممەد ﷺ تۆگىگە مىنگەندە ئۈچ قېتىم «ئاللاھۇ ئەكبەر» دەيتتى، ئاندىن دەل مۇشۇ ئايەتلەرنى ئوقۇيتتى.