پەرىشتىلەرنىڭ مۆمىنلەرگە دۇئاسى
رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً، وَعِلْمًا، فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا، وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ، وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ. رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي، وَعَدْتَهُمْ، وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ، وَأَزْوَاجِهِمْ، وَذُرِّيَّاتِهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ، وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ، فَقَدْ رَحِمْتَهُ، وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.
رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
ئەرشنى كۆتۈرۈپ تۇرغان ۋە ئەرشنىڭ چۆرىسىدىكى پەرىشتىلەر پەرۋەردىگارىغا تەسبىھ ئېيتىدۇ، ھەمدى ئېيتىدۇ، ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتىدۇ، مۆمىنلەرگە مەغپىرەت تىلەيدۇ. (ئۇلار ئېيتىدۇ) «پەرۋەردىگارىمىز! سېنىڭ رەھمىتىڭ ۋە ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، تەۋبە قىلغانلارغا ۋە سېنىڭ يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرگە مەغپىرەت قىلغىن، ئۇلارنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن(7). پەرۋەردىگارىمىز! سەن ئۇلارنى، ئۇلارنىڭ ئاتا ـ بوۋىلىرىدىن، ئاياللىرىدىن، ئەۋلادلىرىدىن ياخشى بولغانلارنى ئۇلارغا ۋەدە قىلغان مەڭگۈلۈك جەننەتكە كىرگۈزگىن، سەن ھەقىقەتەن غالىبسەن، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن(8). پەرۋەردىگارىمىز! سەن ئۇلارنى يامان ئىشلاردىن ساقلىغىن، سەن كىمنى يامان ئىشلاردىن ساقلايدىكەنسەن، شۈبھىسىزكى، بۇ كۈندە سەن ئۇنىڭغا رەھمەت قىلغان بولىسەن، بۇ چوڭ بەختتۇر»(9).
ئەرشنى كۆتۈرگۈچى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى ئۇلۇغ پەرىشتىلەر زېمىندىكى مۆمىنلەر ئۈچۈن شاپائەت قىلىپ دۇئا قىلىدۇ. ئۇلار «مەغپىرەت قىلغىن» (اغْفِرْ)، «ئۇلارنى ساقلىغىن» (قِهِمْ) ۋە «ئۇلارنى كىرگۈزگىن» (أَدْخِلْهُمْ) دېگەن تىلەكلەرنى قىلىدۇ.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«ئۇلارنى يامانلىقلاردىن ساقلىغىن» دېگەنلىك، ئۇلارنى يامان ئەمەللەردىن ۋە ئۇ ئەمەللەرنىڭ جازاسىدىن ساقلىغىن، دېگەنلىكتۇر؛ چۈنكى يامانلىقلارنى قىلغۇچىغا زىيان يەتكۈزىدۇ. «كىمنى ئۇ كۈندە يامانلىقلاردىن ساقلىساڭ» دېگەنلىك، قىيامەت كۈنى ئۇنى يامانلىقلاردىن ساقلىساڭ، دېگەنلىكتۇر. «ئۇنىڭغا رەھمەت قىلغان بولىسەن»؛ چۈنكى سېنىڭ رەھمىتىڭ بەندىلەرگە ئۈزلۈكسىز يېتىپ تۇرىدۇ، ئۇنى پەقەت بەندىلەرنىڭ گۇناھلىرى ۋە يامان ئەمەللىرىلا توسۇپ قويىدۇ. كىمنى يامانلىقلاردىن ساقلىساڭ، ئۇنى ياخشى ئەمەللەرگە ۋە ئۇلارنىڭ ياخشى مۇكاپاتىغا مۇۋەپپەق قىلغان بولىسەن.
«بۇ» ــ يامانلىقلاردىن ساقلاش ئارقىلىق قورقۇنچلۇق نەرسىنىڭ يوقىلىشى ۋە رەھمەتكە ئېرىشىش ئارقىلىق كۆڭۈلدىكىدەك نەرسىنىڭ قولغا كېلىشىدۇر ــ «ئۇ بۈيۈك غەلىبىدۇر». ئۇنىڭغا تەڭ كېلىدىغان غەلىبە يوق، غەلىبە تالىشىدىغانلار ئۇنىڭدىن ياخشىراق نەرسىگە تالىشمايدۇ.
پەرىشتىلەرنىڭ بۇ دۇئاسى رەببىنى تولۇق تونۇغانلىقىنى، ئاللاھقا ئۇ ياخشى كۆرىدىغان گۈزەل ئىسىملىرى بىلەن يېقىنلىشىشنى ۋە ئۇلار دۇئا قىلغان ئىشقا مۇناسىپ تىلەك تىلەشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇلارنىڭ دۇئاسى رەھمەتكە ئېرىشىش ۋە ئاللاھ ئىنسان تەبىئىتىنىڭ نۇقسانلىقىنى، گۇناھلارغا مايىللىقىنى ۋە ئۇنىڭغا سەۋەب بولىدىغان باشقا ئىشلارنى بىلگەن ھالدا، بۇلارنىڭ تەسىرىنى يوقىتىش ئۈچۈن ئىدى. بۇ سەۋەبلەرنى ئاللاھنىڭ ئىلمى تولۇق قاپلىغان؛ شۇڭا ئۇلار رەھىم قىلغۇچى ۋە ھەممىنى بىلگۈچى بولغان ئاللاھنىڭ ئىسىملىرى بىلەن يېقىنلاشتى.
بۇ دۇئا ئۇلارنىڭ ئاللاھ تائالاغا بولغان مۇكەممەل ئەدەبىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: ئۇلار ئاللاھنىڭ ئۆزلىرىگە بولغان ئومۇمىي ۋە خاس رەببىلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، ئىشنىڭ ئۆزلىرىنىڭ قولىدا ئەمەسلىكىنى بىلىدۇ. دۇئالىرى ھەر جەھەتتىن ئۆز ذاتى بىلەن موھتاج بولغان بەندىلەردىن چىققان؛ ئۇلار رەببىنىڭ ئالدىدا ھېچقانداق ھالەتنى دەلىل قىلىپ كۆرسىتەلمەيدۇ. بۇ پەقەت ئاللاھنىڭ پەزلى، كەرىمى ۋە ئېھسانىدۇر.
ئۇلار ئاللاھ ياخشى كۆرىدىغان ئەمەللەرنى ــ ئۆزلىرى قىلىپ، مۇھەببەت بىلەن تىرىشىدىغان ئىبادەتلەرنى ــ ۋە ئاللاھ مەخلۇقاتلىرى ئىچىدىن ياخشى كۆرىدىغان مۆمىن بەندىلەرنى ياخشى كۆرۈش ئارقىلىق رەببىگە تولۇق ماسلاشتى. ئاللاھ تەكلىپكە مۇكەللەف بولغان باشقا مەخلۇقاتلارنى مۆمىنلىرىدىن باشقا ھالدا ياخشى كۆرمەيدۇ. پەرىشتىلەر مۆمىنلەرنى ياخشى كۆرگەنلىكى ئۈچۈن ئۇلارغا دۇئا قىلىپ، ئەھۋاللىرىنىڭ ياخشىلىنىشى ئۈچۈن تىرىشتى. چۈنكى بىر كىشى ئۈچۈن دۇئا قىلىش، ئۇنى ياخشى كۆرۈشنىڭ ئەڭ روشەن دەلىللىرىدىن بىرىدۇر؛ ئادەم پەقەت ئۆزى ياخشى كۆرىدىغان كىشى ئۈچۈن دۇئا قىلىدۇ.
ئاللاھ «ئۇلار ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيدۇ» دېگەندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ دۇئاسىنى تەپسىلىي بايان قىلىشى ئاللاھنىڭ كىتابىنى قانداق تەدببۇر قىلىش كېرەكلىكىگە نازۇك بىر ئىشارەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تەدببۇر قىلغۇچى پەقەت بىر سۆزنىڭ ئايرىم مەنىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماسلىقى، بەلكى سۆزنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىپ، ئۇنى توغرا چۈشەنگەندىن كېيىن ئەقلى بىلەن شۇ ئىشقا ۋە ئۇنىڭغا ئېلىپ بارىدىغان يوللارغا، ئۇ ئىشنىڭ پەقەت شۇلار بىلەنلا تامام بولىدىغان تەرەپلىرىگە ۋە ئۇنىڭغا باغلىق بولغان ئىشلارغا نەزەر سېلىشى كېرەك.
ئاللاھنىڭ بۇ مەنىلەرنى كۆزدە تۇتقانلىقىغا، خۇددى سۆز كۆرسەتكەن خاس مەنىنى كۆزدە تۇتقانلىقىغا ئىشەنگەندەك، قەتئىي ئىشىنىشى لازىم. بۇنىڭغا ئىككى ئىش سەۋەب بولىدۇ: بىرىنچىسى، بۇنىڭ مەنىنىڭ ئەگىشىشلىرىدىن ۋە ئۇنىڭغا باغلىق ئىشلارنىڭ جۈملىسىدىن ئىكەنلىكىنى بىلىپ، قەتئىي ئىشىنىش؛ ئىككىنچىسى، ئاللاھنىڭ ھەممە نەرسىنى بىلگۈچى ئىكەنلىكىنى، بەندىلىرىنى كىتابى ئۈستىدە تەدببۇر قىلىش ۋە پىكىر يۈرگۈزۈشكە بۇيرۇغانلىقىنى بىلىشتۇر. ئاللاھ بۇ مەنىلەردىن كېلىپ چىقىدىغان زۆرۈر نەرسىلەرنى بىلگۈچىدۇر.
ئۇ ئۆزىنىڭ كىتابىنىڭ ھىدايەت، نۇر ۋە ھەممە نەرسىنىڭ بايانى ئىكەنلىكىنى، سۆزلەرنىڭ ئەڭ روشەن ۋە ئەڭ ئېنىق بايان قىلىنغىنى ئىكەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. شۇ ئارقىلىق بەندىگە ئاللاھ مۇۋەپپەق قىلغان مىقداردا ئۇلۇغ بىلىم ۋە كۆپ ياخشىلىق ھاسىل بولىدۇ. بۇ تەپسىرىمىزدە بۇنىڭدىن كۆپ مىساللار بار؛ بۇنى ئاللاھ بىزگە ئاتا قىلدى. بەزى ئايەتلەردە بۇنىڭغا ئېلىپ بارىدىغان يول توغرا پىكىر يۈرگۈزۈپ چوڭقۇر تەدببۇر قىلمىغان كىشىگە يوشۇرۇن بولۇشى مۇمكىن.
ئاللاھتىن رەھمىتىنىڭ خەزىنىلىرىدىن ئەھۋالىمىز ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ ئەھۋالى ياخشىلىنىشىغا سەۋەب بولىدىغان نەرسىلەرنى بىزگە ئېچىپ بېرىشىنى سورايمىز. بىزنىڭ پەقەت ئۇنىڭ كەرىمىگە باغلىنىش ۋە ھەر پەيتتە، ھەر دەقىقىدە ئىچىدە ياشاۋاتقان ئېھسانى ئارقىلىق ئۇنىڭغا يېقىنلىشىشتىن باشقا چارىمىز يوق. ئۇنىڭ پەزلىدىن بىزنى رەھمىتىنىڭ يېتىشىگە توسالغۇ بولىدىغان ۋە ئۇنى كېچىكتۈرىدىغان ئۆز نەپسىمىزنىڭ يامانلىقىدىن ساقلىشىنى سورايمىز. شۈبھىسىزكى، ئۇ سەۋەبلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ نەتىجىلىرىنى پەزلى بىلەن ئاتا قىلغۇچى، كەرىم ۋە كۆپ ئاتا قىلغۇچىدۇر.
بۇ دۇئادا يەنە، جۈپتى، بالىسى ياكى دوستىدىن بولغان ھەمراھىنىڭ ياخشىلىقىغا ئېرىشىدىغانلىقى، ئۇنىڭ بىلەن بىرگە بولۇش ئۆز ئەمىلىدىن ۋە ئەمەل قىلىش سەۋەبىدىن ھالقىغان بىر ياخشىلىقنىڭ ئۇنىڭغا يېتىشىگە سەۋەب بولىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. پەرىشتىلەر مۆمىنلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرى، جۈپتى ۋە ئەۋلادلىرىدىن ياخشى بولغانلار ئۈچۈن دۇئا قىلغان. يەنە: «ياخشى بولغانلار» دېگەن سۆزگە ئاساسەن، ئۇلاردا چوقۇم سالاھىيەت بولۇشى كېرەك، شۇنداق بولغاندا بۇ ئۇلارنىڭ ئەمەللىرىنىڭ نەتىجىسى بولىدۇ، دېيىشكىمۇ بولىدۇ. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.
ئاللاھ تائالا مۆمىن بەندىلىرىگە بولغان لۇتف-مەرىھەمىتىنىڭ كامىللىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ بەختىگە سەۋەب قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئۆز ئىختىيارىدىن ھالقىغان سەۋەبلەرنى ــ يېقىن پەرىشتىلەرنىڭ ئۇلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەپ، دۇنيا ۋە ئاخىرەت ئىشلىرىنىڭ ياخشى بولۇشىنى سورىشىنى ــ پەيدا قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە ئەرشنى كۆتۈرگۈچىلەرنىڭ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەرنىڭ شەرەپلىك ئىكەنلىكى، رەببىگە يېقىنلىقى، ئىبادەتلىرىنىڭ كۆپلۈكى ۋە ئاللاھ بەندىلىرىگە خەيرخاھ بولۇشىمۇ بايان قىلىنىدۇ؛ چۈنكى ئۇلار ئاللاھنىڭ بۇنى ئۆزلىرىدىن ياخشى كۆرىدىغانلىقىنى بىلىدۇ. ئاللاھ: «ئەرشنى كۆتۈرۈۋاتقانلار» دېدى؛ يەنى رەھماننىڭ ئەرشىنى كۆتۈرۈۋاتقانلار.
ئۇ مەخلۇقاتلارنىڭ ئۆگزىسى، ئەڭ چوڭى، ئەڭ كەڭى، ئەڭ گۈزىلى ۋە ئاللاھقا ئەڭ يېقىنىدۇر. ئاللاھ يەرنى، ئاسمانلارنى ۋە كۇرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. بۇ پەرىشتىلەرنى ئاللاھ ئۇلۇغ ئەرشىنى كۆتۈرۈشكە تەيىنلىگەن. شۈبھىسىزكى، ئۇلار پەرىشتىلەرنىڭ ئەڭ چوڭلىرى، ئەڭ ئۇلۇغلىرى ۋە ئەڭ كۈچلۈكلىرىدىن.
ئاللاھنىڭ ئۇلارنى ئەرشنى كۆتۈرۈشكە تاللىشى، ئۇلارنى ئالدى بىلەن تىلغا ئېلىشى ۋە ئۇلارنىڭ ئاللاھقا يېقىن بولۇشى ئۇلارنىڭ پەرىشتىلەرنىڭ ئەڭ ئەۋزەل تۈرلىرىدىن ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئاللاھ تائالا: «ئۇ كۈندە رەببىڭنىڭ ئەرشىنى ئۇلارنىڭ ئۈستىدە سەككىز پەرىشتە كۆتۈرىدۇ» دېدى. «ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەر» بولسا مەرتىۋە ۋە پەزىلەت جەھەتتە يېقىن بولغان پەرىشتىلەردۇر. «ئۇلار رەببىگە ھەمد ئېيتىش بىلەن تەسبىھ ئېيتىدۇ» دېگەن سۆز ئۇلارنىڭ ئاللاھقا كۆپ ئىبادەت قىلىدىغانلىقىنى، بولۇپمۇ تەسبىھ ۋە ھەمد ئېيتىدىغانلىقىنى مەدھىيەلەيدۇ.
باشقا ئىبادەتلەرنىڭ ھەممىسىمۇ ئاللاھنى تەسبىھ ۋە ھەمد ئېيتىشنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ؛ چۈنكى بۇ، بەندىنىڭ ئىبادەتنى ئاللاھتىن باشقىغا سەرپ قىلىشىدىن ئاللاھنى پاكلاش ۋە ئاللاھقا ھەمد ئېيتىشتۇر. ھەمدنىڭ ئۆزى ئاللاھقا ئىبادەتتۇر. بەندىنىڭ «ئاللاھنى پاك دەپ ئېتىراپ قىلىمەن ۋە ئۇنىڭغا ھەمد ئېيتىمەن» دېيىشىمۇ بۇنىڭ ئىچىگە كىرىدۇ ۋە ئىبادەتلەرنىڭ بىر تۈرىدۇر.
«ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيدۇ» دېگەنلىك ئىماننىڭ نۇرغۇن پايدىلىرى ۋە پەزىلەتلىرىدىن بىرىدۇر: گۇناھى يوق پەرىشتىلەر ئىمان ئەھلى ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيدۇ. مۆمىن ئۆز ئىمانى بىلەن بۇ ئۇلۇغ پەزىلەتكە سەۋەب بولىدۇ. مەغپىرەتنىڭ لازىمەتلىرى بار بولۇپ، ئۇلارسىز مەغپىرەت تامام بولمايدۇ؛ نۇرغۇن كىشىنىڭ ئويلىغىنىدەك مەغپىرەت سوراشنىڭ غايىسى پەقەت گۇناھلارنى مەغپىرەت قىلىش ئەمەس. شۇڭا ئاللاھ ئۇلارنىڭ مەغپىرەت سوراش دۇئاسىنىڭ سۈپىتىنى، ئۇسىز مەغپىرەت تامام بولمايدىغان ئىشلارنى تىلغا ئېلىش ئارقىلىق بايان قىلىپ: «رەببىمىز!
رەھمىتىڭ ۋە ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دېدى. ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى قاپلىغان؛ ھېچقانداق يوشۇرۇن نەرسە ساڭا مەخپىي ئەمەس، يەر ۋە ئاسماندا زەررىچىلىك نەرسە، ئۇنىڭدىن كىچىك ياكى چوڭ نەرسە ئىلمىڭدىن غايىب بولمايدۇ. رەھمىتىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان؛ كائىناتنىڭ ئۈستۈن ۋە ئاستىنقى قىسىملىرى ئاللاھنىڭ رەھمىتى بىلەن تولغان، رەھمەت ئۇلارنى قاپلىغان ۋە مەخلۇقاتلىرىنىڭ يېتىپ بارغان يېرىگە يېتىپ بارغان.
«شۇڭا تەۋبە قىلغانلارنى مەغپىرەت قىلغىن»؛ يەنى شېرىكتىن ۋە گۇناھلاردىن تەۋبە قىلغانلارنى مەغپىرەت قىلغىن. «سېنىڭ يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرنى»؛ يەنى ئەلچىلىرىڭگە ئەگىشىپ، سېنى بىر دەپ ئېتىقاد قىلىش ۋە ساڭا ئىتائەت قىلىش ئارقىلىق يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرنى مەغپىرەت قىلغىن. «ئۇلارنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن»؛ يەنى ئۇلارنى ئازابنىڭ ئۆزىدىن ۋە ئازابقا ئېلىپ بارىدىغان سەۋەبلەردىن ساقلىغىن.
«رەببىمىز! ئۇلارنى سەن ۋەدە قىلغان ئادەن جەننەتلىرىگە كىرگۈزگىن»؛ ئەلچىلىرىڭنىڭ تىلى بىلەن ۋەدە قىلغان جەننەتلىرىڭگە كىرگۈزگىن. «ياخشى بولغانلارنى»؛ يەنى ئىمان ۋە ياخشى ئەمەل بىلەن سالاھ بولغانلارنى، «ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن، جۈپتىدىن» ــ ئاياللىرى، ئېرى، دوستلىرى ۋە ھەمراھلىرىدىن ــ ۋە «ئەۋلادلىرىدىن» بولغانلارنىمۇ كىرگۈزگىن. «شۈبھىسىزكى، سەن غالىب»؛ ھەممە نەرسىنى بويسۇندۇرغۇچىسەن.
غالىبلىقىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ گۇناھلىرىنى مەغپىرەت قىلىسەن، ئۇلارنى قورقۇنچلۇق نەرسىلەردىن قۇتقۇزۇپ، ھەر ياخشىلىققا ئېرىشتۈرىسەن. «ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن»؛ ئىشلارنى ئۆز ئورنىغا قويغۇچىسەن. رەببىمىز، ھېكمىتىڭ قارشى تۇرغان بىر ئىشنى سەندىن سورىمايمىز؛ بەلكى ئەلچىلىرىڭنىڭ تىلى بىلەن خەۋەر قىلغان ۋە پەزلىڭ تەقەززا قىلغان ھېكمىتىڭنىڭ جۈملىسىدىن مۆمىنلەرنى مەغپىرەت قىلىشىڭدۇر.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
«ئۇلارنى يامانلىقلاردىن ساقلىغىن» دېگەنلىك، ئۇلارنى يامانلىقنى قىلىشتىن ياكى قىلغان يامانلىقىنىڭ ئاقىۋىتىدىن ساقلىغىن، دېگەنلىكتۇر. «كىمنى ئۇ كۈندە يامانلىقلاردىن ساقلىساڭ»؛ يەنى قىيامەت كۈنى ئۇنى يامانلىقلاردىن ساقلىساڭ، «ئۇنىڭغا رەھمەت قىلغان بولىسەن»؛ يەنى ئۇنىڭغا لۇتف-مەرىھەمەت قىلىپ، ئۇنى ئازابتىن قۇتقۇزغان بولىسەن. «بۇ بۈيۈك غەلىبىدۇر».
«رەببىمىز! ئۇلارنى سەن ۋەدە قىلغان ئادەن جەننەتلىرىگە كىرگۈزگىن، ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن، جۈپتىدىن ۋە ئەۋلادلىرىدىن ياخشى بولغانلارنىمۇ» دېگەنلىك، ئۇلارنى بىر-بىرى بىلەن جەم قىلغىن، شۇ ئارقىلىق قوشنا ماكانلاردا بىرگە بولغاندا كۆزلىرىنى خۇش قىلغىن، دېگەنلىكتۇر. ئاللاھ تائالا ئېيتقاندەك: «ئىمان ئېيتقانلار ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى ئىمان بىلەن ئۇلارغا ئەگەشكەنلەر ــ بىز ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرىنى ئۇلارغا قوشىمىز، ئۇلارنىڭ ئەمەللىرىدىن ھېچ نەرسىنى كېمەيتمەيمىز» (تۇر سۈرىسى، 21).
يەنى كۆزلىرى خۇش بولۇشى ئۈچۈن ھەممىسىنى مەرتىۋىدە تەڭ قىلدۇق؛ يۇقىرى مەرتىۋىدىكىنى تۆۋەندىكىگە تەڭ قىلغانلىقىمىز ئۈچۈن ئۇنىڭ مەرتىۋىسىنى چۈشۈرمىدۇق، بەلكى ئەمەلى ئاز كىشىنى ئېھسان ۋە مەرھەمەت بىلەن ئەمەللىرى كۆپ بولغان كىشىنىڭ دەرىجىسىگە كۆتۈردۇق.
سەئىد بىن جۇبەير مۇنداق دېدى: «مۆمىن جەننەتكە كىرگەندە ئاتىسى، ئوغلى ۋە قېرىندىشىدىن ئۇلارنىڭ نەدىلىكىنى سورايدۇ. ئۇنىڭغا: “ئۇلارنىڭ ئەمەللىرى سېنىڭ مەرتىۋەڭگە يەتمىدى” دېيىلىدۇ. ئۇ: “مەن پەقەت ئۆزۈم ئۈچۈنلا ئەمەس، ئۇلار ئۈچۈنمۇ ئەمەل قىلغان ئىدىم” دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئۇنىڭ دەرىجىسىگە قوشۇلىدۇ».
ئاندىن سەئىد بىن جۇبەير بۇ ئايەتنى ئوقۇدى: «رەببىمىز! ئۇلارنى سەن ۋەدە قىلغان ئادەن جەننەتلىرىگە كىرگۈزگىن، ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن، جۈپتىدىن ۋە ئەۋلادلىرىدىن ياخشى بولغانلارنىمۇ. شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن».
مۇرەتتەب بىن ئابدۇللاھ بىن شىخخىر مۇنداق دېدى: «ئاللاھنىڭ بەندىلىرى ئىچىدە مۆمىنلەرگە ئەڭ خەيرخاھ بولغىنى پەرىشتىلەردۇر». ئاندىن بۇ ئايەتنى ئوقۇدى: «رەببىمىز! ئۇلارنى سەن ۋەدە قىلغان ئادەن جەننەتلىرىگە كىرگۈزگىن». ئاللاھنىڭ مۆمىن بەندىلىرىگە ئەڭ خائىن بولغىنى شەيتانلاردۇر.
«شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن»؛ يەنى ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە توسالغۇ بولالمايدۇ ۋە ئۇنى يېڭەلمەيدۇ؛ ئۇ نېمىنى خالىسا شۇ بولىدۇ، نېمىنى خالىمىسا بولمايدۇ. ئۇ شەرئىي بۇيرۇقلىرىدا، تەقدىرىدە ۋە ئەمەللىرىدە ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر (تۇر سۈرىسى، 21).
ئاللاھ تائالا ئەرشنى كۆتۈرۈۋاتقان تۆت يېقىن پەرىشتە ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى كەرۇبىي پەرىشتىلەرنىڭ رەببىگە ھەمد ئېيتىش بىلەن تەسبىھ قىلىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى؛ يەنى نۇقسانلارنى يوققا چىقىرىدىغان تەسبىھ بىلەن مەدھىيە سۈپەتلىرىنى ئىسپاتلايدىغان ھەمدنى بىرلەشتۈرىدۇ. «ئۇلار ئاللاھقا ئىمان ئېيتىدۇ»؛ يەنى ئۇنىڭ ئالدىدا خاشۇ-تەزەررۇ قىلىپ، بويسۇنغان ھالدا تۇرىدۇ. ئۇلار «ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيدۇ»؛ يەنى غەيبكە ئىمان ئېيتقان زېمىندىكى مۆمىنلەر ئۈچۈن مەغپىرەت سورايدۇ. ئاللاھ يېقىن پەرىشتىلىرىنى مۆمىنلەر ئۈچۈن غەيبانە دۇئا قىلىشقا تەيىنلىدى.
بۇ پەرىشتىلەرنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىدىن بولغانلىقى ئۈچۈن، مۆمىن بىر قېرىندىشى ئۈچۈن غەيبانە دۇئا قىلغاندا پەرىشتىلەر ئۇنىڭ دۇئاسىغا «ئامىن، ساڭىمۇ شۇنداق بولسۇن» دەيدۇ. بۇ سەھىھ مۇسلىمدا مۇنداق كەلگەن: «مۇسۇلمان كىشى قېرىندىشى ئۈچۈن غەيبانە دۇئا قىلسا، پەرىشتە: “ئامىن! ساڭىمۇ شۇنداق بولسۇن!” دەيدۇ».
ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېدى: بىزگە ئابدۇللاھ بىن مۇھەممەد ــ ئۇ ئەبۇ بەكر بىن ئەبۇ شەيبەدۇر ــ ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئۇبەدە بىن سۇلايمان، مۇھەممەد بىن ئىسھاق، يەئقۇب بىن ئۇتبە ۋە ئىكرىمەنىڭ ئىبن ئابباستىن رىۋايەت قىلىشىچە، رەسۇلۇللاھ ﷺ ئۇمەييەنىڭ بەزى شېئىرلىرىنى توغرا دەپ تەستىقلىغان. ئۇ مۇنداق دېگەن: «بىر ئەرنىڭ ئوڭ پۇتى ئاستىدا بىر بۇقا، يەنە بىر پۇتىنىڭ ئاستىدا بۈركۈت، كۆزىتىپ تۇرغان شىر بار». رەسۇلۇللاھ ﷺ: «توغرا ئېيتتى» دېدى. ئۇ يەنە: «قۇياش ھەر كېچىنىڭ ئاخىرىدا قىزىل بولۇپ چىقىدۇ، ئۇنىڭ رەڭگى ئەتىگەندە قىزىرىپ كېتىدۇ.
قۇياش بىزگە ئۆز يولىدا يا ئازابلىق ھالدا چىقىدۇ، يا تېرىمىزنى كۆيدۈرىدۇ»، دېدى. پەيغەمبەر ﷺ: «توغرا ئېيتتى» دېدى. بۇ ھەدىسنىڭ ئىسنادى ياخشى؛ ئۇ بۇ دۇنيادا ئەرشنى كۆتۈرگۈچىلەرنىڭ تۆت ئىكەنلىكىنى، قىيامەت بولغاندا سەككىز بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئاللاھ تائالا ئېيتتى: «ئۇ كۈندە رەببىڭنىڭ ئەرشىنى ئۇلارنىڭ ئۈستىدە سەككىز پەرىشتە كۆتۈرىدۇ».
بۇ يەردە بىر سوئال تۇغۇلىدۇ: بۇ ئايەتتىن چۈشىنىلىدىغان مەنىنى ۋە بۇ ھەدىسنىڭ دلالىتىنى ئەبۇ داۋۇد رىۋايەت قىلغان ھەدىس بىلەن قانداق بىرلەشتۈرگىلى بولىدۇ؟ ئەبۇ داۋۇد مۇھەممەد بىن سەبباھ ئەل-بەززار، ئۇلەۋلىد بىن ئەۋسۇر، سىمّاك، ئابدۇللاھ بىن ئۇمەيرە، ئەھنەف بىن قەيس ئارقىلىق ئابباس بىن ئابدۇلمۇتەللىبتىن رىۋايەت قىلغان: «مەن بەطحادا بىر جامائەتنىڭ ئىچىدە ئىدىم؛ ئۇلارنىڭ ئارىسىدا رەسۇلۇللاھ ﷺ بار ئىدى. بىر بۇلۇت ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ئۆتتى. پەيغەمبەر ﷺ ئۇنىڭغا قاراپ: “بۇنى نېمە دەيسىلەر؟”
دېدى. ئۇلار: “سەھاب” دېدى. ئۇ: “مۇنمۇ؟” دېدى. ئۇلار: “مۇنمۇ” دېدى. ئۇ: “ئەننانمۇ؟” دېدى. ئۇلار: “ئەننان” دېدى. ــ ئەبۇ داۋۇد: “مەن ئەننان دېگەن سۆزنى ياخشى ئېنىقلىيالمىدىم”، دېگەن. ــ پەيغەمبەر ﷺ: “ئاسمان بىلەن يەرنىڭ ئارىلىقى قانچىلىك ئىكەنلىكىنى بىلەمسىلەر؟”
دېدى. ئۇلار: “بىلمەيمىز” دېدى. ئۇ: “بۇ ئىككىسىنىڭ ئارىلىقى بىر، ياكى ئىككى، ياكى ئۈچ ۋە يەتمىش يىلدۇر. ئۇنىڭ ئۈستىدىكى ئاسمان بىلەن يەنە كېيىنكىسىنىڭ ئارىلىقىمۇ شۇنداق”، دېدى. شۇنداق قىلىپ يەتتە ئاسماننى سانىدى. ئاندىن يەتتىنچى ئاسماننىڭ ئۈستىدە بىر دېڭىز بار؛ ئۇنىڭ ئاستى بىلەن ئۈستىنىڭ ئارىلىقى بىر ئاسماندىن يەنە بىر ئاسمانغىچە بولغان ئارىلىققا ئوخشايدۇ.
ئۇنىڭ ئۈستىدە سەككىز ياۋا ئۆچكە بار؛ ئۇلارنىڭ تۇياقلىرى بىلەن تىزلىرىنىڭ ئارىلىقى بىر ئاسماندىن يەنە بىر ئاسمانغىچە بولغان ئارىلىققا ئوخشايدۇ. ئۇلارنىڭ دۈمبىسىدە ئەرش بار؛ ئۇنىڭ ئاستى بىلەن ئۈستىنىڭ ئارىلىقىمۇ بىر ئاسماندىن يەنە بىر ئاسمانغىچە بولغان ئارىلىققا ئوخشايدۇ. ئاندىن ئاللاھ ئەززە ۋە جەللە بۇنىڭ ئۈستىدە». ئەبۇ داۋۇد بۇ ھەدىسنى رىۋايەت قىلغاندىن كېيىن، تىرمىزى ۋە ئىبن ماجەمۇ سىممەك بىن ھەربدىن شۇنداق رىۋايەت قىلغان.
تىرمىزى: «ھەسەن غەريب» دېگەن. بۇ رىۋايەت ئەرشنى كۆتۈرگۈچىلەرنىڭ سەككىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شەھرى بىن ھەۋشەب مۇنداق دېگەن: «ئەرشنى سەككىز پەرىشتە كۆتۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ تۆتى: “ئى ئاللاھىم! سەن پاكسەن، ساڭا ھەمد بولسۇن؛ بىلىپ تۇرۇپمۇ ھېلىم قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن ساڭا ھەمد بولسۇن” دەيدۇ.
يەنە تۆتى: “ئى ئاللاھىم! سەن پاكسەن، ساڭا ھەمد بولسۇن؛ قادىر تۇرۇپمۇ ئەپۇ قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن ساڭا ھەمد بولسۇن” دەيدۇ». ئۇلار ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت سورىغاندا: «رەببىمىز! رەھمىتىڭ ۋە ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دەيدۇ.
يەنى سېنىڭ رەھمىتىڭ ئۇلارنىڭ گۇناھلىرى ۋە خاتالىقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئىلمىڭ ئۇلارنىڭ بارلىق ئەمەللىرىنى، ھەرىكەتلىرىنى ۋە سۈكۈتلىرىنى قاپلىغان.
«شۇڭا تەۋبە قىلغانلارنى مەغپىرەت قىلغىن ۋە سېنىڭ يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرنى»؛ يەنى گۇناھكارلار تەۋبە قىلىپ، ئاللاھقا قايتىپ، قىلغانلىرىدىن قول ئۈزسە، ئۇلارنى ئەپۇ قىلغىن؛ ياخشىلىقلارنى قىلىش ۋە يامانلىقلارنى تەرك ئېتىشتىن ئىبارەت ئۇلارغا بۇيرۇلغان ئىشلارغا ئەگەشسە، مەغپىرەت قىلغىن. «ئۇلارنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن»؛ يەنى ئۇلارنى قاتتىق ۋە ئازابلىق دوزاخ ئازابىدىن يىراق قىلغىن. ئاللاھ ئۇنىڭدىن رازى بولغاي.
ئاللاھ تائالا: «رەببىمىز! ئۇلارنى سەن ۋەدە قىلغان ئادەن جەننەتلىرىگە كىرگۈزگىن، ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن، جۈپتىدىن ۋە ئەۋلادلىرىدىن ياخشى بولغانلارنىمۇ» دېدى. سەئىد بىن جۇبەير مۇنداق دېگەن: «مۆمىن جەننەتكە كىرىپ: “ئاتام نەدە؟ ئانام نەدە؟
بالام نەدە؟ جۈپتىم نەدە؟” دەپ سورايدۇ. ئۇلارغا: “ئۇلار سېنىڭ قىلغان ئەمەلىڭدەك ئەمەل قىلمىدى” دېيىلىدۇ. ئۇ: “مەن ئۆزۈم ئۈچۈنمۇ، ئۇلار ئۈچۈنمۇ ئەمەل قىلاتتىم” دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى جەننەتكە كىرگۈزۈڭ، دېيىلىدۇ».
«شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن»؛ يەنى توسالغۇ بولالمايدىغان ۋە يېڭىلمەيدىغان زاتسەن. ئاللاھ نېمىنى خالىسا شۇ بولىدۇ، نېمىنى خالىمىسا بولمايدۇ. ئۇ شەرئىي بۇيرۇقلىرى ۋە تەقدىرىدە، سۆزلىرى ۋە ئىشلىرىدا ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر.
ئاللاھ تائالا ئەرشنى كۆتۈرۈۋاتقان يېقىن پەرىشتىلەر ــ ئۇلار تۆتتۇر ــ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى كەرۇبىي پەرىشتىلەرنىڭ رەببىگە ھەمد ئېيتىش بىلەن تەسبىھ قىلىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلىدۇ. يەنى نۇقسانلارنى يوققا چىقىرىدىغان تەسبىھنى مەدھىيە سۈپەتلىرىنى ئىسپاتلايدىغان ھەمد بىلەن بىرلەشتۈرىدۇ. «ئۇلار ئاللاھقا ئىمان ئېيتىدۇ»؛ يەنى ئۇنىڭ ئالدىدا خاشۇ-تەزەررۇ قىلىپ، بويسۇنغان ھالدا تۇرىدۇ. «ئۇلار ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيدۇ»؛ يەنى غەيبكە ئىمان ئېيتقان زېمىندىكى مۆمىنلەر ئۈچۈن مەغپىرەت سورايدۇ.
ئاللاھ يېقىن پەرىشتىلىرىنى مۆمىنلەر ئۈچۈن غەيبانە دۇئا قىلىشقا تەيىنلىدى. پەرىشتىلەرنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىدىن بولغان بۇ ئىش سەۋەبلىك، مۆمىن بىر قېرىندىشى ئۈچۈن غەيبانە دۇئا قىلغاندا، ئۇلار بۇ دۇئاغا «ئامىن» دەيدۇ. سەھىھ مۇسلىمدا كەلگەن: «مۇسۇلمان كىشى قېرىندىشى ئۈچۈن غەيبانە دۇئا قىلسا، پەرىشتە: “ئامىن! ساڭىمۇ شۇنداق بولسۇن!” دەيدۇ».
ئىمام ئەھمەد مۇنداق دېگەن: بىزگە ئابدۇللاھ بىن مۇھەممەد ــ ئۇ ئىبن ئەبۇ شەيبەدۇر ــ ھەدىس سۆزلەپ بەردى؛ ئۇبەدە بىن سۇلايمان، مۇھەممەد بىن ئىسھاق، يەئقۇب بىن ئۇتبە، ئىكرىمە ئارقىلىق ئىبن ئابباستىن رىۋايەت قىلىشىچە، رەسۇلۇللاھ ﷺ ئۇمەييەنىڭ بەزى شېئىرلىرىنى تەستىقلىغان. ئۇمەييە: «بىر بۇقا بىر پۇتىنىڭ ئاستىدا، بۈركۈت يەنە بىر پۇتىنىڭ ئاستىدا، بىر شىر كۆزىتىپ تۇرىدۇ» دېگەن. رەسۇلۇللاھ ﷺ: «توغرا ئېيتتى» دېگەن. ئۇ يەنە: «قۇياش ھەر كېچىنىڭ ئاخىرىدا قىزىل بولۇپ چىقىدۇ، ئەتىگەندە رەڭگى قىزىرىپ تۇرىدۇ.
قۇياش بىزگە ئۆز يولىدا پەقەت ئازابلىق ھالدا چىقىدۇ، ياكى تېرىمىزنى كۆيدۈرىدۇ»، دېگەن. پەيغەمبەر ﷺ: «توغرا ئېيتتى» دېگەن. بۇنىڭ ئىسنادى ياخشى. ئۇ بۇ دۇنيادا ئەرشنى كۆتۈرگۈچىلەرنىڭ تۆت ئىكەنلىكىنى، قىيامەت بولغاندا سەككىز بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاللاھ تائالا: «ئۇ كۈندە رەببىڭنىڭ ئەرشىنى ئۇلارنىڭ ئۈستىدە سەككىز پەرىشتە كۆتۈرىدۇ» دېگەن.
بۇ يەردە: بۇ ئايەتتىن چۈشىنىلىدىغان مەنىنى ۋە بۇ ھەدىسنىڭ دلالىتىنى ئەبۇ داۋۇد رىۋايەت قىلغان ھەدىس بىلەن قانداق بىرلەشتۈرگىلى بولىدۇ؟ دېگەن سوئال تۇغۇلىدۇ. ئەبۇ داۋۇد مۇھەممەد بىن سەبباھ ئەل-بەززار، ئۇلەۋلىد بىن ئەۋسۇر، سىممەك، ئابدۇللاھ بىن ئۇمەيرە، ئەھنەف بىن قەيس ئارقىلىق ئابباس بىن ئابدۇلمۇتەللىبتىن رىۋايەت قىلغان: «مەن بەطحادا بىر جامائەتنىڭ ئىچىدە ئىدىم، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا رەسۇلۇللاھ ﷺ بار ئىدى. بىر بۇلۇت ئۇلارنىڭ ئۈستىدىن ئۆتتى.
پەيغەمبەر ﷺ ئۇنىڭغا قاراپ: “بۇنى نېمە دەيسىلەر؟” دېدى. ئۇلار: “بۇلۇت” دېدى. ئۇ: “مۇنمۇ؟” دېدى. ئۇلار: “مۇنمۇ” دېدى. ئۇ: “ئەننانمۇ؟” دېدى. ئۇلار: “ئەننان” دېدى. ــ ئەبۇ داۋۇد: “ئەننان دېگەن سۆزنى ياخشى ئېنىقلىيالمىدىم”، دېگەن.
ــ ئۇ: “ئاسمان بىلەن يەرنىڭ ئارىلىقى قانچىلىك ئىكەنلىكىنى بىلەمسىلەر؟” دېدى. ئۇلار: “بىلمەيمىز” دېدى. ئۇ: “ئۇ ئىككىسىنىڭ ئارىلىقى بىر، ياكى ئىككى، ياكى ئۈچ ۋە يەتمىش يىلدۇر. ئۇنىڭ ئۈستىدىكى ئاسمان بىلەن يەنە كېيىنكىسىنىڭ ئارىلىقىمۇ شۇنداق”، دېدى.
شۇنداق قىلىپ يەتتە ئاسماننى سانىدى. ئاندىن يەتتىنچى ئاسماننىڭ ئۈستىدە بىر دېڭىز بار؛ ئۇنىڭ ئاستى بىلەن ئۈستىنىڭ ئارىلىقى بىر ئاسماندىن يەنە بىر ئاسمانغىچە بولغان ئارىلىققا ئوخشايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىدە سەككىز ياۋا ئۆچكە بار؛ ئۇلارنىڭ تۇياقلىرى بىلەن تىزلىرىنىڭ ئارىلىقى بىر ئاسماندىن يەنە بىر ئاسمانغىچە بولغان ئارىلىققا ئوخشايدۇ. ئۇلارنىڭ دۈمبىسىنىڭ ئۈستىدە ئەرش بار؛ ئۇنىڭ ئاستى بىلەن ئۈستىنىڭ ئارىلىقىمۇ بىر ئاسماندىن يەنە بىر ئاسمانغىچە بولغان ئارىلىققا ئوخشايدۇ.
ئاندىن ئاللاھ ئەززە ۋە جەللە بۇنىڭ ئۈستىدە». ئەبۇ داۋۇد بۇ ھەدىسنى رىۋايەت قىلغاندىن كېيىن، تىرمىزى ۋە ئىبن ماجەمۇ سىممەك بىن ھەربدىن رىۋايەت قىلغان. تىرمىزى: «ھەسەن غەريب» دېگەن. بۇ ھەدىس ئەرشنى كۆتۈرگۈچىلەرنىڭ سەككىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
شەھرى بىن ھەۋشەب مۇنداق دېگەن: «ئەرشنى سەككىز پەرىشتە كۆتۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ تۆتى: “ئى ئاللاھىم! سەن پاكسەن، ساڭا ھەمد بولسۇن؛ بىلىپ تۇرۇپمۇ ھېلىم قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن ساڭا ھەمد بولسۇن” دەيدۇ. يەنە تۆتى: “ئى ئاللاھىم! سەن پاكسەن، ساڭا ھەمد بولسۇن؛ قادىر تۇرۇپمۇ ئەپۇ قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن ساڭا ھەمد بولسۇن” دەيدۇ».
ئۇلار ئادەم ئەۋلادلىرىنىڭ گۇناھلىرىنى كۆرۈپ تۇرغاندەك. شۇڭا ئۇلار ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت سورىغاندا: «رەببىمىز! رەھمىتىڭ ۋە ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دەيدۇ؛ يەنى سېنىڭ رەھمىتىڭ ئۇلارنىڭ گۇناھلىرى ۋە خاتالىقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئىلمىڭ ئۇلارنىڭ بارلىق ئەمەللىرىنى، ھەرىكەتلىرىنى ۋە سۈكۈتلىرىنى قاپلىغان.
«شۇڭا تەۋبە قىلغانلارنى مەغپىرەت قىلغىن ۋە سېنىڭ يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرنى»؛ يەنى گۇناھكارلار تەۋبە قىلىپ، ئاللاھقا قايتىپ، قىلغانلىرىدىن قول ئۈزسە، ئۇلارنى ئەپۇ قىلغىن. ئۇلارغا بۇيرۇلغان ياخشىلىقلارنى قىلىش ۋە يامانلىقلارنى تەرك ئېتىش ئارقىلىق يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرنىمۇ مەغپىرەت قىلغىن. «ئۇلارنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن»؛ يەنى ئۇلارنى قاتتىق ۋە ئازابلىق دوزاخ ئازابىدىن يىراق قىلغىن.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«رەببىمىز! ئۇلارنى سەن ۋەدە قىلغان ئادەن جەننەتلىرىگە كىرگۈزگىن، ئۇلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن، جۈپتىدىن ۋە ئەۋلادلىرىدىن ياخشى بولغانلارنىمۇ. شۈبھىسىزكى، سەن غالىب، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىسەن» ھەققىدە سەئىد بىن جۇبەير مۇنداق دېدى: «مۆمىن جەننەتكە كىرىپ: “ئاتام نەدە؟ ئانام نەدە؟
بالام نەدە؟ جۈپتىم نەدە؟” دەيدۇ. ئۇنىڭغا: “ئۇلار سېنىڭ ئەمەلىڭگە ئوخشاش ئەمەل قىلمىدى” دېيىلىدۇ. ئۇ: “مەن ئۆزۈم ئۈچۈنمۇ، ئۇلار ئۈچۈنمۇ ئەمەل قىلاتتىم” دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن: “ئۇلارنى جەننەتكە كىرگۈزۈڭلار” دېيىلىدۇ».
ئاللاھ ئەززە ۋە جەللەنىڭ: «ئەرشنى كۆتۈرۈۋاتقانلار ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەر» دېگەن سۆزى، ئەرشنى كۆتۈرگۈچى پەرىشتىلەر ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئايلىنىپ يۈرىدىغان كەرۇبىي پەرىشتىلەرنى كۆرسىتىدۇ؛ ئۇلار پەرىشتىلەرنىڭ ئۇلۇغلىرىدۇر. ئىبن ئابباس مۇنداق دېگەن: ئۇلارنىڭ بىرىنىڭ تاپىنىدىن پۇتىنىڭ ئاستىغىچە بولغان ئارىلىق بەش يۈز يىللىق يولدۇر. ئۇلارنىڭ پۇتلىرى يەرلەرنىڭ ئەڭ ئاستىغىچە يېتىدۇ، يەرلەر ۋە ئاسمانلار ئۇلارنىڭ بەللىرىگىچە كېلىدۇ، دېگەن رىۋايەتمۇ بار. ئۇلار: «ئۇلۇغلۇق ۋە قۇدرەت ئىگىسى پاكتۇر!
پادىشاھلىق ۋە ھۆكۈمرانلىق ئىگىسى پاكتۇر! مەڭگۈ ھايات، مەڭگۈ ئۆلمەيدىغان زات پاكتۇر! پەرىشتىلەرنىڭ ۋە روھنىڭ رەببى بولغان پاك، مۇقەددەس زات!» دەيدۇ.
مەيسەرە بىن ئۇرۇبە مۇنداق دېدى: «ئۇلارنىڭ پۇتلىرى ئەڭ تۆۋەن يەردە، باشلىرى ئەرشتىن ئۆتۈپ تۇرىدۇ. ئۇلار خاشۇ بىلەن بېشىنى كۆتۈرمەيدۇ. ئۇلار يەتتىنچى ئاسماندىكىلەردىنمۇ بەكرەك قورقىدۇ؛ يەتتىنچى ئاسماندىكىلەر ئۇنىڭ ئاستىدىكى ئاسماندىكىلەردىن بەكرەك قورقىدۇ، ئۇلارنىڭ ئاستىدىكىلەر بولسا ئۇلارنىڭ ئاستىدىكىلەردىن بەكرەك قورقىدۇ». مۇجاھىد مۇنداق دېگەن: «پەرىشتىلەر بىلەن ئەرشنىڭ ئارىسىدا نۇردىن يەتمىش پەردە بار».
مۇھەممەد بىن مۇنكەدىر جابىردىن رىۋايەت قىلغان: رەسۇلۇللاھ ﷺ مۇنداق دېگەن: «ئاللاھنىڭ ئەرشنى كۆتۈرگۈچى پەرىشتىلىرىدىن بىر پەرىشتە ھەققىدە سۆزلەشكە ئىجازەت بېرىلدى: ئۇنىڭ قۇلىقىنىڭ يۇمشاق قىسمىدىن مۈرىسىگىچە بولغان ئارىلىق يەتتە يۈز يىللىق يولدۇر».
جەئفەر بىن مۇھەممەد ئاتىسىدىن، ئۇ بوۋىسىدىن رىۋايەت قىلىپ مۇنداق دېگەن: «ئەرشنىڭ بىر تۈۋرۈكىدىن يەنە بىر تۈۋرۈكىگىچە بولغان ئارىلىق تېز ئۇچقان قۇشنىڭ ئۇچۇشى بىلەن ئوتتۇز مىڭ يىلدۇر. ئەرش ھەر كۈنى نۇردىن يەتمىش مىڭ رەڭ بىلەن قاپلىنىدۇ؛ ئاللاھنىڭ مەخلۇقاتلىرىدىن ھېچقانداق مەخلۇق ئۇنىڭغا قاراپ تۇرالمايدۇ. ھەممە نەرسە ئەرشنىڭ ئالدىدا چۆلدىكى بىر ھالقىدەك». مۇجاھىد مۇنداق دېگەن: «يەتتىنچى ئاسمان بىلەن ئەرشنىڭ ئارىسىدا نۇردىن يەتمىش مىڭ پەردە، بىر زۇلمەت پەردىسى، بىر نۇر پەردىسى ۋە بىر زۇلمەت پەردىسى بار».
ۋەھب بىن مۇنەببىھ مۇنداق دېگەن: «ئەرشنىڭ ئەتراپىدا پەرىشتىلەردىن يەتمىش مىڭ سەپ بار؛ ئۇلار بىر سەپنىڭ ئارقىسىغا يەنە بىر سەپ بولۇپ ئەرشنىڭ ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ. بۇلارنىڭ بىر قىسمى قارشى تەرەپكە يۈزلەنگەندە، بۇلار تەھلىل ئېيتىدۇ، ئۇلار تەكبىر ئېيتىدۇ. ئۇلارنىڭ ئارقىسىدا يەنە يەتمىش مىڭ سەپ تىك تۇرىدۇ؛ قوللىرىنى بويۇنلىرىغا قويۇپ، مۈرىلىرىگە تاياندۇرغان ھالدا تۇرىدۇ. ئۇلار ئالدىنقىلارنىڭ تەكبىر ۋە تەھلىل ئېيتقانلىقىنى ئاڭلىغاندا، ئاۋازلىرىنى كۆتۈرۈپ: “ئى ئاللاھىم!
تەسبىھ ۋە ھەمد ساڭا خاس، سەن نەقەدەر ئۇلۇغ ۋە بۈيۈكسەن! سەن ئاللاھسەن، سەندىن باشقا ئىلاھ يوق. سەن ئەڭ ئۇلۇغسەن، بارلىق مەخلۇقات ساڭا قايتىدۇ” دەيدۇ. بۇلارنىڭ ئارقىسىدا يۈز مىڭ سەپ پەرىشتە بار؛ ئۇلار ئوڭ قوللىرىنى سول قوللىرىنىڭ ئۈستىگە قويغان.
ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى يەنە بىرى ئېيتمايدىغان تەسبىھنى ھەمد بىلەن بىرگە ئېيتماي قالمايدۇ. ئۇلارنىڭ بىرىنىڭ ئىككى قانىتىنىڭ ئارىلىقى ئۈچ يۈز يىللىق يول، قۇلىقىنىڭ يۇمشاق قىسمىدىن مۈرىسىگىچە بولغان ئارىلىق تۆت يۈز يىللىق يولدۇر. ئاللاھ ئەرش ئەتراپىدىكى پەرىشتىلەر بىلەن ئۆزىنىڭ ئارىسىغا ئوتتىن يەتمىش پەردە، زۇلمەتتىن يەتمىش پەردە، نۇردىن يەتمىش پەردە، ئاق مەرۋايىتتىن يەتمىش پەردە، قىزىل ياقۇتتىن يەتمىش پەردە، سېرىق ياقۇتتىن يەتمىش پەردە، يېشىل زۇمرەتتىن يەتمىش پەردە، قاردىن يەتمىش پەردە، سۇدىن يەتمىش پەردە، مۆلدۈر-مۇزدىن يەتمىش پەردە ۋە پەقەت ئاللاھلا بىلىدىغان باشقا پەردىلەرنى قىلغان».
ئۇ مۇنداق دېگەن: «ئەرشنى كۆتۈرگۈچىلەرنىڭ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكىلەرنىڭ ھەر بىرىنىڭ تۆت يۈزى بار: بۇقا يۈزى، شىر يۈزى، بۈركۈت يۈزى ۋە ئىنسان يۈزى. ئۇلارنىڭ ھەر بىرىنىڭ تۆت قانىتى بار؛ ئىككى قانىتى بىلەن ئەرشكە قاراپ، ئۇنىڭغا قاراشتىن ھەيران بولۇپ ھوشىدىن كېتىپ قالماسلىق ئۈچۈن يۈزىنى يېپىپ تۇرىدۇ، قالغان ئىككى قانىتى بىلەن ئۇچىدۇ. ئۇلارنىڭ سۆزى تەسبىھ، ھەمد، تەكبىر ۋە تەمجىدتىن باشقا نەرسە ئەمەس».
ئاللاھ ئەززە ۋە جەللەنىڭ «ئۇلار رەببىگە ھەمد ئېيتىش بىلەن تەسبىھ ئېيتىدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتىدۇ» دېگەن سۆزى، ئۇلارنىڭ ئاللاھنى بىر دەپ ئېتىراپ قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ شېرىكى يوقلۇقىغا ئىشىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بىزگە ئابدۇلۋاھىد ئەلمىلىھىي، ئەبۇ مەنسۇر ئەسسەمئانىي، ئەبۇ جەئفەر ئەريانى، ھۇمەيد بىن زەنجەۋەيھ ۋە ئۇمەر بىن ئابدۇللاھ ئەرقاشىي ئارقىلىق جەئفەر بىن سۇلايمان، ھارۇن بىن رەبابتىن رىۋايەت قىلدى؛ ئۇلار شەھرى بىن ھەۋشەبنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلدى: «ئەرشنى سەككىز پەرىشتە كۆتۈرىدۇ. ئۇلارنىڭ تۆتى: “ئى ئاللاھىم!
سەن پاكسەن، ساڭا ھەمد بولسۇن؛ بىلىپ تۇرۇپمۇ ھېلىم قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن ساڭا ھەمد بولسۇن” دەيدۇ. يەنە تۆتى: “ئى ئاللاھىم! سەن پاكسەن، ساڭا ھەمد بولسۇن؛ قادىر تۇرۇپمۇ ئەپۇ قىلغانلىقىڭ ئۈچۈن ساڭا ھەمد بولسۇن” دەيدۇ». ئۇلار ئادەم بالىلىرىنىڭ گۇناھلىرىغا قاراپ تۇرغاندەك.
ئاللاھ ئەززە ۋە جەللەنىڭ «ئۇلار ئىمان ئېيتقانلار ئۈچۈن مەغپىرەت تىلەيدۇ. رەببىمىز» دېگەن سۆزى، ئۇلارنىڭ «رەببىمىز» دەپ دۇئا قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. «رەھمىتىڭ ۋە ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى» دېگەن ئىبارە تەپسىر ئۈچۈن نەسەب قىلىنغان، ياكى باشقا بىر قۇرۇلۇشقا ئۆتكۈزۈلگەن، دېيىلگەن؛ يەنى سېنىڭ رەھمىتىڭ ۋە ئىلمىڭ ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالدى. «شۇڭا تەۋبە قىلغانلارنى مەغپىرەت قىلغىن ۋە يولۇڭغا ئەگەشكەنلەرنى»؛ يولۇڭ دېگەنلىك دىنىڭدۇر.
«ئۇلارنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن». مۇترىف: «ئاللاھنىڭ بەندىلىرى ئىچىدە مۆمىنلەرگە ئەڭ خەيرخاھ بولغىنى پەرىشتىلەردۇر؛ مۆمىنلەرگە ئەڭ خائىن بولغىنى مەخلۇقاتلار ئىچىدىكى شەيتانلاردۇر» دېگەن.
«ئۇلارنى يامانلىقلاردىن ساقلىغىن» دېگەنلىك، ئۇلارنى جازالاردىن ساقلىغىن، دېگەنلىكتۇر. «كىمنى يامانلىقلاردىن ساقلىساڭ»؛ يەنى يامانلىقلارنىڭ جازالىرىدىن ساقلىساڭ، دېگەنلىكتۇر. يەنە بۇ «يامان ئەمەللەرنىڭ جازاسى» دېيىلگەن. «ئۇ كۈندە ئۇنىڭغا رەھمەت قىلغان بولىسەن؛ بۇ بۈيۈك غەلىبىدۇر».
سەھىھ مۇسلىمدا (٢٧٣٢-ھەدىس) مۇنداق رىۋايەت قىلىنىدۇ: «مۇسۇلمان كىشىنىڭ ئۆز قېرىندىشىغا ئۇ يوق ۋاقىتتا قىلغان دۇئاسى ئىجابەت بولىدۇ. ئۇنىڭ بېشى يېنىدا بىر پەرىشتە تۇرىدۇ؛ ئۇ كىشى قېرىندىشى ئۈچۈن ياخشىلىق دۇئا قىلغاندا، پەرىشتە: “ئامىن! ساڭىمۇ شۇنىڭ ئوخشاشى بولسۇن!” دەيدۇ».