Mələklərin möminlər üçün duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

«Onları pisliklərdən qoru» – yəni onları pis əməllərdən və bu əməllərin cəzasından qoru, çünki bunlar öz sahibini kədərləndirir. «O gün onları pisliklərdən qorusan» – yəni Qiyamət günü – «ona rəhm etmiş olarsan». Çünki Sənin rəhmətin qullarına daim yetişir; ona yalnız qulların günahları və pis əməlləri mane olur. Sən kimi pisliklərdən qorusan, onu yaxşı əməllərə və onların gözəl mükafatına müvəffəq etmiş olarsan.

«Məhz bu» – pisliklərdən qorunmaqla qorxulanın aradan qalxması və rəhmətə nail olmaqla arzulananın hasil olması – «böyük uğurdur». Ondan böyük uğur yoxdur və insanlar bundan daha yaxşısı üçün yarışmırlar.

Mələklərin bu duasında onların Rəbbi barədə kamil bilikləri, Allahın bəndələrinin Onun gözəl adları ilə Ona yalvarmasını sevdiyini bilərək həmin adlarla Ona təvəssül etmələri, habelə istədikləri şeyə uyğun dua etmələri əks olunur. Onlar rəhmət dilədiklərinə və Allahın insan təbiətinin naqisliyini, günahlara meylini, habelə bunların ilkin səbəblərini bildiyinə görə Allahın «Rəhim» və «Alim» adları ilə Ona təvəssül etdilər. Allah bütün bunları elmi ilə əhatə etmişdir.

Bu dua onların Uca Allah qarşısında kamil ədəbini də ehtiva edir: onlar Allahın özlərinə həm ümumi, həm də xüsusi mənada Rəbb olduğunu etiraf edir, heç bir işin öz əllərində olmadığını bildirirlər. Onların Rəbbinə duası hər cəhətdən ehtiyaclı olan bir kəsin duasıdır; o, Rəbbi qarşısında heç bir halını əsas gətirmir. Hər şey yalnız Allahın lütfü, kərəmi və ehsanıdır.

Dua, həmçinin mələklərin Rəbbinin istəklərinə tam uyğun olduqlarını göstərir: onlar Allahın sevdiyi əməlləri – ibadətləri sevir, sevənlərin çalışdığı kimi ibadətdə səylə çalışırlar. Allah yaratdıqları içərisində möminləri sevir; mükəlləf olan digər məxluqlara isə mömin olmadıqları halda qəzəb edir. Mələklər möminləri sevdikləri üçün onlar üçün dua edir və hallarının yaxşılaşması naminə çalışırlar. Axı bir kəs üçün dua etmək, onu sevməyin ən aydın dəlillərindəndir; insan yalnız sevdiyi kəs üçün dua edər.

Allahın «İman gətirənlər üçün bağışlanma diləyirlər» ayəsindən sonra mələklərin duasını ətraflı bildirməsi Onun Kitabını necə düşünərək oxumaq barədə incə bir işarədir. Təfəkkür edən kəs yalnız sözün ayrılıqda ifadə etdiyi mənanı anlamaqla kifayətlənməməlidir. Sözün mənasını düzgün şəkildə dərk etdikdən sonra ağlı ilə həmin məsələnin özünü, ona aparan yolları, onun yalnız vasitəsilə tamamlandığı şeyləri və nədən asılı olduğunu düşünməlidir. Allahın bunları da nəzərdə tutduğuna qəti inanmalıdır, necə ki, sözün göstərdiyi xüsusi mənanı nəzərdə tutduğuna qəti inanır.

Allahın bunları da nəzərdə tutduğuna əminliyi iki şey doğurur: birincisi, onların həmin mənanın tərkib hissəsi olduğunu və ya ondan asılı olduğunu bilib buna qəti inanması; ikincisi, Allahın hər şeyi bildiyini və qullarına Kitabı üzərində düşünməyi əmr etdiyini bilməsidir. Uca Allah həmin mənalardan nələrin tələb olunduğunu bilir. O, Kitabının hidayət, nur və hər şeyi açıqlayan olduğunu, sözlərin ən aydın və ən əzəmətlisi olduğunu xəbər vermişdir. Beləcə, Allahın müvəffəq etdiyi qədər bəndə böyük elmə və çoxlu xeyrə nail olar.

Bu təfsirimizdə də Allahın bizə bəxş etdiyi belə nümunələr çoxdur. Bəzi ayələrdə onların mənadan necə çıxarıldığı, fikrini düzgün yönəltməyən və dərindən düşünməyən kəsə aydın olmaya bilər. Uca Allahdan rəhmət xəzinələrindən hallarımızın və müsəlmanların hallarının yaxşılaşmasına səbəb olacaq şeylər açmasını diləyirik. Bizim üçün Onun kərəminə bağlanmaqdan və hər an, hər dəqiqə içində qərq olduğumuz ehsanını vəsilə etməkdən başqa yol yoxdur.

Öz nəfsimizin şərindən – rəhmətinin bizə yetişməsinə mane olan və qarşısını kəsən şeydən – bizi qorumasını, Öz lütfündən bizə əta etməsini diləyirik. Həqiqətən, O, səxavətli, hər şeyi bəxş edəndir; səbəbləri də, onların nəticələrini də Öz lütfü ilə yaradır.

Bunlardan həmçinin məlum olur ki, insanın yaxınları – həyat yoldaşı, övladı və dostu – onunla birlikdə səadətə qovuşa bilər və onunla əlaqələri öz əməllərindən və həmin əməllərin səbəblərindən kənar bir xeyrin onlara çatmasına səbəb olar. Necə ki, mələklər möminlər, onların atalarından, zövcələrindən və nəsillərindən saleh olanlar üçün dua edirdilər. Bununla belə, «saleh olan» ifadəsinə əsasən, onların özlərinin də saleh olması zəruri şərtdir deyilə bilər. Bu halda həmin nemət onların əməllərinin nəticəsi olar. Allah daha yaxşı bilir.

Uca Allah mömin bəndələrinə olan lütfünün kamilliyini və onların səadətinə səbəb olacaq, öz qüdrətlərindən kənar olan vasitələri – yaxın mələklərin onlar üçün bağışlanma diləməsini və dinləri ilə axirətləri üçün xeyirli şeyləri dua etməsini – necə yaratdığını xəbər verir. Bununla yanaşı, Ərşi daşıyanların və onun ətrafındakıların şərəfi, Rəbbə yaxınlığı, çox ibadət etmələri və Allahın qullarına xeyirxah olmaları barədə də xəbər verir. Onlar bilirlər ki, Allah qullarının bu xeyirxahlığını sevir.

Allah buyurur: «Ərşi daşıyanlar» – yəni məxluqatın tavanı, ən böyük, ən geniş və ən gözəl olan, Uca Allaha ən yaxın Ər-Rəhmanın Ərşini daşıyanlar. Yer, göylər və Kürsü Onunla əhatə olunmuşdur. Allah bu mələkləri Özünün əzəmətli Ərşini daşımaqla vəzifələndirmişdir. Şübhəsiz, onlar mələklərin ən böyükləri, ən əzəmətliləri və ən güclülərindəndir.

Allahın onları Ərşi daşımaq üçün seçməsi, zikrdə önə çəkməsi və Ona yaxın olmaları onların mələk növlərinin ən fəzilətlisi olduğunu göstərir. Uca Allah buyurur: «O gün Rəbbinin Ərşini onların üstündə səkkiz mələk daşıyacaq» (əl-Haqqə, 69:17). «Onun ətrafında olanlar» – məqam və fəzilət baxımından Ona yaxın mələklər – «Rəbbinə həmd edərək Onu tərifləyirlər». Bu, onların Allaha çox ibadət etmələrinin, xüsusilə təsbih və həmdlə məşğul olmalarının tərifidir.

Bütün ibadətlər Allahı bəndənin ibadətini başqasına yönəltməsindən münəzzəh tutduğuna və Ona həmd olduğuna görə Onu təsbih və həmd etməyə daxildir. Əslində, həmd Allah üçün ibadətin özüdür. Bəndənin «Allah pak və müqəddəsdir, Ona həmd olsun» deməsi də bu ibadətlərin bir qismidir.

«İman gətirənlər üçün bağışlanma diləyirlər». Bu, imanın çoxsaylı fayda və fəzilətlərindən biridir: günahı olmayan mələklər iman əhli üçün bağışlanma diləyirlər. Mömin öz imanı ilə bu böyük fəzilətə səbəb olur. Bağışlanma diləməyin bir çox insanın ağlına ilk gələndən fərqli olaraq, yalnız günahların bağışlanmasını istəməkdən ibarət olmadığını, onun tamamlanması üçün başqa zəruri şərtlərin də olduğunu nəzərə alaraq, Uca Allah mələklərin duasını tamamlamaq üçün onun zəruri məzmununu da zikr edir: «Ey Rəbbimiz!

Sənin rəhmətin və elmin hər şeyi əhatə etmişdir». Sənin elmin hər şeyi əhatə edir; Səndən heç nə gizli qalmaz, yerdə və göydə zərrə ağırlığında, ondan kiçik və ya böyük heç nə Sənin elmin xaricində deyil. Rəhmətin də hər şeyi əhatə edir. Aləmin yuxarısı və aşağısı Allahın rəhməti ilə dolmuş, bu rəhmət onları bürümüş və yaratdıqlarından Ona çatan hər şeyə yetişmişdir.

«Tövbə edənləri bağışla» – şirkdən və günahlardan tövbə edənləri – «və Sənin yoluna tabe olanları» – elçilərinə tabe olaraq Səni tək bilən və Sənə itaət edənləri. «Onları Cəhənnəm əzabından qoru» – onları əzabın özündən və əzaba aparan səbəblərdən qoru.

«Ey Rəbbimiz! Onları da, saleh olanları da, atalarından, zövcələrindən və nəsillərindən olanları da, onlara vəd etdiyin Ədn cənnətlərinə daxil et». Bu vəd Sənin elçilərinin dili ilə verilmişdir. «Saleh olan» – iman və saleh əməllə saleh olan deməkdir.

«Zövcələri» dedikdə onların həyat yoldaşları, ərləri, yoldaşları və dostları, «nəsilləri» dedikdə isə övladları nəzərdə tutulur. «Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən» – hər şeyə qalib gələn Sən olduğun üçün onların günahlarını bağışlayar, qorxduqları şeyi aradan qaldırar və Öz qüdrətinlə onları hər cür xeyrə çatdırarsan. «Hikmət sahibisən» – hər şeyi öz yerinə qoyansan. Ey Rəbbimiz, Səndən hikmətinin əksinə olan bir şeyi istəmirik.

Elçilərinin dili ilə xəbər verdiyin və lütfünün tələb etdiyi hikmətlərdən biri möminləri bağışlamağındır.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Onları pisliklərdən qoru» – yəni onları pis əməlləri etməkdən və ya həmin əməllərin cəzasından qoru. «O gün onları pisliklərdən qorusan» – yəni Qiyamət günü – «ona rəhm etmiş olarsan»: ona lütf etmiş və onu cəzadan xilas etmiş olarsan. «Məhz bu, böyük uğurdur».

«Ey Rəbbimiz! Onları da, onların atalarından, zövcələrindən və nəsillərindən saleh olanları da, onlara vəd etdiyin Ədn cənnətlərinə daxil et». Yəni onları öz yaxınları ilə birləşdir ki, bir-birlərinə qonşu olan mənzillərdə görüşməklə gözləri aydın olsun. Uca Allahın bu ayəsində olduğu kimi: «İman gətirib nəsilləri də imanla onların ardınca gedənlərin nəsillərini özlərinə qovuşdurarıq və onların əməllərindən heç nə əskiltmərik» (ət-Tur, 52:21).

Yəni hamını eyni dərəcədə edərik ki, gözləri aydın olsun. Çox əməl edənin məqamını aşağı salıb az əməl edənlə eyni etmərik; əksinə, az əməl edənin dərəcəsini Öz lütfümüz və ehsanımızla yüksəldər, çox əməl edənlə eyni edərik. Səid ibn Cubeyr dedi: «Mömin Cənnətə daxil olanda atası, oğlu və qardaşı barədə soruşar: “Onlar haradadır?” Ona deyilər: “Onlar əməldə sənin dərəcənə çatmayıblar”.

O deyər: “Mən axı özüm və onlar üçün əməl etmişdim”. Beləliklə, onlar onun dərəcəsinə çatdırılar». Sonra Səid ibn Cubeyr bu ayəni oxudu: «Ey Rəbbimiz! Onları da, onların atalarından, zövcələrindən və nəsillərindən saleh olanları da, onlara vəd etdiyin Ədn cənnətlərinə daxil et. Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmət sahibisən».

Mutarrif ibn Abdullah ibn əş-Şixxir dedi: «Allahın möminlərə qarşı ən xeyirxah qulları mələklərdir». Sonra bu ayəni oxudu: «Ey Rəbbimiz! Onları da, onlara vəd etdiyin Ədn cənnətlərinə daxil et». Allahın möminlərə qarşı ən bədxah qulları isə şeytanlardır.

«Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmət sahibisən» – yəni Sənin qarşısını almaq və Sənə qalib gəlmək mümkün deyil; Sənin istədiyin olur, istəmədiyin isə olmur. Sən sözlərində və əməllərində, buyurduğun şəriətdə və qədərində hikmət sahibisən. (ət-Tur, 52:21.)

Uca Allah Ərşi daşıyan dörd yaxın mələk və onun ətrafındakı kərrubilər barədə xəbər verir ki, onlar Rəbbinə həmd edərək təsbih edir, yəni nöqsanları inkar etməyi bildirən təsbihi tərif sifətlərini təsdiq edən həmdlə birləşdirirlər. «Ona iman gətirirlər» – yəni Onun qarşısında təzimlə baş əyir, itaətkar və müti olurlar. «İman gətirənlər üçün bağışlanma diləyirlər» – yəni qeybə iman gətirən yer əhli üçün. Uca Allah yaxın mələklərini möminlər üçün onların yoxluğunda dua etməyə vəsilə etmişdir.

Bu, mələklərin təbiətindəndir; onlar möminin qardaşı üçün onun yoxluğunda etdiyi duaya «Amin» deyərlər. Səhih Muslimdə rəvayət edildiyi kimi: «Müsəlman öz qardaşı üçün onun yoxluğunda dua etdikdə, mələk: “Amin! Sənə də onun misli olsun!” – deyər».

İmam Əhməd dedi: Abdullah ibn Məhəmməd – yəni İbn Əbu Şeybə – bizə rəvayət etdi: Abdə ibn Süleyman bizə Məhəmməd ibn İshaqdan, o, Yəqub ibn Utbədən, o da İkrimədən, İbn Abbasdan rəvayət etdi ki, Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı olsun) Üməyyənin bir şeir misrasında dediyini təsdiq etdi: «Bir ayağının altında Buğa bürcü, digərinin altında Qartal, pusquda isə Şir dayanır». Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı olsun): «Doğru dedi», – buyurdu. Sonra şair dedi: «Günəş hər gecənin sonunda qırmızı doğur, səhər rəngi çəhrayıya dönür.

O, bizə rahatlıqla doğmaqdan imtina edir; ancaq əzabla, ya da döyülərək doğur». Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı olsun): «Doğru dedi», – buyurdu. Bu, yaxşı isnaddır və Ərşi daşıyan mələklərin hazırda dörd nəfər olduğunu, Qiyamət günü isə səkkiz nəfər olacağını göstərir. Uca Allah buyurur: «O gün Rəbbinin Ərşini onların üstündə səkkiz mələk daşıyacaq» (əl-Haqqə, 69:17).

Burada belə bir sual yaranır: bu ayədən anlaşılanla həmin hədisin göstərdiyi məna və Əbu Davudun rəvayət etdiyi hədis necə uzlaşdırılır? Məhəmməd ibn əs-Səbbah əl-Bəzzar bizə rəvayət etdi: Vəlid ibn Əbu Səvr bizə Səmmakdan, o, Abdullah ibn Umeyrədən, o, Əhnəf ibn Qeysdən, o da Abbas ibn Əbdülmüttəlibdən rəvayət etdi: «Bəthada, Allah Rəsulunun (Allahın salavatı və salamı olsun) da olduğu bir dəstə ilə birlikdə idim. Bir bulud onların üzərindən keçdi. Peyğəmbər ona baxıb soruşdu: “Buna nə deyirsiniz?”

Dedilər: “Bulud”. O buyurdu: “Muzn da?” Dedilər: “Muzn da”. O soruşdu: “Ənan?” Dedilər: “Ənan”. Əbu Davud dedi: “Ənan sözünü yaxşı dəqiqləşdirə bilmədim”. Peyğəmbər soruşdu: “Göylə yer arasındakı məsafənin nə qədər olduğunu bilirsinizmi?”

Dedilər: “Bilmirik”. O buyurdu: “Onların arasındakı məsafə bir, iki və ya yetmiş üç ildir. Sonra onun üstündə başqa bir səma var və beləliklə, yeddi səmanı saydı. Yeddinci səmanın üstündə bir dəniz var; onun dibi ilə səthi arasındakı məsafə iki səma arasındakı məsafə qədərdir.

Sonra onun üstündə səkkiz dağ keçisi var; onların dırnaqları ilə dizləri arasındakı məsafə iki səma arasındakı məsafə qədərdir. Sonra onların belində Ərş yerləşir; onun altı ilə üstü arasındakı məsafə iki səma arasındakı məsafə qədərdir. Uca Allah isə bunların üstündədir”». Bu hədisi Əbu Davud, Tirmizi və İbn Macə Səmmak ibn Hərbdən rəvayət etmişlər. Tirmizi onun «həsən-qərib» olduğunu söyləmişdir.

Bu rəvayət Ərşi səkkiz mələyin daşıdığını bildirir. Şəhr ibn Həvbəş də demişdir: «Ərşi səkkiz mələk daşıyır. Onlardan dördü belə deyir: “Allahım, Sən pak və müqəddəssən, Sənə həmd olsun. Elmin olduğu halda möhlət verdiyinə görə Sənə həmd olsun”.

Digər dördü isə belə deyir: “Allahım, Sən pak və müqəddəssən, Sənə həmd olsun. Qadir olduğun halda əfv etdiyinə görə Sənə həmd olsun”». Buna görə onlar iman gətirənlər üçün bağışlanma diləyərkən belə deyirlər: «Ey Rəbbimiz! Sənin rəhmətin və elmin hər şeyi əhatə etmişdir» – yəni rəhmətin onların günah və xətalarını əhatə edir, elmin isə onların bütün əməllərini, hərəkətlərini və sükunlarını əhatə edir.

«Tövbə edib Sənin yoluna tabe olanları bağışla» – tövbə edib Sənə dönənləri, içində olduqları işlərdən əl çəkənləri bağışla; onlara yaxşılıqları etməyi və pislikləri tərk etməyi əmr etdiyin kimi, onlar da Sənin əmr etdiklərinə tabe oldular. «Onları Cəhənnəm əzabından qoru» – onları ağrılı və şiddətli əzab olan Cəhənnəm əzabından uzaqlaşdır.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Ey Rəbbimiz! Onları da, onların atalarından, zövcələrindən və nəsillərindən saleh olanları da, onlara vəd etdiyin Ədn cənnətlərinə daxil et. Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Hikmət sahibisən». Səid ibn Cubeyr dedi: «Mömin Cənnətə daxil olub: “Atam haradadır?

Anam haradadır? Övladım haradadır? Zövcəm haradadır?” – deyə soruşar. Ona deyilər: “Onlar sənin etdiyin əməlləri etməyiblər”. O deyər: “Mən özüm və onlar üçün əməl etmişdim”. Sonra deyilər: “Onları da Cənnətə daxil edin”».

Uca Allahın «Ərşi daşıyanlar və onun ətrafında olanlar» kəlamı: onlar Ərşi daşıyan və onun ətrafında dövrə vuran kərrubi mələklərdir. Onlar mələklərin böyükləridir. İbn Abbas dedi: «Ərşi daşıyan mələklərdən hər birinin dabanı ilə ayaq pəncəsinin altı arasındakı məsafəni qət etmək beş yüz il çəkər». Rəvayət olunur ki, onların ayaqları yerin ən dərin qatlarına, Yer və göylər isə onların bel qurşağına çatır.

Onlar belə deyirlər: «İzzət və cəbərut Sahibinin paklığı! Mülk və mələkut Sahibinin paklığı! Heç vaxt ölməyən Dirinin paklığı! Mələklərin və Ruhun Rəbbi pak və müqəddəsdir!»

Meysərə ibn Urvə dedi: «Onların ayaqları ən aşağı yerdədir, başları isə Ərşi yarıb keçmişdir. Onlar başlarını aşağı salıb təzim edirlər, gözlərini qaldırmırlar. Onlar yeddinci səmanın əhlindən daha çox qorxurlar; yeddinci səmanın əhli ondan aşağı səmanın əhlindən daha çox, hər sonrakı səmanın əhli də özündən aşağı səmanın əhlindən daha çox qorxur». Mücahid dedi: «Mələklərlə Ərş arasında nurdan yetmiş pərdə vardır».

Məhəmməd ibn əl-Münkədir Cabirdən rəvayət edir ki, Allah Rəsulu (Allahın salavatı və salamı olsun) buyurdu: «Mənə Ərşi daşıyan Allahın mələklərindən biri haqqında danışmağa icazə verildi. Onun qulağının sırğası ilə çiyni arasındakı məsafə yeddi yüz illik yoldur».

Cəfər ibn Məhəmməd atasından, o da babasından rəvayət edir ki, dedi: «Ərşin ayaqlarından biri ilə o biri ayağı arasındakı məsafəni sürətlə uçan quş otuz min ilə qət edər. Ərş hər gün nurdan yetmiş min rənglə örtülür. Allahın məxluqlarından heç biri ona baxmağa tab gətirə bilməz. Ərşin yanında bütün şeylər boş səhrada bir halqa kimidir».

Mücahid dedi: «Yeddinci səma ilə Ərş arasında nurdan yetmiş min pərdə, bir zülmət pərdəsi, bir nur pərdəsi və bir zülmət pərdəsi vardır». Vəhb ibn Münəbbih dedi: «Ərşin ətrafında mələklərdən yetmiş min səf var; səflər bir-birinin arxasında durur və Ərşin ətrafında dövrə vururlar. Bir dəstə üzünü o biri dəstəyə tutub yaxınlaşır, digəri isə geri çəkilir. Bir-biri ilə üz-üzə gələndə bunlar təhlil, o birilər isə təkbir deyirlər.

Onların arxasında yetmiş min səf mələk ayaq üstə dayanır, əllərini boyunlarına qoyub çiyinlərinə söykəyirlər. Birinci mələklərin təkbir və təhlilini eşidəndə səslərini ucaldaraq belə deyirlər: “Sənə həmd edərək Səni pak bilirik! Sən nə qədər əzəmətli və ucasan! Sən Allahsan, Səndən başqa məbud yoxdur.

Sən ən Böyük və Əzəmətlisən. Bütün məxluqlar Sənə qayıdacaqlar”. Onların arxasında yüz min səf mələk dayanır; sağ əllərini sol əllərinin üstünə qoyublar. Onlardan heç biri digərinin təriflə etdiyi təsbihin eynisini etmir.

Hər birinin iki qanadı arasındakı məsafə üç yüz illik yol, qulağının sırğası ilə çiyni arasındakı məsafə isə dörd yüz illik yoldur».

Allah Ərşin ətrafındakı mələklərlə Öz arasında yetmiş oddan pərdə, yetmiş zülmət pərdəsi, yetmiş nur pərdəsi, yetmiş ağ mirvari pərdəsi, yetmiş qırmızı yaqut pərdəsi, yetmiş sarı yaqut pərdəsi, yetmiş yaşıl zümrüd pərdəsi, yetmiş qar pərdəsi, yetmiş su pərdəsi, yetmiş dolu pərdəsi və yalnız Allahın bildiyi başqa pərdələr qoymuşdur». O dedi: «Ərşi daşıyanların və onun ətrafındakıların hər birinin dörd üzü vardır: öküz üzü, şir üzü, qartal üzü və insan üzü. Hər birinin dörd qanadı vardır: iki qanadla Ərşə baxıb huşunu itirməmək üçün üzlərini örtür, digər iki qanadla isə uçurlar.

Onların təsbih, həmd, təkbir və təmciddən başqa sözləri yoxdur».

Uca Allahın «Rəbbinə həmd edərək təsbih edir və Ona iman gətirirlər» kəlamı: onlar Allahın tək olduğuna, şərikinin olmadığına inanırlar. Bizə Əbdülvahid əl-Milihidən, o, Əbu Mənsur əs-Səmanidən, o, Əbu Cəfər ər-Rəyanidən, o, Həmid ibn Zəncəveyhdən, o, Ömər ibn Abdullah ər-Rəqaşidən, o, Cəfər ibn Süleymandan, o da Harun ibn Rəbbabdan rəvayət etdi; o dedi: Şəhr ibn Həvbəş belə demişdir: «Ərşi səkkiz mələk daşıyır. Onlardan dördü deyir: “Allahım, Sən pak və müqəddəssən, Sənə həmd olsun. Elmin olduğu halda möhlət verdiyinə görə Sənə həmd olsun”.

Digər dördü isə deyir: “Allahım, Sən pak və müqəddəssən, Sənə həmd olsun. Qadir olduğun halda əfv etdiyinə görə Sənə həmd olsun”». Dedi: «Sanki onlar Adəm övladlarının günahlarını görürlər».

Uca Allahın «İman gətirənlər üçün bağışlanma diləyirlər. Ey Rəbbimiz!» kəlamı: yəni «Ey Rəbbimiz!» – deyirlər. «Sənin rəhmətin və elmin hər şeyi əhatə etmişdir». Deyilmişdir ki, «rəhmət və elm» sözləri izah bildirən mənsublardır; başqa bir izaha görə isə cümlənin söz düzümündə dəyişiklik olmuşdur, yəni «Sənin rəhmətin və elmin hər şeyi əhatə etmişdir».

«Tövbə edib Sənin yoluna tabe olanları bağışla» – yəni Sənin dininə tabe olanları. «Onları Cəhənnəm əzabından qoru». Mutarrif dedi: «Allahın möminlərə qarşı ən xeyirxah qulları mələklər, möminlərə qarşı ən bədxah məxluqları isə şeytanlardır».

«Onları pisliklərdən qoru» – yəni cəzalardan qoru. «O gün pisliklərdən qorunan kəs» – yəni pisliklərin cəzalarından qorunan kəs. «Ona rəhm etmiş olarsan. Məhz bu, böyük uğurdur».