داوای لێبوردن و پاراستن

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

«وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ» واتە: لە کارە خراپەکان و لە سزا و ئەنجامیان بپارێرە، چونکە ئەوانە خاوەنەکەیان خەمبار دەکەن. «وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ» واتە: لەو ڕۆژەدا، کە ڕۆژی قیامەتە، «فَقَدْ رَحِمْتَهُ» واتە: بێگومان ڕەحمەتت پێی کردووە؛ چونکە ڕەحمەتی تۆ بەردەوام بەسەر بەندەکانتدا دەڕژێت، و تەنها گوناه و خراپەکانی بەندەکان ڕێگری لێی دەکەن. کەواتە هەرکەسێک لە خراپەکان بپارێزیت، سەرکەوتووت کردووە بۆ ئەنجامدانی کارە چاکەکان و بەدەستهێنانی پاداشتی باشیان.

«وَذَلِكَ» واتە: لابردنی ئەوەی ترس و زیان دەگەیەنێت بە پاراستن لە خراپەکان، و بەدەستهێنانی ئەوەی دڵخۆش دەکات بە ڕەحمەت؛ «هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» ئەوە سەرکەوتنی گەورەیە، کە هیچ سەرکەوتنێک وەک ئەو نییە و ئەوانەی پێشبڕکێ دەکەن، بە شتێکی باشتر لەوە پێشبڕکێ ناکەن.

ئەم دوعایەی فریشتەکان تێیدایە زانینی تەواویان بە پەروەردگاریان، و پاڕانەوە بۆ خودا بە ناوە جوانەکانی؛ ناوانەی حەز دەکات بەندەکانی بەوانەوە پاڕانەوەی بۆ بکەن. هەروەها تێیدایە داواکردنی ئەو شتانەی گونجاون بەو شتەی داوای لێ دەکەن. کاتێک داوای بەدەستهێنانی ڕەحمەت و لابردنی کاریگەریی ئەوەیان دەکرد کە سروشتی مرۆیی پێویستی پێیەتی ــ ئەو سروشتەی خودا کەمی و ئارەزووی ئەو کردارانەی لێدا دروست دەبن، وەک تاوان و هۆکار و سەرچاوەکانی تری زانیوە ــ بە ناوەکانی «ڕەحمان» و «زانا» پاڕانەوەیان کرد.

هەروەها ئەمە ئەدەبی تەواویان لەگەڵ خوای گەورەدا دەردەخات؛ چونکە دان بەوەدا دەنێن کە خودا پەروەردگاری ئەوانە، بە پەروەردگاریی گشتی و تایبەتی. هەروەها دان بەوەدا دەنێن کە هیچ کارێک لە دەستی ئەواندا نییە، و تەنها لە پەروەردگاریانەوە داوا دەکەن؛ لە حاڵێکدا خۆیان لە هەموو ڕووێکەوە پێویستی سەرەتاییان هەیە و هیچ بارودۆخێک بەرامبەر پەروەردگاریان بە بیانوو ناگرن. ئەوە تەنها فەزل و بەخشندەیی و چاکەی خودایە.

هەروەها دوعاکەیان لەگەڵ خواستی پەروەردگاریاندا بە تەواوی هاوتایە، چونکە ئەوانەیان خۆش دەوێت کە خودا لە کارەکان خۆشی دەوێت؛ ئەو کارانەی عیبادەتن و فریشتەکان خۆیان ئەنجامیان دەدەن و بە ڕۆحی خۆشەویستییەوە تێیاندا هەوڵ دەدەن. هەروەها ئەو بەندەیان خۆش دەوێت کە ئیماندارن؛ خودا لە نێو بەندەکانی، ئەوانی خۆش دەوێت. بەڵام لە نێو هەموو بەندە پابەندەکان، تەنها ئیمانداران لە ڕقی خودا پارێزراون. فریشتەکان لە خۆشەویستییان بۆ ئیمانداران، دوعایان بۆ دەکەن و بۆ چاکبوونی بارودۆخیان هەوڵ دەدەن؛ چونکە دوعاکردن بۆ کەسێک لە بەڵگە ئاشکراترەکانی خۆشەویستیه، چونکە مرۆڤ تەنها بۆ ئەو کەسە دوعا دەکات کە خۆشی دەوێت.

هەروەها ئەوەی خودا لە دوای فەرموودەکەی «وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا» بە وردی باس و ڕوونی کردووەتەوە، ئاگادارکردنەوەیەکی وردە لە چۆنیەتی بیرکردنەوە لە کتێبەکەی. بیرکەرەوە نابێت تەنها لە مانای وشەکە بە تەنهادا بوەستێت؛ بەڵکو پێویستە لە مانای وشەکە ورد ببێتەوە. کاتێک ماناکەی بە شێوەیەکی دروست و لە شوێنی خۆیدا تێگەیشت، بە هۆشی خۆی سەیری ئەو بابەتە و ڕێگاکانی گەیشتن پێی و ئەو شتانە بکات کە تەواو نابێت مەگەر بەوانەوە، و ئەو شتانەی پەیوەستە بەوانەوە؛ و دڵنیابێت خودا ویستوویەتی، وەک چۆن دڵنیایە کە مانای تایبەتییەکەی ویستوە کە وشەکە نیشانی دەدات.

دوو شت وای دەکەن دڵنیابێت خودا ئەوەی ویستوە: یەکەم، زانیاری و دڵنیاییەکەی بەوەی ئەو شتە لە پاشکۆکانی ماناکەیە و پێویستە بۆی؛ دووەم، زانیارییەکەی بەوەی خودا هەموو شتێک دەزانێت و فەرمانی بەندەکانی داوە لە کتێبەکەیدا ورد ببنەوە و بیر بکەنەوە. خودا زانیویەتی ئەو مانایانە چیان بە دوای خۆیاندا دەهێنن. خودا خۆی ڕاگەیاندووە کە کتێبەکەی ڕێنمایی و ڕووناکی و ڕوونکردنەوەی هەموو شتێکە، و ڕەوانترین و ڕوونترین قسەیە. بەمەش بەندە بە پێی ئەوەی خودا سەرکەوتووی دەکات، زانینی گەورە و چاکەی زۆر بەدەست دەهێنێت.

لەو تەفسیرەی ئێمەشدا زۆرێک لەم جۆرە تێگەیشتنە هەبوو، کە خودا پێی بەخشیوین.

هەندێک جار، لە هەندێک ئایەتدا مەبەستی ئەم شێوە تێگەیشتنە بۆ کەسێک کە بە وردی بیر ناکاتەوە و بیرکردنەوەی دروستی نییە، شاراوە دەمێنێتەوە. لە خودای گەورە داوا دەکەین لە گەنجینەکانی ڕەحمەتی خۆی بۆمان بکاتەوە، بەو شێوەیەی هۆکار بێت بۆ چاکبوونی بارودۆخی ئێمە و بارودۆخی موسڵمانان. هیچ پەنا و پەیوەندیمان نییە جگە لە پەناگرتن بە بەخشندەیی خودا و پاڕانەوە بە چاکەی ئەو؛ ئەو چاکەیەی هەمیشە لە هەموو کات و چرکەیەکدا تێیدا دەژین. لە فەزڵی ئەو داوا دەکەین لە شەڕی نەفسی خۆمان بپارێزێتمان؛ ئەو نەفسەی ڕێگر و بەربەستە لە گەیشتنی ڕەحمەتی خودا.

بێگومان ئەو بەخشندە و بەخشەرە، کە بە فەزڵی خۆی هۆکار و ئەنجامی هۆکارەکانیشی بەخشیوە.

ئەمەش تێیدایە کە هاونیشتەکەی مرۆڤ، وەک هاوسەر و منداڵ و هاوڕێ، بە هاونیشتەکەی خۆی بەختەوەر دەبێت؛ پەیوەندیی لەگەڵ ئەو دەبێتە هۆی خێرێک بۆی کە لە کردار و هۆکاری کرداری خۆی دەرەوەیە. وەک چۆن فریشتەکان بۆ ئیمانداران و ئەوانەی لە باوباپیران و هاوسەران و نەوەکانیان چاکەکار بوون، دوعا دەکەن. ڕەنگە بگوترێت چاکەکارییان پێویستە، بە پێی فەرموودەی «وَمَنْ صَلَحَ». لەو حاڵەتەدا ئەوە بەرهەمی کردارەکانی خۆیان دەبێت؛ خودا زاناترە.

خودای گەورە باس لە تەواوی میهرەبانیی خۆی بە بەندە ئیماندارەکانی دەکات، و باس لەو هۆکارانە دەکات کە بۆ بەختەوەرییان ڕێکخستووە و لە توانای ئەوان دەرەوەن؛ وەک داوای لێبوردنی فریشتە نزیکەکان و دوعاکردنیان بۆ ئەوەی دین و دواڕۆژیان چاک بێت. لە ناو ئەمەدا، باس لە پلە و شکۆی هەڵگرانی عەرش و ئەوانەی بە دەوری دان، نزیکییان لە پەروەردگاریان و زۆری عیبادەت و دڵسۆزییان بۆ بەندەکانی خودا دەکات؛ چونکە دەزانن خودا ئەوەی لێیان خۆش دەوێت.

فەرمووی: «الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ» واتە: عەرشی ڕەحمان؛ ئەو عەرشەی سەقفی هەموو دروستکراوەکانە، گەورەترین و فراوانترین و جوانترینە و لە هەموو شتێکەوە نزیکترە بە خودای گەورە؛ خودا زەوی و ئاسمانەکان و کورسیی فراوان کردووە. خودا ئەو فریشتانەی بۆ هەڵگرتنی عەرشی گەورەی خۆی داناوە؛ بێگومان ئەوان لە گەورەترین و بەهێزترین فریشتەکانن. هەڵبژاردنی خودا بۆ هەڵگرتنی عەرش، پێشخستنی ناویان و نزیکییان لە خودا، نیشانەی ئەوەیە کە ئەوان لە باشترین جۆری فریشتەکانن، سەلامی خودایان لێ بێت. خودا فەرمووی: «وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ».

«وَمَنْ حَوْلَهُ» واتە: فریشتە نزیکەکانی دەوروبەری، لە پلە و خێردا. «يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ» ئەمە ستایشی زۆری عیبادەتکردنیان بۆ خودایە، بە تایبەتی تەسبیح و سوپاسگوزاری؛ هەموو عیبادەتەکانی تر دەچنە ناو تەسبیح و سوپاسگوزاریکردنی خودا، چونکە پاککردنەوەی خودایە لەوەی بەندە عیبادەتەکانی بۆ غەیری ئەو بگێڕێتەوە، و هەروەها ستایشکردنی خودایە؛ بەڵکو ستایشکردن خۆی عیبادەتکردنە بۆ خودا. وتەی بەندەش «سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ» لەمەدا جێ دەگرێتەوە و بەشێکە لە عیبادەتەکان.

«وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا» ئەمەش یەکێکە لە سوود و فەزڵە زۆرەکانی ئیمان؛ فریشتەکانی کە گوناهیان نییە، داوای لێبوردن بۆ خاوەنانی ئیمان دەکەن. کەواتە ئیماندار بەهۆی ئیمانەکەیەوە هۆکاری ئەم فەزڵە گەورەیە بووە. پاشان، چونکە لێبوردن پێداویستییەکانی هەیە کە تەواو نابێت مەگەر بەوانەوە ــ بە پێچەوانەی ئەوەی زۆر کەس تەنها لێبوردنی گوناهەکان بە مەبەست دەزانن ــ خودا شێوەی دوعاکردنیان بۆ لێبوردنی ئیمانداران بە باسکردنی ئەو شتانەی تەواو نابێت مەگەر بەوانەوە، ڕوون کردەوە و فەرمووی: «رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا».

زانستت هەموو شتێکی گرتووەتەوە؛ هیچ شتێک لێت شاراوە نییە و تەنانەت هاوسەنگیی دانەقاڵێک لە زەوی و ئاسماندا، یان بچووکتر و گەورەتر لەوە، لە زانستت دەرناچێت. ڕەحمەتت هەموو شتێکی گرتووەتەوە؛ هەموو جیهانی سەرەوە و خوارەوە پڕ بووە لە ڕەحمەتی خودا و ڕەحمەتی ئەو هەمووی گرتووەتەوە، و گەیشتووەتە هەر شوێنێک کە دروستکراوەکانی گەیشتوون. «فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا» واتە: لەوانە خۆش ببە کە لە شێرک و گوناه تۆبەیان کردووە. «وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ» واتە: بە شوێنکەوتنی پێغەمبەرەکانت، بە یەکتاپەرستی و گوێڕایەڵی تۆ، ڕێگاکەی تۆیان گرتووەتەبەر.

«وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ» واتە: خۆی عەزابەکەیان لێ دوور بخەرەوە و لە هۆکارەکانی عەزابیش بپارێزە.

«رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ» واتە: بە زمانى پێغەمبەرەکانت بەڵێنت پێداون. «وَمَنْ صَلَحَ» واتە: ئەوانەی بە ئیمان و کردارە چاکەکان چاک بوون «مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ» واتە: ژن و مێردەکانیان و هاوڕێ و هاونیشتەکانیان؛ «وَذُرِّيَّاتِهِمْ». «إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ» واتە: زاڵ بەسەر هەموو شتێکدا؛ بەهۆی دەسەڵاتی خۆتەوە گوناهەکانیان دەبەخشیت، ئەوەی ترس و زیانیان پێدەگەیەنێت لادەبەیت، و بەهۆی ئەوەش هەموو خێرێکیان پێدەگەیەنیت. «الْحَكِيمُ» واتە: ئەوەی هەموو شتێک لە شوێنی خۆی دادەنێت.

ئەی پەروەردگارمان، شتێکت لێ داوا ناکەین کە دانایی تۆ پێچەوانەی بێت؛ بەڵکو لە داناییەکەی تۆدایە، کە بە زمانى پێغەمبەرەکانت ڕاگەیاندووە و فەزڵت پێی داوە، لێبوردن بۆ ئیمانداران هەبێت.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

«وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ» واتە: لە ئەنجامدانی خراپەکان یان لە سزای ئەوانەی لە خراپەکان دەکەونەوە بپارێرە. «وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ» واتە: لەو ڕۆژەدا، لە ڕۆژی قیامەت، «فَقَدْ رَحِمْتَهُ» واتە: بە نەرمونیانی خۆت مامەڵەت لەگەڵ کردووە و لە سزا ڕزگارت کردووە. «وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ».

«رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ» واتە: ئەوان و ئەوانەی چاکەکارن لە باوباپیران و هاوسەران و نەوەکانیان، پێکەوە کۆبکەرەوە، تاکو بە یەکگرتنەوەیان لە شوێنە نزیکەکانی یەکتر، چاوەکانیان دڵشاد بێت؛ وەک فەرموودەی خودا: «وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ»؛ واتە هەموویانمان لە پلەدا یەکسان کرد بۆ ئەوەی چاوەکانیان دڵشاد بن. پلەی بەرزترمان دابەزاندووە تاکو بە پلەی نزمتر یەکسان بێت؟

نەخێر؛ بەڵکو کەسی کەمکارمان بەرز کردووەتەوە و بە کەسی زۆرکارمان یەکسان کردووە، بە فەزڵ و نیعمەتی خۆمان. سەعید بن جوبەیر گوتی: کاتێک ئیماندار دەچێتە بەهەشت، دەپرسی لە باوکی و کوڕی و براکەی؛ ئەوانە لە کوێن؟ پێی دەگوترێت: ئەوان لە کرداردا نەگەیشتوونەتە پلەی تۆ. ئەو دەڵێت: من تەنها بۆ خۆم و ئەوانیشم کارم کردووە.

ئەوسا لە پلەکەیدا بەشداری پێ دەکەن. پاشان سەعید بن جوبەیر ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ». موتەڕڕیف بن عەبدوڵا بن شەخخیر گوتی: دڵسۆزترین بەندەکانی خودا بۆ ئیمانداران فریشتەکانن. پاشان ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ».

دژمنترین بەندەکانی خوداش بۆ ئیمانداران شەیتانەکانن. «إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» واتە: ئەوەی هیچ کەسێک ناتوانێت ڕێگری لێ بکات یان زاڵی بەسەردا ببێت؛ ئەوەی ویستی دەبێت و ئەوەی نەیویستووە نابێت؛ لە وتە و کردارەکانتدا دانایت، لە شەرع و قەدەرەکەتدا، خوای گەورە. (الطور: ٢١).

خودای گەورە باس لە فریشتە نزیکەکانی دەکات، لە هەڵگرانی عەرش کە چوارن و لە کەروبییەکانی دەوروبەری؛ ئەوان بە ستایشی پەروەردگاریان تەسبیح دەکەن، واتە تەسبیحی نیشاندەری دووربوونی خودا لە کەم‌وکۆڕییەکان و سوپاسگوزاریی نیشاندەری سەلماندنی سیفەتە ستایشکراوەکان پێکەوە دەکەن. «وَيُؤْمِنُونَ بِهِ» واتە: بەرامبەری خۆیان خاشع و خۆبەزێن و ملکەچن؛ «وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا» واتە: بۆ خەڵکی ئیمانداری سەر زەوی، ئەوانەی بە نهێنییەکان ئیمان دەهێنن. خودا فریشتە نزیکەکانی ڕاسپاردووە لە غەیابدا بۆ ئیمانداران دوعا بکەن.

ئەمەش لە خەسڵەتەکانی فریشتەکانە، کە ئامین دەڵێن بە دوعای ئیماندار بۆ برا ئیماندارەکەی لە غەیابدا؛ وەک لە «سەحیحی موسلیم»دا هاتووە: «کاتێک موسڵمانێک لە غەیابدا بۆ براکەی دوعا دەکات، فریشتەکە دەڵێت: ئامین، و بۆ تۆش هەمان شت.» ئیمام ئەحمەد گوتی: عەبدوڵا بن محەممەد ــ کە هەمان ئەبووبەکر کوڕی ئەبی شەیبەیە ــ بۆمانی گێڕایەوە، عەبدە بن سولەیمان بۆی گێڕابووەوە، لە محەممەد بن ئیسحاق، لە یەعقوب بن عوتبە، لە عیکریمە، لە ئیبن عەبباسەوە؛ کە پێغەمبەری خودا ــ درودی خودای لەسەر بێت ــ لە هەندێک شتدا ئەمەیەتی پشتڕاست کردەوە و فەرمووی: «پیاو و مانگاوێک لە ژێر پێی ڕاستی ئەوە، هەروەها هەڵۆ بۆ پێی چەپی و شێرێکی چاوەڕوان.»

پێغەمبەری خودا فەرمووی: «ڕاستی گوت.» ئەو پیاوە هەروەها گوتی: «خۆر لە کۆتایی هەر شەوێکدا سوور هەڵدێت، ڕەنگی بەیانی دەبێتە سوور؛ بەڵام خۆر بە ئارامی بەرەو ئێمە هەڵناێت، مەگەر بە ئازار یان بە توندی.» پێغەمبەر فەرمووی: «ڕاستی گوت.» ئەم ئیسنادە باشە؛ ئەمەش پێویستی پێوەیە کە هەڵگرانی عەرش ئەمڕۆ چوارن، و کاتێک ڕۆژی قیامەت بێت، دەبنە هەشت؛ وەک خودا فەرمووی: «وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ».

لێرەدا پرسیارێک هەیە: چۆن ئەو تێگەیشتنەی لەم ئایەتەوە دەکرێت لەگەڵ دلالەتی ئەم حەدیسەدا یەک دەگرێتەوە، لەگەڵ حەدیسەکەی ئەبووداود کە گێڕاویەتییەوە؟ ئەبووداود گوتی: محەممەد بن سەبباح ئەلبەززار بۆمانی گێڕایەوە، وەلید بن سەور بۆی گێڕابووەوە، لە سەمماک، لە عەبدوڵا بن عومەیرە، لە ئەحنەف بن قەیس، لە عەبباس بن عەبدولموتەلیبەوە، کە گوتی: لە «بەطحا»دا لەگەڵ کۆمەڵێکدا بووم، پێغەمبەری خوداش لە نێویاندا بوو؛ هەورێک تێپەڕی و پێغەمبەر سەیری کرد و فەرمووی: «ئەمە ناوتان چییە؟» گوتیان: هەور. فەرمووی: «مُزن؟»

گوتیان: مُزنیش. فەرمووی: «عَنان؟» گوتیان: عَنانیش. ئەبووداود گوتی: عَنانم بە باشی لەبەر نەگرت. پێغەمبەر فەرمووی: «دەزانن دووریی نێوان ئاسمان و زەوی چەندە؟» گوتیان: نازانین. فەرمووی: «دووریی نێوانیان یاخود یەک، یان دوو، یان حەفتاوسێ ساڵە؛ پاشان ئاسمانێک لەسەرییە و هەمان دووری هەیە.»

تا هەفت ئاسمان ژمارد. «پاشان لە سەرووی ئاسمانی حەوتەم دەریایەکە، دووریی نێوان بن و سەرەوەکەی وەک دووریی نێوان ئاسمانێک و ئاسمانێکی ترە. پاشان لە سەرووی ئەوە هەشت ئاژەڵی گەورە هەن، دووریی نێوان سم و ئەژنۆیان وەک دووریی نێوان ئاسمانێک و ئاسمانێکی ترە. پاشان عەرش لەسەر پشتیانە؛ دووریی نێوان ژێر و سەرەوەی وەک دووریی نێوان ئاسمانێک و ئاسمانێکی ترە؛ پاشان خودای بەرز و گەورە لە سەرووی ئەوەیە.»

ئەبووداود و تەرمیذی و ئیبن ماجەش ئەم حەدیسەیان لە حەدیسی سەمماک بن حەربەوە گێڕاوەتەوە. تەرمیذی گوتوویەتی: حەدیسێکی حەسەن و غەریبە. ئەمە پێویستی پێوەیە کە هەڵگرانی عەرش هەشت بن، وەک شەهر بن حەوشەب گوتوویەتی: هەڵگرانی عەرش هەشتن؛ چوارێکیان دەڵێن: «پاک و بێگەردیت ئەی خودایە، ستایش تۆیە؛ لەسەر خۆڕاگریت لەگەڵ ئەوەی زانستت هەیە، ستایش بۆ تۆ.» چوارەکەی تریان دەڵێن: «پاک و بێگەردیت ئەی خودایە، ستایش تۆیە؛ لەسەر لێخۆشبوونت لەگەڵ ئەوەی توانایت هەیە، ستایش بۆ تۆ.»

بۆیە کاتێک بۆ ئیمانداران داوای لێبوردن دەکەن، دەڵێن: «رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا» واتە: ڕەحمەتت گوناه و هەڵەکانیان دەگرێتەوە و زانستت هەموو کردار و جووڵە و بێجووڵەییەکانیان دەگرێتەوە. «فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ» واتە: کاتێک تاوانباران تۆبە دەکەن و دەگەڕێنەوە و دەست لە کردەوەکانیان هەڵدەگرن، لێیان خۆش ببە و ئەوەی فەرمانت پێکردوون، لە ئەنجامدانی چاکەکان و جێهێشتنی خراپەکان، شوێنی بکەون. «وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ» واتە: لە عەزابی دۆزەخ دووریان بخەرەوە؛ ئەو عەزابە ئازاربەخشە و ژان‌هێنەرە.

«وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ» واتە: لە سزاكان بپارێرە. «وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ» واتە: هەرکەسێک لە سزاكان بپارێزیت؛ هەروەها گوتراوە: لە سزای خراپەکان. «يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ».

تەفسیری بەغەوی

«رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ». سەعید بن جوبەیر گوتی: ئیماندار دەچێتە بەهەشت و دەڵێت: باوکم لە کوێیە؟ دایکم لە کوێیە؟ منداڵم لە کوێیە؟

هاوسەرم لە کوێیە؟ پێی دەگوترێت: ئەوان وەک کردارەکانی تۆیان نەکردووە. دەڵێت: من بۆ خۆم و بۆ ئەوانیشم کارم کردووە. پاشان دەگوترێت: ئەوانیش بخەنە بەهەشتەوە.

فەرموودەی خوای گەورە: «الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ» واتە هەڵگرانی عەرش و فریشتەکانی دەوری، کە کەروبییەکانن؛ ئەوان سەرکردەی فریشتەکانن. ئیبن عەبباس گوتی: دووریی نێوان کەعبی یەکێک لەوان و بن پێیەکانی، بە پێی ڕۆیشتن پێنج سەد ساڵە. ڕیوایەتیش کراوە کە پێیەکانیان لە قوڵایی زەوییەکانە، زەوی و ئاسمانەکان تا ناوچەی کەمەربەندییان دەگەن؛ ئەوان دەڵێن: «پاک و بێگەرد بێت خاوەنی شکۆ و دەسەڵاتی زۆر؛ پاک و بێگەرد بێت خاوەنی پاشایەتی و فەرمانڕەوایی؛ پاک و بێگەرد بێت زیندوویەک کە هەرگیز نامرێت؛ پاک و بێگەرد و پیرۆزە پەروەردگاری فریشتەکان و ڕۆح.»

مەیسەرە بن عەرووبە گوتی: لاقەکانیان لە نزمترین زەویدایە و سەریان عەرشیان شکاندووە؛ لە خاشوعیدان و چاویان بەرز ناکەنەوە. لە خەڵکی ئاسمانی حەوتەمیش زیاتر دەترسن، خەڵکی ئاسمانی حەوتەم لە خەڵکی ئاسمانی نزیکتر لەوان زیاتر دەترسن، و ئەوانیش لە خەڵکی ئاسمانی نزیکتر لە خۆیان زیاتر دەترسن. مووجاهید گوتی: لە نێوان فریشتەکان و عەرشدا حەفتا پەردەی ڕووناکی هەیە. محەممەد بن مونکەدیر لە جابیرەوە گێڕاویەتیەوە، کە پێغەمبەری خودا ــ درودی خودای لەسەر بێت ــ فەرمووی: «ڕێگەم پێدراوە باسی فریشتەیەک لە فریشتەکانی خودا بکەم، لە هەڵگرانی عەرشە؛ دووریی نێوان لووتکەی گوێی و شانەکەی بە پێی ڕۆیشتنی حەوت سەد ساڵە.»

جەعفەر بن محەممەد لە باوکی و لە باپیرییەوە گێڕاویەتیەوە، کە گوتی: دووریی نێوان ستوونی عەرش و ستوونی دووەم، بە خێرایی باڵندەیەکی خێرا سی هەزار ساڵە. عەرش هەموو ڕۆژێک حەفتا هەزار ڕەنگی ڕووناکی پێدەکرێت، هیچ یەکێک لە دروستکراوەکانی خودا ناتوانێت سەیری بکات. هەموو شتەکان لە بەرامبەر عەرشدا وەک ئەڵقەیەکن لە بیابانێکی فراواندا. مووجاهید گوتی: لە نێوان ئاسمانی حەوتەم و عەرشدا حەفتا هەزار پەردەی ڕووناکی و پەردەیەک لە تاریکی و پەردەیەک لە ڕووناکی و پەردەیەک لە تاریکی هەیە.

وەهب بن مونەببە گوتی: لە دەوری عەرش حەفتا هەزار ڕیزی فریشتە هەیە، ڕیز لە دوای ڕیز بە دەوری عەرشدا دەخولێنەوە؛ ئەمانە ڕوو لە پێشەوە دەکەن و ئەوانەی تر پشت دەکەن. کاتێک هەندێکیان ڕووبەڕووی هەندێکی تر دەبنەوە، ئەمانە تەهلیل دەکەن و ئەوانەی تر تەکبیر. لە پشت ئەوانەوە حەفتا هەزار ڕیزی تر بە ڕاوەستانن، دەستیان تا ملەکانیان هەڵگرتووە و خستوویانەتە سەر شانەکانیان. کاتێک تەکبیر و تەهلیلی ئەوانی تر دەبیستن، دەنگیان بەرز دەکەنەوە و دەڵێن: «پاک و بێگەردیت، ستایش تۆیە؛ چەندە گەورە و پایەبەرزیت!

تۆ خودایت و هیچ خوایەک جگە لە تۆ نییە؛ تۆ گەورەترینیت؛ هەموو دروستکراوەکان بۆ لای تۆ دەگەڕێنەوە.» لە پشت ئەوانەوە سەد هەزار ڕیزی فریشتە هەن، دەستی ڕاستیان خستووەتە سەر دەستی چەپیان؛ هیچ کام لەوان نییە مەگەر بە سوپاسگوزارییەک تەسبیح بکات کە ئەوی تر پێی تەسبیح ناکات. دووریی نێوان دوو باڵی هەر یەکێکیان بە ڕۆیشتنی سێ سەد ساڵە، دووریی نێوان لووتکەی گوێی و شانەکەی چوار سەد ساڵە.

خودا لە فریشتەکانی دەوری عەرش بە حەفتا پەردە لە ئاگر، حەفتا پەردە لە تاریکی، حەفتا پەردە لە ڕووناکی، حەفتا پەردە لە مرواری سپی، حەفتا پەردە لە یاقووتی سوور، حەفتا پەردە لە یاقووتی زەرد، حەفتا پەردە لە زەبرجەدی سەوز، حەفتا پەردە لە بەفر، حەفتا پەردە لە ئاو، حەفتا پەردە لە سەرما و ئەو شتانەی تەنها خودای گەورە دەیانزانێت، خۆی شارداوەتەوە. گوتی: هەر یەکێک لە هەڵگرانی عەرش و ئەوانەی بە دەوری دان، چوار ڕووی هەیە؛ ڕووی مانگا، ڕووی شێر، ڕووی هەڵۆ و ڕووی مرۆڤ. هەر یەکێکیان چوار باڵی هەیە؛ دوو باڵیان بەسەر ڕووەکەیانەوەیە، لە ترسی ئەوەی سەیری عەرش بکەن و هۆشیان بچێت؛ دوو باڵەکەی تریان پێی دەفڕن.

هیچ قسەیەکیان نییە جگە لە تەسبیح و سوپاسگوزاری و تەکبیر و بە گەورەزانین.

فەرموودەی خوای گەورە: «يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ» واتە: دان بەوەدا دەنێن کە خودا یەکە و هاوبەشی نییە. عەبدولواحید مەلیحی بۆمان گێڕایەوە، ئەبوومەنسووری سەمعانی بۆی گێڕابووەوە، ئەبووجەعفەر ڕەیانی بۆی گێڕابووەوە، حومەید بن زەنجوەیە بۆی گێڕابووەوە، عومەر بن عەبدوڵا ڕەقاشی بۆی گێڕابووەوە، جەعفەر بن سولەیمان بۆی گێڕابووەوە، هارون بن ڕەباب بۆی گێڕابووەوە، شەهر بن حەوشەبیش گوتی: هەڵگرانی عەرش هەشتن؛ چوارێکیان دەڵێن: «پاک و بێگەردیت ئەی خودایە، ستایش تۆیە؛ لەسەر خۆڕاگریت لەگەڵ ئەوەی زانستت هەیە، ستایش بۆ تۆ.»

چوارەکەی تریان دەڵێن: «پاک و بێگەردیت ئەی خودایە، ستایش تۆیە؛ لەسەر لێخۆشبوونت لەگەڵ ئەوەی توانایت هەیە، ستایش بۆ تۆ.» گوتی: وەک ئەوە وایە سەیری گوناهەکانی نەوەی ئادەم دەکەن. فەرموودەی خوای گەورە: «وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا» واتە: دەڵێن، پەروەردگارمان. «وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا» هەندێک گوتوویانە لە شوێنی «تمییز»دا دانراوە، هەندێکی تریش گوتوویانە لە شوێنی «نەقل»دایە؛ واتە: ڕەحمەت و زانستت هەموو شتێکی گرتووەتەوە.

«فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ» واتە: ئایینەکەت. «وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ». موتەڕڕیف گوتی: دڵسۆزترین بەندەکانی خودا بۆ ئیمانداران فریشتەکانن، و دژمنترین خەڵک بۆ ئیمانداران شەیتانەکانن.

«وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ» واتە: سزاكان. «وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ» واتە: هەرکەسێک لە سزاكان بپارێزیت؛ هەروەها گوتراوە: لە سزای خراپەکان. «يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ».