Момундар үчүн периштелердин дубасы

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

Аллах Таала Өзүнүн момун пенделерине көрсөткөн толук мээримдүүлүгү жана алардын бакытка жетишине себеп болгон, өздөрүнүн күчү жетпеген тышкы себептердин бири — жакын периштелердин алар үчүн кечирим сурап, динине жана акыретине пайдалуу нерселерди тилеши жөнүндө кабарлайт. Мунун ичинде Аршты көтөргөн периштелердин жана анын айланасындагылардын даражасы, Раббисине жакындыгы, ибадаттарынын көптүгү жана Аллахтын пенделерине жакшылык каалашы да баяндалат. Алар Аллахтын мындай жакшылыкты алардан сүйөрүн билишет.

«Аршты көтөргөндөр» — бул бардык макулуктардын чатыры, эң улуу, эң кең жана эң көркөм, Аллах Таалага эң жакын болгон Рахмандын Аршы. Ал жерди, асмандарды жана Курсижди камтыйт. Аллах Таала бул периштелерди Өзүнүн улуу Аршын көтөрүүгө дайындаган. Демек, алар периштелердин эң улуулары, эң күчтүүлөрү жана эң зорлору экени шексиз.

Аллахтын аларды Аршын көтөрүүгө тандашы, аятта алгач эскериши жана Өзүнө жакындыгы алардын периштелердин эң артык түрлөрүнөн экенин көрсөтөт. Аллах Таала: «Ошол күнү алардын үстүндө Раббиңдин Аршын сегиз периште көтөрөт» (69:17), — деген.

«Анын айланасындагылар» — даражасы жана артыкчылыгы жагынан Аллахка жакын периштелер. «Алар Раббисине мактоо менен тасбих айтышат» деген сөз алардын Аллахка көп ибадат кылышын, өзгөчө тасбих жана тахмид айтышын мактайт. Калган ибадаттар да Аллахты тасбих кылууга жана мактоого кирет, анткени пенденин аларды Аллахтан башка бирөөгө арнашы Аллахты кемчиликтерден аруу деп билүүгө каршы келет. Аллахка мактоо айтуу — Ага ибадат кылуу.

Пенденин «Аллахты аруулайм жана Ага мактоо айтам» деген сөзү да ушуга кирет жана ибадаттардын бир түрү болуп саналат.

«Ыйман келтиргендер үчүн кечирим сурашат» — бул ыймандын көптөгөн пайдаларынан жана артыкчылыктарынан. Күнөөсүз периштелер ыйман ээлери үчүн кечирим сурашат. Ыймандуу адам өз ыйманы менен ушундай улуу жакшылыкка себеп болот.

Көпчүлүк адамдар кечирим суроонун максаты күнөөлөрдү гана кечирүү деп түшүнүшөт. Бирок кечиримге аны толук кылган башка нерселер да байланыштуу. Ошондуктан Аллах алардын кечирим сурап кылган дубасын, ансыз толук болбой турган нерселерди эскерүү аркылуу баяндаган: «Раббибиз! Сен ар бир нерсени ырайымың жана илимиң менен камтып турасың».

Аллахтын илими бардык нерсени толук камтыйт: Андан эч нерсе жашыруун эмес; жерде да, асманда да атомчолук нерсе, андан кичинеси же чоңу да Анын илиминен тышкары калбайт. Анын ырайымы болсо бардык нерсени камтып, жогорку жана төмөнкү ааламды толтурган жана макулуктарынын баарына жеткен.

«Тообо кылып» — ширк менен күнөөлөрдөн тообо кылгандарды; «Сенин жолуңа ээрчиген» — элчилериңе ээрчип, Сени жалгыз деп таанып, Сага моюн сунгандарды «кечир». «Аларды Тозоктун азабынан сакта» — азаптын өзүнөн да, азапка алып баруучу себептерден да сакта.

«Раббибиз! Аларды Өзүң убада кылган Адн бейиштерине киргиз» — элчилериңдин тили аркылуу убада кылган бейиштерге. «Алардын ата-бабаларынан, жубайларынан жана урпактарынан оңолгондорун да» — ыйман жана жакшы амал менен оңолгондорун да ошол жакка киргиз. «Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың».

Сен бардык нерсени жеңүүчүсүң; кудуретиң менен алардын күнөөлөрүн кечирип, коркунучту алардан кетирип, бардык жакшылыктарга жеткиресиң. Сен ар бир нерсени өз ордуна койгон Даанышмансың. Оо, Раббибиз, Сенден даанышмандыгыңа каршы келген нерсени сурабайбыз. Тескерисинче, элчилериң аркылуу кабарлаган жана ырайымың менен шартталган даанышмандыгың момундарды кечирүүнү талап кылат.

«Аларды жамандыктардан сакта» — жаман иштерден жана алардын жазасынан сакта, анткени аларды жасаган адамга жамандык алып келет. «Ошол күнү кимди жамандыктардан сактаган болсоң» — Кыямат күнү кимди алардан коргоп калсаң, «ага ырайым кылыптырсың». Анткени Аллахтын ырайымы пенделерине үзгүлтүксүз төгүлүп турат; аны пенделердин күнөөлөрү менен жамандыктары гана тосот. Кимди Аллах жамандыктардан сактап калса, аны жакшы иштерге жана алардын жакшы сообуна жетелеген болот.

«Бул» — жамандыктардан корголуп, коркунучтун кетиши жана ырайымга ээ болуу — «эң улуу жеңиш». Мындан башка жеңиш жок жана адамдар мындан артык нерсеге умтулбайт.

Периштелердин бул дубасы алардын Раббиси тууралуу билиминин толуктугун, Аллахка Анын Өзү сүйгөн көркөм ысымдары аркылуу кайрылышын жана дуба кылып жаткан нерсеге ылайык келген өтүнүчтөрдү айтуусун камтыйт. Алар ырайымдын берилишин жана адам табиятынын алсыздыгынан келип чыккан күнөөлөрдүн таасиринин жоюлушун тилешкен. Аллах адам табиятынын кемчилигин, күнөөлөргө жана алардын башаты болгон себептерге ыктаарын билет. Булардын баарын Аллах Өз илими менен камтыгандыктан, периштелер «Ырайымдуу», «Билүүчү» деген ысымдары менен Ага кайрылышкан.

Бул дубада алардын Аллах Таалага карата толук адеби да көрүнөт: Анын жалпы жана өзгөчө Раббилик сыпаттарын моюнга алышат жана бардык иш Анын колунда экенин билишет. Алардын дубасы бардык жагынан муктаж болгон пендеден чыккан өтүнүч; пенде Раббисинин алдында эч кандай өзгөчө укугу бар экенин айта албайт. Баары — Аллахтын артыкчылыгы, берешендиги жана жакшылыгы.

Ошондой эле периштелер Аллах сүйгөн иштерди — өздөрү аткарып, сүйгөн пенделери болгон момундар үчүн аракет кылуу менен — Раббисине толук ылайык болушкан. Аллах жаратылгандардын ичинен момундарды сүйөт, ал эми жоопкерчилик жүктөлгөн калган адамдарды, эгер ыймандуу болбосо, сүйбөйт. Периштелер момундарды сүйгөндүктөн алар үчүн дуба кылып, абалдары оңолушу үчүн аракет кылышкан. Адам үчүн дуба кылуу — аны сүйүүнүн эң айкын белгилеринин бири, анткени адам өзү сүйгөн кишиге гана дуба кылат.

Аллах «Ыйман келтиргендер үчүн кечирим сурашат» дегенден кийин алардын дубасын кеңири баяндашы — Анын Китебин ой жүгүртүү менен окуунун жолун назик түрдө үйрөтөт. Китепти ой жүгүртүп окуган адам бир гана сөздүн өз алдынча мааниси менен чектелбестен, ал маанини туура түшүнгөн соң акылы менен ошол иштин өзүнө, ага жеткирүүчү жолдорго, ансыз ал иш толук болбой турган нерселерге жана ага көз каранды болгон жагдайларга карашы керек. Ошондо булардын баарын Аллах каалаганына, сөз көрсөткөн өзгөчө маанини каалаганына ишенгендей эле, бекем ишенет.

Аллахтын муну каалаганына ишендирген эки нерсе бар: биринчиси — мунун ошол маанинин уландысы жана ага зарыл шарт экенин билүү; экинчиси — Аллахтын бардык нерсени Билүүчү экенин жана пенделерине Китебинин үстүнөн ой жүгүртүп, терең ойлонууну буйруганын билүү. Аллах ошол маанилерден эмнелер келип чыгарын билет. Ал Өз Китебинин туура жол, нур жана бардык нерсенин түшүндүрмөсү экенин, ошондой эле сөздөрдүн эң ачык жана түшүндүрмөсү эң толук түрү экенин кабарлаган. Мунун аркасында пенде Аллах ага ийгилик берген өлчөмдө улуу илимге жана көп жакшылыкка ээ болот.

Биздин тафсирибизде да Аллахтын бизге берген ушундай нерселери көп.

Кээ бир аяттарда анын маанисин терең ой жүгүртпөгөн адам байкабай калышы мүмкүн. Аллахтан ырайым казыналарынан биздин жана мусулмандардын абалын оңдоого себеп боло турган нерсени ачуусун сурайбыз. Биздин үмүтүбүз — Анын берешендигине байланып, жакшылыгына таянуу. Биз ар бир убакта жана ар бир көз ирмемде Анын жакшылыгынын ичинде жашайбыз.

Өз нафсыбыздын жамандыгынан, Анын ырайымына жетүүгө тоскоол болгон нерселерден сактоосун Анын кең пейилинен тилейбиз. Ал — себептерди да, алардын натыйжаларын да жакшылык менен берген Берешен, Белек кылуучу.

Бул дубада жубай, бала жана дос сыяктуу жакын адам өзүнө жакын кишинин жакшылыгынан үлүш аларына да ишарат бар. Ага байланыштуу болуу — өзүнүн амалына жана амал кылуусуна байланышпаган жакшылыкка жетүүнүн себеби болушу мүмкүн. Анткени периштелер момундар жана алардын ата-бабаларынан, жубайларынан, урпактарынан оңолгондор үчүн дуба кылышкан. Балким, «оңолгон» деген шарт алардын صالح болушун талап кылат, деп да айтылышы мүмкүн.

Андай болсо, бул алардын өз амалдарынын натыйжасы болот. Аллах жакшы билет.

Аллах Таала Аршты көтөргөн периштелер жана анын айланасындагылар жөнүндө кабар берет. Алар Раббисине мактоо менен тасбих айтышат. Бул Аллахты кемчиликтерден аруу деп билүүнү жана Ага мактоого татыктуу сыпаттарды таандык кылууну билдирет. «Ага ыйман келтиришет» деген — Ага моюн сунуп, алдында баш ийишет.

Алар «ыйман келтиргендер үчүн кечирим сурашат», башкача айтканда, кайыпка ишенген жер жүзүндөгү момундар үчүн. Аллах Өзүнүн жакын периштелерине момундар үчүн сыртынан дуба кылууну насип кылган. Мусулман бир тууганы үчүн сыртынан дуба кылганда, периштенин «Оомийин, сага да ошонусу болсун!» деп айтканы Сахих Муслимде келген.

Имам Ахмад да Ибн Аббастан ушул маанидеги риваятты келтирген. Бул иснад жакшы; ал бүгүн Аршты көтөргөн периштелер төртөө экенин, ал эми Кыямат күнү сегизөө болорун билдирет. Аллах Таала: «Ошол күнү алардын үстүндө Раббиңдин Аршын сегиз периште көтөрөт» (69:17), — деген.

Бул аяттан түшүнүлгөн маани менен башка риваяттардын ортосундагы байланыш тууралуу суроо туулушу мүмкүн. Абу Дауд риваят кылган хадисте асмандардын, суунун жана Арштын чоңдугу жөнүндө айтылат; ал Тирмизий менен Ибн Маажа да риваят кылып, Тирмизий аны «хасан, гариб» деген. Бул кабарда Аршты сегиз периште көтөрөрү айтылган. Шахр ибн Хавшаб да Аршты көтөргөн периштелер сегизөө экенин айтып, алардын төртөө: «Оо, Аллахым!

Сенин илимиңден кийинки жумшактыгың үчүн Сага мактоо болсун», — дешерин, калган төртөө: «Оо, Аллахым! Кудуретиңден кийинки кечиримиң үчүн Сага мактоо болсун», — дешерин кабарлаган.

Момундар үчүн кечирим сураганда алар: «Раббибиз! Сен ар бир нерсени ырайымың жана илимиң менен камтып турасың», — дешет. Башкача айтканда, Сенин ырайымың алардын күнөөлөрүн жана жаңылыштыктарын камтыйт, ал эми илимиң алардын бардык иштерин, кыймыл-аракетин жана тынч абалын толук билет. «Тообо кылып, Сенин жолуңа ээрчигендерди кечир» — алар күнөөлөрүнөн кайтып, өкүнүп, мурда кылып жүргөн иштерин таштап, Сен буйруган жакшылыктарды аткарып, жамандыктардан тыйылгандар.

«Аларды Тозоктун азабынан сакта» — оорутуучу, жан чыдагыс азаптан алыстат.

«Раббибиз! Аларды Өзүң убада кылган Адн бейиштерине киргиз. Алардын ата-бабаларынан, жубайларынан жана урпактарынан оңолгондорун да». «Алардын жанына кош» деген маанини да камтыйт: бейиште бири-бирине жакын жайгашкан орундарда чогуу болуу менен көздөрү кубансын.

Аллах Таала: «Ыйман келтирип, урпактары да ыйман менен аларга ээрчигендердин урпактарын аларга кошобуз. Алардын амалдарынан эч нерсени кемитпейбиз» (52:21), — деген. Башкача айтканда, алардын баарын даражада тең кылып, көздөрүн кубантабыз. Көп амал кылган адамдын даражасын төмөндөтүп, аз амал кылганга тең кылбайбыз; тескерисинче, амалы азыраак болгондун даражасын көтөрүп, көп амал кылганга тең кылабыз. Бул — Биздин ырайымыбыз жана белегибиз.

Саид ибн Жубайр мындай деген: «Момун бейишке киргенде атасы, баласы жана бир тууганы кайда экенин сурайт. Алар ага: “Амалдарыңда сенин даражаңа жеткен жок”, — деп айтылат. Ал: “Мен өзүм жана алар үчүн амал кылгам”, — дейт. Ошондо аларды анын даражасына кошушат».

Андан соң Саид ушул аятты окуган. Мутарриф ибн Абдуллах ибн аш-Шиххир: «Аллахтын пенделеринин ичинен момундарга эң ак ниеттүүсү — периштелер», — деп, ушул аятты окуган. Момундарга эң кыянатчылары болсо — шайтандар.

«Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың» — Сен тоскоол боло албаган жана жеңе албаган Кудуреттүүсүң; Сен каалаган нерсе болот, каалабаган нерсе болбойт. Сен сөздөрүңдө жана иштериңде, шариятыңда жана тагдырыңда Даанышмансың. «Туур» сүрөсүнүн 21-аятын кара.

Имам Ибн Касирдин тафсири

«Аларды жамандыктардан сакта» — аларды жаман иштерди жасоодон же ошол иштердин кесепетинен сакта. «Ошол күнү кимди жамандыктардан сактаган болсоң» — Кыямат күнү кимди сактап калсаң, «ага ырайым кылыптырсың», башкача айтканда, ага мээрим көрсөтүп, азаптан куткарыпсың. «Бул — эң улуу жеңиш».

«Раббибиз! Аларды Өзүң убада кылган Адн бейиштерине киргиз. Алардын ата-бабаларынан, жубайларынан жана урпактарынан оңолгондорун да». Башкача айтканда, аларды жакын жайгашкан жайларда чогуу кылып, бирге болуу менен көздөрүн кубант.

Аллах Таала: «Ыйман келтирип, урпактары да ыйман менен аларга ээрчигендердин урпактарын аларга кошобуз. Алардын амалдарынан эч нерсени кемитпейбиз» (52:21), — деген. Башкача айтканда, алардын баарын даража жагынан бирдей кылабыз, көздөрү кубансын. Амалы көп болгон жогорку даражадагы кишини төмөнкү даражадагыга теңеп түшүрбөйбүз; тескерисинче, амалы азыраак кишинин даражасын көтөрүп, амалы көп кишиге теңейбиз. Бул — Биздин ырайымыбыз жана белегибиз.

Саид ибн Жубайр мындай деген: «Момун бейишке киргенде атасы, баласы жана бир тууганы кайда экенин сурайт. Алар: “Амалдарыңда сенин даражаңа жеткен жок”, — дешет. Ал: “Мен өзүм үчүн да, алар үчүн да амал кылгам”, — дейт. Ошондо аларды анын даражасына кошушат».

Андан соң Саид ибн Жубайр: «Раббибиз! Аларды Өзүң убада кылган Адн бейиштерине киргиз. Алардын ата-бабаларынан, жубайларынан жана урпактарынан оңолгондорун да. Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың», — деген аятты окуган.

Мутарриф ибн Абдуллах ибн аш-Шиххир: «Аллахтын пенделеринин ичинен момундарга эң ак ниеттүүсү — периштелер», — деп, ушул аятты окуган. Ал эми момундарга эң кыянатчылары — шайтандар. «Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың» — Сен тоскоол боло албаган, жеңе албаган Кудуреттүүсүң; Сен каалаган нерсе болот, каалабаган нерсе болбойт. Сен сөздөрүңдө жана иштериңде, шариятыңда жана тагдырыңда Даанышмансың. «Туур» сүрөсү, 21-аят.

Аллах Таала Аршты көтөргөн төрт жакын периште жана анын айланасындагы каррубий периштелер жөнүндө кабарлайт. Алар Раббисине мактоо менен тасбих айтышат: тасбих кемчиликтерди четке кагууну билдирсе, тахмид мактоого татыктуу сыпаттарды бекитүүнү билдирет. «Ага ыйман келтиришет» — Ага моюн сунуп, алдында баш ийишет. «Ыйман келтиргендер үчүн кечирим сурашат» — жер жүзүндөгү, кайыпка ишенген момундар үчүн.

Аллах Өзүнүн жакын периштелерин момундар үчүн сыртынан дуба кылууга себеп кылган. Периштелердин табияты ушундай болгондуктан, момун бир тууганы үчүн сыртынан дуба кылган адамдын дубасына алар «Оомийин» дешет. Сахих Муслимде: «Мусулман бир тууганы үчүн сыртынан дуба кылса, периште: “Оомийин, сага да ошонусу болсун!” — дейт», — деп келген.

Имам Ахмад Ибн Аббастан риваят кылып, Аллахтын Элчиси ﷺ Умайянын ырындагы кээ бир саптарды туура деп тапканын баяндайт. Ал: «Оң бутунун алдында эркек менен бука, экинчи тарабында бүркүт, ал эми аркасында аңдып турган арстан турат», — дегенде, Аллахтын Элчиси ﷺ: «Туура айтты», — деген. Ал эми: «Күн ар түндүн акырында кызыл болуп чыгып, таң атканда өңү кызарат. Бирок ал биздин алдыбызга өз нугу менен чыгуудан баш тартып, азап менен же коркутуу менен гана чыгат», — дегенде, Пайгамбар ﷺ: «Туура айтты», — деген.

Бул иснад жакшы. Бул риваят азыр Аршты көтөргөндөр төртөө экенин, Кыямат болгондо сегизөө болорун билдирет. Аллах Таала: «Ошол күнү алардын үстүндө Раббиңдин Аршын сегиз периште көтөрөт» (69:17), — деген.

Бул жерден аятта түшүнүлгөн маани менен башка хадисте келген маалыматтын ортосундагы байланыш тууралуу суроо туулат. Абу Дауд Аббас ибн Абдулмутталибден мындай риваят кылган: «Мен ал-Батхада Аллахтын Элчиси ﷺ да болгон бир топ кишинин арасында турганымда, үстүбүздөн булут өттү. Ал аны карап: “Муну эмне деп атайсыңар?” — деп сурады. Алар: “Булут”, — дешти.

“Музн дейсиңерби?” — деди. Алар: “Музн”, — дешти. “Аннан дейсиңерби?” — деди. Алар: “Аннан”, — дешти. Абу Дауд: “Аннан деген сөздү так эстеп калбадым”, — деген. Андан соң Пайгамбар ﷺ: “Асмандар менен жердин аралыгы канча экенин билесиңерби?” — деп сурады.

Алар: “Билбейбиз”, — дешти. Ал айтты: “Экөөнүн аралыгы жетимиш үч жылдык жол, же жетимиш, же жетимиш бир жылдык жол. Андан кийин анын үстүндө дагы ошондой асман бар”, — деп, жети асманды санап чыкты. “Жетинчи асмандын үстүндө деңиз бар; анын түбү менен үстүнүн аралыгы бир асман менен экинчи асмандын аралыгындай.

Андан жогору сегиз тоо теке бар; алардын туяктары менен тизелеринин аралыгы бир асман менен экинчи асмандын аралыгындай. Алардын үстүндө Арш турат; анын асты менен үстүнүн аралыгы да бир асман менен экинчи асмандын аралыгындай. Андан жогору Аллах Таала турат”». Бул хадисти Абу Дауд, Тирмизий жана Ибн Маажа Самак ибн Харб аркылуу риваят кылышкан.

Тирмизий аны «хасан, гариб» деген. Бул кабарда Аршты сегиз периште көтөрөрү айтылат. Шахр ибн Хавшаб: «Аршты сегиз периште көтөрөт. Алардын төртөө: “Оо, Аллахым! Сенин илимиңден кийинки жумшактыгың үчүн Сага мактоо болсун”, — дешет.

Калган төртөө: “Оо, Аллахым! Кудуретиңден кийинки кечиримиң үчүн Сага мактоо болсун”, — дешет», — деген.

Ошондуктан ыйман келтиргендер үчүн кечирим сураганда алар: «Раббибиз! Сен ар бир нерсени ырайымың жана илимиң менен камтып турасың», — дешет. Башкача айтканда, Сенин ырайымың алардын күнөөлөрүн жана жаңылыштыктарын камтыйт, ал эми илимиң алардын бардык иштерин, кыймыл-аракетин жана тынч абалын камтыйт. «Тообо кылып, Сенин жолуңа ээрчигендерди кечир» — күнөөкөрлөр тообо кылып, Аллахка кайтып, мурдагы иштерин таштап, Аллах буйруган жакшылыктарды аткарып, жамандыктардан тыйылганда, аларды кечир. «Аларды Тозоктун азабынан сакта» — азаптуу, оорутуучу Тозоктон алыстат.

Аль-Багавинин тафсири

«Раббибиз! Аларды Өзүң убада кылган Адн бейиштерине киргиз. Алардын ата-бабаларынан, жубайларынан жана урпактарынан оңолгондорун да. Чындыгында, Сен Кудуреттүү, Даанышмансың». Саид ибн Жубайр мындай деген: «Момун бейишке кирип: “Атам кайда?

Апам кайда? Балам кайда? Жубайым кайда?” — деп сурайт. Ага: “Алар сен кылгандай амал кылышкан эмес”, — деп айтылат. Ал: “Мен өзүм үчүн да, алар үчүн да амал кылгам”, — дейт. Ошондо: “Аларды бейишке киргизгиле”, — деп айтылат».

Аллах Тааланын «Аршты көтөргөндөр жана анын айланасындагылар» деген сөзү: Аршты көтөргөндөр жана анын айланасында айланып жүргөндөр — каррубий периштелер. Алар периштелердин башчылары. Ибн Аббас: «Аршты көтөргөн периштелердин биринин таманынан тизесине чейинки аралык беш жүз жылдык жол», — деген. Ошондой эле алардын буттары жерлердин эң төмөнкү катмарларына чейин жетип, жерлер менен асмандар алардын белине чейин болору тууралуу айтылат.

Алар: «Улуулук менен кудуреттин Ээсин аруулайбыз. Падышалык менен өкүмдарлыктын Ээсин аруулайбыз. Өлбөй турган Тирүүнү аруулайбыз. Периштелердин жана Рухтун Раббисин аруу, ыйык деп билебиз», — дешет.

Майсара ибн ‘Уруба: «Алардын буттары эң төмөнкү жерде, баштары Аршты жарып өткөн. Алар баштарын көтөрбөй, коркуу менен турушат. Алар жетинчи асмандын тургундарынан да көбүрөөк коркушат; жетинчи асмандын тургундары өздөрүнөн төмөнкү асмандын тургундарынан көбүрөөк коркушат, ал эми кийинки асмандын тургундары да андан төмөнкүлөрдөн көбүрөөк коркушат», — деген. Мужахид: «Периштелер менен Арштын ортосунда нурдан жетимиш көшөгө бар», — деген.

Мухаммад ибн ал-Мунк адир Жабирден риваят кылып, Аллахтын Элчиси ﷺ мындай дегенин баяндайт: «Аллахтын Аршты көтөргөн периштелеринин бири тууралуу силерге айтып берүүгө уруксат берилди. Анын кулагынын жумшагынан ийнине чейинки аралык жети жүз жылдык жол».

Жафар ибн Мухаммад атасынан, ал болсо чоң атасынан риваят кылган: «Арштын бир тирөөчүнүн түбү менен экинчи тирөөчүнүн ортосундагы аралык — ылдам учкан куштун отуз миң жылда учуп өтө турган жолу. Аршка күн сайын нурдан жетимиш миң түс кийгизилет. Аллах жараткан макулуктардын эч бири ага карай албайт. Бардык нерсе чөлдөгү шакектей болуп Арштын ичинде».

Мужахид: «Жетинчи асман менен Арштын ортосунда нурдан жетимиш миң көшөгө, андан кийин караңгылыктын көшөгөсү, андан соң нурдун жана караңгылыктын көшөгөлөрү бар», — деген.

Вахб ибн Мунаббих: «Арштын айланасында периштелердин жетимиш миң катары бар; алар Аршты айланып турушат. Бир топ алдыга жылса, экинчи топ артка кайтат. Бири-бирине туш келгенде бир тобу тахлил айтып, экинчиси такбир айтат. Алардын артында колдорун моюндарына коюп, ийиндерине таянган дагы жетимиш миң катар периште турат.

Алгачкы периштелердин такбирин жана тахлилин укканда, булар үнүн көтөрүп: “Сен аруу жана мактоого татыктуусуң! Сен кандай улуу жана даңктуусуң! Сенден башка сыйынууга татыктуу кудай жок. Сен эң Улуусуң, бардык макулуктар Өзүңө кайтып келишет”, — дешет.

Алардын артында оң колун сол колунун үстүнө койгон жүз миң катар периште бар. Алардын ар бири башкасында жок өзгөчө тасбих менен Аллахты мактап тасбих айтат. Алардын биринин эки канатынын аралыгы үч жүз жылдык жол, кулагынын жумшагынан ийнине чейинки аралык төрт жүз жылдык жол.

Аллах Арштын айланасындагы периштелерден жетимиш от көшөгөсү, жетимиш караңгылык көшөгөсү, жетимиш нур көшөгөсү, жетимиш ак бермет көшөгөсү, жетимиш кызыл жакут көшөгөсү, жетимиш сары жакут көшөгөсү, жетимиш жашыл зумруд көшөгөсү, жетимиш муз көшөгөсү, жетимиш суу көшөгөсү, жетимиш мөндүр көшөгөсү жана Аллахтан башка эч ким билбеген көшөгөлөр менен жашырынган», — деген.

Ал ошондой эле: «Аршты көтөргөндөрдүн жана анын айланасындагылардын ар биринде төрт жүз бар: буканын, арстандын, бүркүттүн жана адамдын жүзү. Алардын ар биринде төрт канат бар. Эки канаты менен жүзүн жаап турушат — Аршка карап, эстен танып калуудан коркуп; калган эки канаты менен учушат. Алардын сөзү тасбих, тахмид, такбир жана даңазалоодон гана турат», — деген.

Аллах Тааланын «Алар Раббисине мактоо менен тасбих айтышат жана Ага ыйман келтиришет» деген сөзү — Аллахтын жалгыз экенине жана Анын шериги жоктугуна ишенишет дегенди билдирет. Абдулвахид ал-Милихий бизге, Абу Мансур ас-Сам‘аний бизге, Абу Жафар ар-Райаний бизге, Хумайд ибн Занжувайх бизге, Умар ибн Абдуллах ар-Ракаший бизге, Жафар ибн Сулайман бизге, Харун ибн Рабаб бизге, Шахр ибн Хавшаб бизге кабарлап, ал мындай деген: «Аршты сегиз периште көтөрөт. Алардын төртөө: “Оо, Аллахым! Сенин илимиңден кийинки жумшактыгың үчүн Сага мактоо болсун”, — дешет.

Калган төртөө: “Оо, Аллахым! Кудуретиңден кийинки кечиримиң үчүн Сага мактоо болсун”, — дешет». Шахр: «Алар адам баласынын күнөөлөрүн көрүп тургандай», — деген.

Аллах Тааланын «Ыйман келтиргендер үчүн кечирим сурашат. Раббибиз!» деген сөзүндөгү «Раббибиз» — алар «Раббибиз» деп айтышат дегенди билдирет. «Сен ар бир нерсени ырайымың жана илимиң менен камтып турасың» деген сөздө «ырайымың жана илимиң менен» бөлүгү түшүндүрмө үчүн табыш жөндөмөсүндө келген деп да, маанини башкача түзүп берүү катары колдонулган деп да айтылган.

Башкача айтканда, Сенин ырайымың менен илимиң бардык нерсени камтып турат.

«Тообо кылып, Сенин жолуңа ээрчигендерди кечир» — Сенин диниңди ээрчигендерди. «Аларды Тозоктун азабынан сакта». Мутарриф: «Аллахтын пенделеринин ичинен момундарга эң ак ниеттүүсү — периштелер; ал эми макулуктардын ичинен момундарга эң кыянатчылары — шайтандар», — деген.

«Аларды жамандыктардан сакта» — жазалардан сакта. «Ошол күнү кимди жамандыктардан сактаган болсоң» — кимди жамандыктардын жазасынан коргосоң, «ага ырайым кылыптырсың. Бул — эң улуу жеңиш».