Farishtalarning mo‘minlar uchun duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

«Ularni yomonliklardan saqla» degani — yomon amallardan va ularning jazolaridan saqla, chunki yomonlik uning sohibini xafa qiladi. «O‘sha kuni kimni yomonliklardan saqlasang» — ya’ni Qiyomat kuni — «batahqiq, unga rahm qilibsan». Zero, rahmating bandalarga tinimsiz davom etadi. Uni faqat bandalarning gunohlari va yomon amallari to‘sadi.

Kimni yomonliklardan saqlasang, uni yaxshi amallarga va ularning go‘zal mukofotiga muvaffaq qilgansan. «Ana o‘sha» — yomonliklardan asrash bilan qo‘rqinchli narsaning daf bo‘lishi va rahmatga erishish bilan sevimli narsaning hosil bo‘lishi — «buyuk yutuqdir». Undek yutuq yo‘q, musobaqalashuvchilar undan yaxshiroq narsaga intilmaydilar.

Farishtalarning bu duosi Robblari haqidagi bilimlarining komilligini, Allohga O‘zining go‘zal ismlari bilan tavassul qilishlarini, zero Alloh bandalarining Unga shu ismlar bilan tavassul qilishlarini yaxshi ko‘rishini, shuningdek, Unga so‘rayotgan narsalariga munosib bo‘lgan duo bilan iltijo qilishlarini o‘z ichiga oladi. Ular rahmat hosil bo‘lishini va inson tabiatining nuqsonli ekani hamda gunohlarga moyilligi tufayli yuzaga keladigan oqibatlar yo‘qolishini so‘raganlarida, Alloh bularning boshlang‘ich sabablari va omillarini to‘la bilishini e’tirof etib, «Rahmli, Biluvchi» ismlari bilan tavassul qildilar.

Bu duo Alloh taologa nisbatan odoblarining komilligini ham o‘z ichiga oladi: ular Allohning o‘zlariga nisbatan umumiy va xos Robblik sifatini e’tirof etadilar. Ishning hech biri ularning qo‘lida emas. Ularning Robbilariga qilgan duosi har jihatdan o‘z-o‘zidan faqir bo‘lgan bandadan chiqqan iltijodir; u Robbi huzurida biror holatini vaj qilib ko‘rsatmaydi. Bu faqat Allohning fazli, karami va ehsonidir.

Bu duo farishtalarning Robbilariga to‘la muvofiq ekanini ham ko‘rsatadi. Ular Alloh yaxshi ko‘radigan amallarni, ya’ni ibodatlarni yaxshi ko‘radilar va muhabbat bilan astoydil ado etadilar. Shuningdek, Alloh yaratganlari orasidan yaxshi ko‘radigan bandalar — mo‘minlarni ham yaxshi ko‘radilar. Mukallaf maxluqlarning qolganlarini Alloh yomon ko‘radi, mo‘minlar bundan mustasno.

Farishtalar mo‘minlarni yaxshi ko‘rganlari uchun Allohga duo qilib, ularning ahvolini tuzatish uchun astoydil intiladilar. Zero, biror kishi uchun duo qilish uni yaxshi ko‘rishning eng yaqqol dalillaridandir: kishi faqat yaxshi ko‘rgan kishisi uchun duo qiladi.

Allohning «Mo‘minlar uchun mag‘firat so‘raydilar» degan so‘zidan keyin ularning duosi batafsil bayon etilishi Allohning Kitobini tadabbur qilish yo‘liga nozik ishorani ham o‘z ichiga oladi. Tadabbur qiluvchi faqat alohida so‘zning bevosita ma’nosi bilan cheklanmasligi kerak. So‘zning ma’nosini to‘g‘ri tushungach, aqli bilan o‘sha masala, unga eltuvchi yo‘llar, usiz mukammal bo‘lmaydigan narsalar va unga bog‘liq jihatlarni ham ko‘zdan kechirsin. Shunda Alloh aynan xos ma’noni iroda qilganiga qat’iy ishonganidek, shu ma’noga ergashadigan narsalarni ham iroda qilganiga qat’iy ishonadi.

Alloh buni iroda qilganiga qat’iy ishonishga ikki narsa sabab bo‘ladi. Birinchisi: bu narsaning ma’noga ergashuvchi yoki unga bog‘liq ekanini bilish va qat’iy tasdiqlash. Ikkinchisi: Alloh har bir narsani bilishini, bandalariga Kitobini tadabbur va tafakkur qilishni buyurganini bilishdir. Alloh ana shu ma’nolardan kelib chiqadigan zarur narsalarni biladi.

U O‘z Kitobi hidoyat, nur va har bir narsaning bayoni ekanini, eng fasohatli va bayoni eng ravshan kalom ekanini xabar qilgan. Shu orqali bandaga Alloh tavfiq bergan miqdoricha ulkan ilm va ko‘p yaxshilik hosil bo‘ladi. Bu tafsirimizda ham Alloh bizga shundan ko‘pini nasib etdi.

Ba’zi oyatlarda uning qanday anglanishi fikri to‘g‘ri va sinchkov bo‘lmagan kishiga mavhum bo‘lib qolishi mumkin. Alloh taolodan rahmat xazinalaridan bizga shunday narsani ochishini so‘raymizki, u bizning va musulmonlarning ahvoli tuzalishiga sabab bo‘lsin. Biz uchun Uning karamiga bog‘lanish va ehsonini vosita qilishdan boshqa chora yo‘q. Biz har lahza va har on Uning ehsoni ichida yashaymiz.

Undan fazlini so‘raymiz: rahmatining yetib kelishiga to‘sqinlik qiluvchi va uni kechiktiruvchi nafsimiz yomonligidan bizni asrasin. Albatta, U karami keng, sabablar va ularning natijalarini ato etuvchi Zotdir.

Bu oyatlar shuni ham o‘z ichiga oladiki, kishiga yaqin bo‘lgan turmush o‘rtog‘i, farzandi va do‘sti o‘z yaqinining baxt-saodatidan bahramand bo‘ladi; u bilan birga bo‘lish, uning amali va amaliga sabab bo‘lgan narsalardan tashqari, unga yetadigan yaxshilikka sabab bo‘ladi. Farishtalar mo‘minlar va ularning solih ota-onalari, juftlari hamda zurriyotlari uchun duo qilganlar. Yana shunday deyish ham mumkin: «Solih bo‘lganlar» degan so‘zga ko‘ra, ularning o‘zlari solih bo‘lishi shart. Shunda bu yaxshilik ularning amallari natijasidan bo‘ladi. Alloh yaxshiroq biluvchidir.

Alloh taolo mo‘min bandalariga bo‘lgan lutfu marhamatining komilligini va ularning saodatiga sabab bo‘ladigan, o‘z ixtiyorlaridan tashqaridagi omillarni — muqarrab farishtalarning ular uchun istig‘for aytishi va dinu oxiratlariga manfaatli narsalarni so‘rab duo qilishlarini — bayon qiladi. Bu bilan Arshni ko‘taruvchilarning va uning atrofidagilarning sharafi, Robbilariga yaqinligi, ibodatlarining ko‘pligi va Allohning bandalariga xolis nasihat qilishlari ham xabar qilinadi. Chunki ular Alloh buni ulardan yaxshi ko‘rishini biladilar. Shuning uchun Alloh: «Arshni ko‘tarib turganlar», dedi.

Ya’ni, Rahmonning Arshi. U maxluqotning tomi, eng ulug‘i, eng keng va eng go‘zalidir, Alloh taologa eng yaqini bo‘lib, yer, osmonlar va Kursiyni qamrab olgan. Bu farishtalarni Alloh taolo O‘zining ulkan Arshini ko‘tarishga tayinlagan. Shubhasiz, ular farishtalarning eng kattalari, eng ulug‘lari va eng qudratlilaridandir.

Allohning ularni Arshini ko‘tarishga tanlagani, zikrda oldin keltirgani va Unga yaqinligi ularning farishtalar jinslarining eng afzali ekanini ko‘rsatadi. Alloh taolo: «O‘sha kuni Robbing Arshini ularning ustida sakkiz kishi ko‘tarur», degan (69:17).

«Uning atrofidagilar» — martaba va fazilatda yaqin bo‘lgan farishtalardir. «Robbilariga hamd bilan tasbeh ayturlar» — bu ularning Alloh taologa ko‘p ibodat qilishlarini, xususan tasbeh va hamd aytishlarini madh etishdir. Boshqa ibodatlarning barchasi ham Allohni tasbeh va hamd etish jumlasidandir: banda ibodatni Undan boshqasiga sarflashdan Allohni poklaydi va Unga hamd aytadi. Balki hamdning o‘zi Allohga ibodatdir.

Bandaning «Subhanallohi va bihamdihi» deyishi ham shunga kiradi va ibodatlarning bir turidir.

«Iymon keltirganlar uchun mag‘firat so‘raydilar». Bu iymonning juda ko‘p foyda va fazilatlaridan biridir: gunoh qilmaydigan farishtalar iymon ahli uchun mag‘firat so‘raydilar. Mo‘min o‘z iymoni sababli ana shunday ulug‘ fazilatga erishadi. Mag‘firatning ko‘pchilik xayoliga keladigan «gunohlarni kechirishni so‘rash» ma’nosidan boshqa, u bilan birga bo‘lishi va u orqali mukammal bo‘lishi zarur bo‘lgan jihatlari ham bor.

Shu bois Alloh ularning mo‘minlar uchun mag‘firat so‘rab qilgan duolarini bayon etar ekan, mag‘firat mukammal bo‘lishi uchun zarur narsalarni ham zikr qildi: «Robbimiz, rahmating va ilming har bir narsani qamrab olgandir». Ilming har bir narsani qamrab olgan: Sendan hech bir yashirin narsa pinhon qolmaydi, yeru osmonda zarra miqdoricha narsa ham, undan kichik yoki katta narsa ham ilmingdan chetda qolmaydi. Rahmating ham har bir narsani qamrab olgan. Olamning yuqori va quyi qismlari Alloh taoloning rahmati bilan to‘lgan, ularning barchasini qamrab olgan va yaratganlarining barchasiga yetgan.

«Bas, tavba qilganlarni» — shirk va gunohlardan tavba qilganlarni — «va yo‘lingga ergashganlarni mag‘firat qilgin», ya’ni rasullaringga ergashib, Seni yakkalab, Senga itoat qilganlarni kechirgin. «Ularni do‘zax azobidan saqla», ya’ni ularning o‘zlarini azobdan ham, azob sabablaridan ham saqla.

«Robbimiz, ularni O‘zing ularga va’da qilgan Adn jannatlariga kiritgin», ya’ni rasullaring tilidan va’da qilgan jannatlarga. «Solih bo‘lganlarni» — iymon va solih amal bilan solih bo‘lganlarni — «ota-onalaridan, juftlaridan» — ayollari, erlari, do‘stlari va hamrohlaridan — «hamda zurriyotlaridan» ham ular bilan birga kiritgin. «Albatta, Sen O‘zing Azizsan», ya’ni barcha narsani bo‘ysundiruvchi Zotdirsan. Azimating bilan ularning gunohlarini kechirasan, qo‘rqinchli narsalarni ulardan daf qilasan va ularni barcha yaxshilikka yetkazasan.

«Hakiysan», ya’ni narsalarni o‘z o‘rniga qo‘yuvchi Zotdirsan. Ey Robbimiz, hikmating zid bo‘lgan narsani Sendan so‘ramaymiz. Aksincha, rasullaring tilidan xabar bergan va fazling taqozo qilgan hikmating mo‘minlarni mag‘firat qilishingni talab etadi.

Imom Ibn Kasir tafsiri

«Ularni yomonliklardan saqla» — ya’ni, ularni yomonliklarni qilishdan yoki yomonlik qilgan kishining oqibat-jazosidan saqla. «O‘sha kuni kimni yomonliklardan saqlasang» — ya’ni Qiyomat kuni — «batahqiq, unga rahm qilibsan», ya’ni unga lutf ko‘rsatib, jazodan najot beribsan. «Ana o‘sha buyuk yutuqdir».

«Robbimiz, ularni O‘zing ularga va’da qilgan Adn jannatlariga kiritgin, ota-onalaridan, juftlaridan va zurriyotlaridan solih bo‘lganlarni ham». Ya’ni, ularni yaqinlari bilan birga jamlagin, qo‘shni maskanlarda birga bo‘lishlari bilan ko‘zlarini quvontirgin. Alloh taolo aytganidek: «Iymon keltirgan va zurriyotlari ham iymonda ularga ergashgan zotlarning zurriyotlarini Biz ularga qo‘shamiz va ularning amallaridan biror narsani kamaytirmaymiz» (52:21). Ya’ni, barchalarini bir martabada qilamiz, ko‘zlari quvonsin deb.

Yuqori martabadagini quyi martabadagi bilan tenglashtirish uchun uning maqomini tushirmaymiz, balki amali ozroq bo‘lgan kishini ko‘p amal qilganning darajasiga ko‘taramiz. Bu Bizdan bo‘lgan fazl va marhamatdir.

Sa’id ibn Jubayr aytadi: «Mo‘min jannatga kirganida otasi, o‘g‘li va birodaridan so‘raydi: “Ular qayerda?” Unga: “Ularning amali sening amaling darajasiga yetmadi”, deyiladi. Shunda u: “Men faqat o‘zim va ular uchun amal qilgan edim”, deydi. Bas, ular uning darajasiga qo‘shiladilar».

So‘ng Sa’id ibn Jubayr ushbu oyatni tilovat qildi: «Robbimiz, ularni O‘zing ularga va’da qilgan Adn jannatlariga kiritgin, ota-onalaridan, juftlaridan va zurriyotlaridan solih bo‘lganlarni ham. Albatta, Sen O‘zing Azizsan, Hakiysan».

Mutarrif ibn Abdulloh ibn ash-Shixxir aytadi: «Alloh bandalari ichida mo‘minlarga eng xolis nasihat qiluvchilar farishtalardir». So‘ng u: «Robbimiz, ularni O‘zing ularga va’da qilgan Adn jannatlariga kiritgin», oyatini tilovat qildi. «Alloh bandalari ichida mo‘minlarga eng ko‘p xiyonat qiluvchilar shaytonlardir». «Albatta, Sen O‘zing Azizsan, Hakiysan» degani: Seni hech kim to‘sa olmaydi va g‘olib kela olmaydi.

Sen nimani xohlasang, o‘sha bo‘ladi, nimani xohlamasang, u bo‘lmaydi. Sen so‘zlaringda va amallaringda, shariat va taqdiringda hikmatli Zotdirsan. (21:17).

Alloh taolo Arshni ko‘taruvchi to‘rt muqarrab farishta hamda uning atrofidagi karubiy farishtalar haqida xabar berib, ular Robbilariga hamd bilan tasbeh aytishlarini bayon qiladi. Ya’ni, ular nuqsonlarni inkor etishni anglatuvchi tasbehni maqtov sifatlarini sobit etuvchi hamd bilan birga aytadilar. «Unga iymon keltirurlar» — ya’ni, Unga bo‘ysunib, huzurida xokisor turadilar. Ular «iymon keltirganlar uchun mag‘firat so‘raydilar», ya’ni g‘aybga iymon keltirgan yer ahli uchun duo qiladilar.

Alloh O‘zining muqarrab farishtalarini mo‘minlar uchun ular yo‘qligida duo qilishga undadi. Bu farishtalarning xulq-atvoridan bo‘lgani uchun ular mo‘minning o‘z birodari uchun g‘oyibona qilgan duosiga «Omin, senga ham shunday bo‘lsin», deb qo‘shiladilar. Bu «Sahih Muslim»da sobit bo‘lgan: «Musulmon kishi birodari uchun u yo‘qligida duo qilsa, farishta: “Omin, senga ham shunday bo‘lsin”, deydi».

Imom Ahmad aytadi: Bizga Abdulloh ibn Muhammad — u Ibn Abu Shayba — rivoyat qildi: bizga Abda ibn Sulaymon, Muhammad ibn Ishoqdan, u Ya’qub ibn Utbadan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ Umayya she’rining bir baytidagi gapini tasdiqladilar. U shunday degan edi: «Bir oyog‘i ostida erkak va Savr, ikkinchi oyog‘i ostida Nasr, qarshisida esa poylab turgan arslon». Rasululloh ﷺ: «To‘g‘ri aytdi», dedilar. U yana dedi: «Quyosh har kechaning oxirida qizil bo‘lib chiqadi, rangi qizarib tong otadi; u chiqish tartibidan bosh tortmaydi, faqat azoblab yoki kuydirib chiqadi».

Nabiy ﷺ: «To‘g‘ri aytdi», dedilar. Bu sanad yaxshi. Bu rivoyatga ko‘ra, hozir Arshni ko‘taruvchilar to‘rt kishidir. Qiyomat kuni esa sakkiz kishi bo‘ladilar. Alloh taolo aytadi: «O‘sha kuni Robbing Arshini ularning ustida sakkiz kishi ko‘tarur» (69:17).

Bu oyat anglatayotgan ma’no bilan ushbu hadisning dalolati o‘rtasini, shuningdek, Abu Dovud rivoyat qilgan hadisni qanday jamlash mumkin, degan savol tug‘iladi. Abu Dovud aytadi: Bizga Muhammad ibn as-Sabbah al-Bazzor rivoyat qildi: bizga Valid ibn Savr, Simokdan, u Abdulloh ibn Umayradan, u Ahnaf ibn Qaysdan, u Abbos ibn Abdulmuttalibdan rivoyat qildi. Abbos aytadi: «Men al-Bat’hoda Rasululloh ﷺ ham bo‘lgan bir guruh ichida edim. Bir bulut o‘tib qoldi.

U zot unga qarab: “Buni nima deb ataysizlar?” dedilar. Ular: “Sahob”, dedilar. U zot: “Muzn hammi?” dedilar. Ular: “Muzn ham”, dedilar. U zot: “Anan hammi?” dedilar. Ular: “Anan ham”, dedilar — Abu Dovud: “Anan so‘zini aniq eslab qolmadim”, deydi.

So‘ng u zot: “Osmon bilan yer orasidagi masofa qancha ekanini bilasizlarmi?” dedilar. Ular: “Bilmaymiz”, dedilar. U zot: “Ularning orasidagi masofa bir, ikki yoki yetmish uch yillik yo‘lmi, [rivoyatchi shunday ikkilanadi].

So‘ng buning ustida yana bir osmon bor”, dedilar va yetti osmonni sanab chiqdilar. “Yettinchi osmonning ustida dengiz bor; uning pastki va yuqori qismi orasidagi masofa bir osmon bilan ikkinchi osmon orasidagi masofadek. So‘ng uning ustida sakkizta tog‘ echkisi bor; ularning tuyoqlari bilan tizzalari orasidagi masofa osmonlar orasidagi masofadek. Ularning orqalarida Arsh turadi; uning pastki va yuqori qismi orasidagi masofa bir osmon bilan ikkinchi osmon orasidagidek.

So‘ng Alloh, azza va jalla, bundan ham yuqoridadir”». Abu Dovud bu hadisni Simok ibn Harbdan kelgan shu sanad bilan rivoyat qildi. Termiziy va Ibn Moja ham rivoyat qilganlar. Termiziy: «Hasan g‘arib», degan.

Bu rivoyat Arshni sakkiz kishi ko‘tarishini anglatadi. Shahro ibn Havshab ham shunday degan: «Arshni sakkiz kishi ko‘taradi. Ulardan to‘rt nafari: “Allohim, Seni hamding bilan poklaymiz. Ilming bo‘la turib, hilm qilganing uchun hamd Senga bo‘lsin”, deydilar.

Yana to‘rt nafari: “Allohim, Seni hamding bilan poklaymiz. Qudrating bo‘la turib, afv qilganing uchun hamd Senga bo‘lsin”, deydilar».

Shu bois ular iymon keltirganlar uchun mag‘firat so‘raganlarida: «Robbimiz, rahmating va ilming har bir narsani qamrab olgandir», deydilar. Ya’ni, rahmating ularning gunoh va xatolarini qamraydi, ilming esa barcha ishlarini, harakatlarini va sokinliklarini ihota qilgan. «Bas, tavba qilganlarni va yo‘lingga ergashganlarni mag‘firat qilgin» — gunoh qilganlarni tavba qilib, Senga qaytganlarida kechirgin va ularni avvalgi holatlaridan voz kechib, ularga buyurgan yaxshiliklarni qilish va yomonliklardan qaytish yo‘lingga ergashishga muvaffaq qilgin.

«Ularni do‘zax azobidan saqla», ya’ni alamli va og‘riqli do‘zax azobidan uzoq qilgin. Alloh unga rozi bo‘lsin. (69:17).

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Robbimiz, ularni O‘zing ularga va’da qilgan Adn jannatlariga kiritgin, ota-onalaridan, juftlaridan va zurriyotlaridan solih bo‘lganlarni ham. Albatta, Sen O‘zing Azizsan, Hakiysan». Sa’id ibn Jubayr aytadi: «Mo‘min jannatga kirib: “Otam qayerda? Onam qayerda?

Farzandim qayerda? Juftim qayerda?” deb so‘raydi. Unga: “Ular sen qilgan amallardek amal qilmaganlar”, deyiladi. Shunda u: “Men o‘zim va ular uchun amal qilgan edim”, deydi. Bas, ularga: “Ularni jannatga kiritinglar”, deyiladi».

Alloh azza va jalla: «Arshni ko‘tarib turganlar va uning atrofidagilar», dedi. Arshni ko‘taruvchilar va uning atrofida tavof qiluvchilar karubiylardir; ular farishtalarning ulug‘ zotlaridir. Ibn Abbos aytadi: «Arshni ko‘taruvchilardan har birining tovonidan oyoq panjasining uchigacha bo‘lgan masofani bosib o‘tish besh yuz yillik yo‘ldir». Ularning oyoqlari yerlarning tubiga yetib borishi, yerlar va osmonlar esa bellarigacha bo‘lishi rivoyat qilingan.

Ular: «Azizlik va jabarrut sohibini poklaymiz. Mulk va malakut sohibini poklaymiz. O‘lmaydigan Tirik Zotni poklaymiz. Farishtalar va Ruhning Robbi pok, muqaddasdir», deydilar.

Maysara ibn Uruba aytadi: «Ularning oyoqlari eng quyi yerda, boshlari esa Arshdan oshib ketgan. Ular xokisor bo‘lib, ko‘zlarini ko‘tarmaydilar. Ular yettinchi osmon ahlidan ham qattiqroq qo‘rqadilar; yettinchi osmon ahli o‘zidan quyi osmon ahlidan qattiqroq qo‘rqadi; undan keyingi osmon ahli ham o‘zidan keyingi osmon ahlidan qattiqroq qo‘rqadi». Mujohid aytadi: «Farishtalar bilan Arsh o‘rtasida nurdan yetmish parda bor».

Muhammad ibn al-Munkadir Jobirdan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Alloh farishtalaridan Arshni ko‘taruvchi bir farishta haqida gapirishga menga izn berildi. Uning quloq yumshog‘idan yelkasigacha bo‘lgan masofani bosib o‘tish yetti yuz yillik yo‘ldir».

Ja’far ibn Muhammad otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, u aytgan: «Arshning bir oyog‘i bilan ikkinchi oyog‘i orasidagi masofa tez uchuvchi qushning uchishida o‘ttiz ming yillik yo‘ldir. Arsh har kuni nurdan yetmish ming rang bilan qoplanadi. Alloh yaratgan maxluqlardan hech biri unga qaray olmaydi. Arsh oldida barcha narsalar keng sahrodagi halqadekdir».

Mujohid aytadi: «Yettinchi osmon bilan Arsh o‘rtasida nurdan yetmish ming parda, bir zulmat pardasi, bir nur pardasi va yana bir zulmat pardasi bor». Vahb ibn Munabbih aytadi: «Arsh atrofida farishtalardan yetmish ming saf bor. Ular bir saf boshqasining ortidan Arshni tavof qiladilar. Bir guruh keladi, boshqasi ketadi.

Ularning bir qismi boshqasiga ro‘para kelganida, bular tahlil aytadilar, ular esa takbir aytadilar. Ularning ortida turgan yetmish ming saf farishtalar qo‘llarini bo‘yinlariga qo‘yib, yelkalariga tashlagan holda tik turadilar. Anavilar takbir va tahlil aytayotganini eshitsalar, ovozlarini ko‘tarib: “Seni hamding bilan poklaymiz. Sen naqadar ulug‘ va buyukdirsan!

Sen Allohsan, Sendan o‘zga iloh yo‘q. Sen eng buyuksan. Barcha maxluq Senga qaytadi”, deydilar.

Ularning ortida o‘ng qo‘lini chap qo‘li ustiga qo‘yib turgan yuz ming saf farishta bor. Ulardan har biri boshqasi aytmaydigan hamd bilan tasbeh aytadi. Har birining ikki qanoti orasidagi masofa uch yuz yillik yo‘l, qulog‘ining yumshog‘idan yelkasigacha bo‘lgan masofa esa to‘rt yuz yillik yo‘ldir.

Alloh Arsh atrofidagi farishtalardan O‘zini yetmish olov pardasi, yetmish zulmat pardasi, yetmish nur pardasi, yetmish oq dur pardasi, yetmish qizil yoqut pardasi, yetmish sariq yoqut pardasi, yetmish yashil zumrad pardasi, yetmish qor pardasi, yetmish suv pardasi, yetmish muz pardasi va faqat Alloh taolo biladigan boshqa pardalar bilan yashirgan».

U aytdi: «Arshni ko‘taruvchilarning va uning atrofidagilarning har birida to‘rtta yuz bor: buqa yuzi, arslon yuzi, burgut yuzi va inson yuzi. Ularning har birida to‘rtta qanot bor. Ikki qanoti bilan yuzini yopadi: Arshga qarab, hushidan ketib qolishdan qo‘rqadi. Qolgan ikki qanoti bilan uchadi.

Ularning so‘zlari tasbeh, hamd, takbir va ulug‘lashdan iborat».

Alloh azza va jalla: «Robbilariga hamd bilan tasbeh ayturlar va Unga iymon keltirurlar», dedi. Ya’ni, U yagona, sherigi yo‘q deb tasdiqlaydilar. Abu Mansur as-Sama’oniyga Abdulvahid al-Milihiy xabar berdi; unga Abu Ja’far ar-Rayoniy, unga Humayd ibn Zanjavayh, unga Umar ibn Abdulloh ar-Raqoshiy, unga Ja’far ibn Sulaymon, unga Horun ibn Rabob rivoyat qildi. Horun Shahro ibn Havshabdan rivoyat qiladi: «Arshni sakkiz kishi ko‘taradi.

Ulardan to‘rt nafari: “Allohim, Seni hamding bilan poklaymiz. Ilming bo‘la turib, hilm qilganing uchun hamd Senga bo‘lsin”, deydilar. Qolgan to‘rt nafari: “Allohim, Seni hamding bilan poklaymiz. Qudrating bo‘la turib, afv qilganing uchun hamd Senga bo‘lsin”, deydilar».

Shahro aytadi: «Ular Odam farzandlarining gunohlariga nazar solayotgandek bo‘ladilar».

Alloh azza va jalla: «Iymon keltirganlar uchun istig‘for aytadilar: “Robbimiz...”», dedi. Ya’ni: «Robbimiz», deb aytadilar. «Rahmating va ilming har bir narsani qamrab olgandir» degan ibora nasb bilan tafsir ma’nosida kelgan, deyilgan; yana, boshqa shakldan ko‘chirilgan, ya’ni «Rahmating va ilming har bir narsani qamrab oldi», degan ma’noda, deyilgan. «Bas, tavba qilganlarni va yo‘lingga ergashganlarni mag‘firat qilgin» — diningga ergashganlarni.

«Ularni do‘zax azobidan saqla». Mutarrif aytadi: «Alloh bandalari ichida mo‘minlarga eng xolis nasihat qiluvchilar farishtalardir, mo‘minlarga eng ko‘p xiyonat qiluvchi maxluqlar esa shaytonlardir».

«Ularni yomonliklardan saqla» — jazolardan saqla. «Kimni yomonliklardan saqlasang», ya’ni kimni yomonliklarning jazolaridan asrasang, deyiladi. Yana, «yomonliklarning jazosi» ma’nosida, deyiladi. «O‘sha kuni kimni yomonliklardan saqlasang, batahqiq, unga rahm qilibsan. Ana o‘sha buyuk yutuqdir».