مؤمنن لاءِ ملائڪن جون دعائون
رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً، وَعِلْمًا، فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا، وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ، وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ. رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي، وَعَدْتَهُمْ، وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ، وَأَزْوَاجِهِمْ، وَذُرِّيَّاتِهِمْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ، وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ، فَقَدْ رَحِمْتَهُ، وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.
رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
جيڪي (ملائڪ) عرش کي کڻندا آھن ۽ جيڪي اُن جي چوڌاري آھن سي پنھنجي پالڻھار جي پاڪائي ساراھ سان گڏ بيان ڪندا آھن ۽ مٿس ايمان آڻيندا آھن ۽ مؤمن لاءِ بخشش گھرندا آھن، (چوندا آھن ته) اي اسان جا پالڻھار سڀڪنھن شيء کي پنھنجي ٻاجھ ۽ علم ۾ وڪوڙيو اٿيئي تنھنڪري جن توبه ڪئي ۽ تنھنجي واٽ جي تابعداري ڪئي تن کي بخش ۽ کين دوزخ جي عذاب کان بچاءِ. اي اسان جا پالڻھار کين اُن ھميشه رھڻ وارن باغن ۾ داخل ڪر جن جو ساڻن وعدو ڪيو اٿيئي ۽ جيڪي سندن پين ڏاڏن ۽ سندن زالن ۽ سندن اولاد مان سڌريل ھجي تنھن کي به (اُنھن باغن ۾ داخل ڪر)، بيشڪ تون ئي غالب حڪمت وارو آھين. ۽ کين سختين کان بچاءِ، ۽ جنھن کي اُن ڏينھن ۾ سختين کان بچايئي تنھن تي بيشڪ رحم ڪيئي، ۽ اِھو (بچائڻ) وڏي مُراد ماڻڻ آھي.
عرش کڻندڙ وڏن ملائڪن جي مؤمنن لاءِ سفارش، جنهن ۾ «اغْفِرْ»، «قِهِمْ» ۽ «أَدْخِلْهُمْ» واريون دعائون ڪيون وڃن ٿيون.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
(وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ) يعني کين بڇڙن عملن ۽ انهن جي سزا کان بچاءِ، ڇو ته اهي پنهنجي ڪندڙ کي ڏک پهچائين ٿا. (وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ) يعني قيامت جي ڏينهن (فَقَدْ رَحِمْتَهُ) ته بيشڪ تون مٿس رحم ڪيو آهي؛ ڇو ته تنهنجي رحمت ٻانهن تي هميشه جاري آهي، ان کي رڳو ٻانهن جا گناهه ۽ برايون روڪين ٿيون. جنهن کي تون براين کان بچائين ٿو، تنهن کي نيڪ عملن ۽ انهن جي سٺي اجر جي توفيق به ڏين ٿو.
(وَذَلِكَ) يعني براين کان بچائي اڻ وڻندڙ ڳالهه کي دور ڪرڻ ۽ رحمت عطا ڪري پسنديده نعمت حاصل ڪرڻ، (هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ) اهو ئي وڏي ڪاميابي آهي، جنهن جهڙي ٻي ڪاميابي ڪانهي ۽ مقابلو ڪندڙ ان کان بهتر ڪنهن شيءِ لاءِ مقابلو نٿا ڪن. ملائڪن جي هن دعا ۾ پنهنجي پالڻهار جي باري ۾ سندن ڄاڻ جي ڪمال جو اظهار آهي، ۽ الله جا سهڻا نالا وسيلي طور پيش ڪرڻ به آهي؛ الله کي پسند آهي ته سندس ٻانها انهن نالن وسيلي کانئس دعا گهرن. سندن دعا ۾ جيڪا ڳالهه گهري وئي، تنهن سان مناسبت رکندڙ دعا پڻ شامل آهي.
جڏهن سندن دعا رحمت حاصل ڪرڻ ۽ انساني طبيعت جي ان اثر کي دور ڪرڻ لاءِ هئي، جنهن جي گهٽتائي ۽ گناهن ڏانهن لاڙي کي الله ڄاتو هو، ۽ اهڙن ٻين شروعاتي سببن لاءِ هئي، جن جو علم الله جي گهيري ۾ آهي، تڏهن انهن الرحيم ۽ العليم جا نالا وسيلي طور پيش ڪيا. هن دعا ۾ الله تعالى سان سندن ادب جو ڪمال به شامل آهي: هنن اقرار ڪيو ته هو سندن عام ۽ خاص ربوبیت وارو پالڻهار آهي، ۽ معاملي ۾ سندن ڪو اختيار ڪونهي. سندن دعا هر لحاظ کان پنهنجي رب اڳيان ذاتي طور محتاج جي دعا آهي؛ اهي پنهنجي رب آڏو ڪنهن به حالت کي پنهنجي حق ۾ دليل نٿا بڻائين. اها رڳو الله جو فضل، ڪرم ۽ احسان آهي.
هن دعا ۾ ملائڪن جو پنهنجي رب سان پوري موافقت ڪرڻ به شامل آهي: انهن کي اهي عمل پسند آهن، جيڪي الله کي پسند آهن ۽ عبادتون آهن؛ اهي محبت ڪندڙن وانگر انهن ۾ پوري ڪوشش ڪن ٿا. انهن کي الله جا مؤمن ٻانها به پسند آهن، جن کي هو پنهنجي مخلوق مان خاص محبت ڪري ٿو؛ ڇو ته مڪلَّف مخلوق ۾ مؤمنن کان سواءِ باقي سڀني سان الله ناراض آهي. ملائڪ مؤمنن سان محبت سبب الله کان انهن لاءِ دعا ڪن ٿا ۽ انهن جي حالتن جي سڌاري لاءِ پوري ڪوشش ڪن ٿا؛ ڪنهن لاءِ دعا ڪرڻ ان سان محبت جي سڀ کان روشن دليلن مان آهي، ڇو ته ماڻهو رڳو ان لاءِ دعا ڪري ٿو، جنهن سان محبت ڪري ٿو.
(وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا) کان پوءِ الله تعالى سندن دعا کي جنهن نموني تفصيل سان بيان ڪيو آهي، ان ۾ ڪتاب الله تي غور ڪرڻ جي طريقي ڏانهن هڪ لطيف اشارو به آهي: غور ڪندڙ کي رڳو الڳ لفظ جي ظاهري معنيٰ تائين محدود نه رهڻ گهرجي. لفظ جي معنيٰ صحيح نموني سمجهڻ کان پوءِ، عقل سان ان ڳالهه ۽ ان تائين پهچائيندڙ طريقن، ان کان سواءِ جيڪا ڳالهه پوري نٿي ٿئي، ۽ جن ڳالهين تي اها موقوف آهي، تن تي غور ڪري. پوءِ پڪ ڪري ته الله جو ارادو به اهي ڳالهيون آهن، جيئن پڪ آهي ته لفظ جي ظاهر ڪيل خاص معنيٰ الله جو ارادو آهي.
ان ڳالهه جي پڪ جا ٻه سبب آهن: پهريون، ڄاڻ ۽ يقين ته اها ڳالهه معنيٰ جي لازمي توابع مان آهي ۽ ان تي موقوف آهي؛ ٻيو، اهو علم ته الله هر شيءِ جو ڄاڻندڙ آهي ۽ هن پنهنجن ٻانهن کي پنهنجي ڪتاب ۾ غور ۽ فڪر ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي. الله کي انهن معنائن جا لازمي نتيجا معلوم آهن. پاڻ خبر ڏني اٿس ته سندس ڪتاب هدايت، نور ۽ هر شيءِ جي وضاحت آهي، ۽ اهو سڀ کان وڌيڪ فصيح ۽ سڀ کان وڌيڪ چٽي وضاحت وارو ڪلام آهي. اهڙيءَ طرح ٻانهي کي عظيم علم ۽ گهڻي ڀلائي حاصل ٿئي ٿي، جيتري جي توفيق الله کيس ڏئي.
اسان جي هن تفسير ۾ به اهڙيون گهڻيون ڳالهيون آهن، جن سان الله اسان تي احسان ڪيو آهي. ڪن آيتن ۾ انهن ڳالهين جو دليل، صحيح غور ۽ فڪر نه ڪندڙ کي لڪل رهي سگهي ٿو. اسين الله تعالى کان سندس رحمت جي خزانن مان اهڙو در کولڻ جي دعا گهرون ٿا، جيڪو اسان ۽ مسلمانن جي حالتن جي سڌاري جو سبب بڻجي. اسان وٽ سندس ڪرم سان وابسته ٿيڻ ۽ سندس احسان کي وسيلو بڻائڻ کان سواءِ ٻيو ڪجهه ڪونهي؛ اسين هر گهڙي ۽ هر لمحي سندس احسان ۾ رهون ٿا.
اسين سندس فضل گهرون ٿا ته اسان کي پنهنجن نفسن جي شر کان بچائي، جيڪو سندس رحمت پهچڻ کان روڪيندڙ آهي. بيشڪ هو ڪرم وارو، گهڻو عطا ڪندڙ آهي، جنهن سببن ۽ انهن جي نتيجن تي فضل ڪيو. هن دعا ۾ اهو به شامل آهي ته زال، اولاد ۽ ساٿيءَ جهڙو قريب ماڻهو پنهنجي قريب جي ڪري سعادت حاصل ڪري ٿو، ۽ ان سان لاڳاپو اهڙي ڀلائيءَ جو سبب بڻجي ٿو، جيڪا سندس پنهنجي عمل ۽ ان عمل جي سبب کان ٻاهر آهي. جيئن ملائڪ مؤمنن لاءِ ۽ انهن جي ابن ڏاڏن، زالن ۽ اولاد مان سڌريل ماڻهن لاءِ دعا ڪندا هئا.
اهو به چيو وڃي سگهي ٿو ته انهن جو صالح هئڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته الله فرمايو: (وَمَنْ صَلَحَ)؛ تڏهن اها ڳالهه انهن جي عمل جو نتيجو ٿيندي. ۽ الله وڌيڪ ڄاڻندڙ آهي.
الله تعالى پنهنجي مؤمن ٻانهن تي پنهنجي ڪمال لطف جي خبر ڏئي ٿو، ۽ انهن جي سعادت جا اهڙا سبب پيدا ڪري ٿو، جيڪي سندن وس کان ٻاهر آهن: مقرب ملائڪن جو انهن لاءِ استغفار ڪرڻ ۽ سندن دين ۽ آخرت جي ڀلائيءَ لاءِ دعا ڪرڻ. ان ۾ عرش کڻندڙن ۽ ان جي چوڌاري موجود ملائڪن جي شرف، پنهنجي رب وٽ سندن قرب، سندن گهڻي عبادت ۽ الله جي ٻانهن لاءِ خيرخواهيءَ جو بيان به آهي؛ انهن کي خبر آهي ته الله انهن جي اهڙي عمل کي پسند ڪري ٿو. الله فرمايو: (الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ)، يعني رحمان جو عرش، جيڪو مخلوقات جي ڇت، سڀ کان وڏو، وسيع ۽ سهڻو، ۽ الله تعالى جي سڀ کان ويجهو آهي؛ الله زمين، آسمانن ۽ ڪرسيءَ کي پنهنجي وسعت ۾ آڻي ٿو.
انهن ملائڪن کي الله تعالى پنهنجي عظيم عرش کڻڻ جي ذميواري ڏني آهي؛ تنهنڪري بنا شڪ اهي وڏن، عظيم ۽ طاقتور ملائڪن مان آهن. الله جو انهن کي عرش کڻڻ لاءِ چونڊڻ، ذڪر ۾ اڳيان رکڻ ۽ ان جي ويجهو هجڻ، ظاهر ڪري ٿو ته اهي ملائڪن جي سڀني جماعتن کان افضل آهن. الله تعالى فرمايو: (وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ). (وَمَنْ حَوْلَهُ) يعني اهي مقرب ملائڪ، جيڪي مرتبي ۽ فضيلت ۾ ان جي چوڌاري آهن.
(يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ) هي سندن الله تعالى جي گهڻي عبادت جي ساراهه آهي، خاص ڪري تسبيح ۽ حمد جي؛ باقي عبادتون به الله جي تسبيح ۽ حمد ۾ داخل آهن، ڇو ته انهن کي غير الله لاءِ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ، الله کي هر عيب کان پاڪ ڄاڻڻ آهي ۽ الله تعالى جي ساراهه آهي. بلڪه حمد خود الله جي عبادت آهي. ٻانهي جو چوڻ ”سُبْحَانَ اللهِ وَبِحَمْدِهِ“ به ان ۾ داخل ۽ عبادتن مان آهي. (وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا) هي ايمان جي گهڻن وڏن فائدن ۽ فضيلتن مان آهي: گناهه کان پاڪ ملائڪا اهلِ ايمان لاءِ مغفرت گهرن ٿا، تنهنڪري مؤمن پنهنجي ايمان وسيلي هن عظيم فضل جو سبب بڻجي ٿو.
پوءِ جڏهن مغفرت سان اهڙيون لازمي ڳالهيون وابسته آهن، جن کان سواءِ اها پوري نٿي ٿئي ــ جڏهن ته گهڻن ذهنن ۾ اهو خيال اچي ٿو ته مغفرت گهرڻ جو مقصد رڳو گناهن جي بخشش آهي ــ تڏهن الله تعالى سندن مغفرت واري دعا جي صفت بيان ڪندي انهن ڳالهين جو ذڪر ڪيو، جن کان سواءِ اها پوري نٿي ٿئي. فرمايائين: (رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا)، تنهنجو علم هر شيءِ کي گهيري چڪو آهي؛ ڪا به ڳجهي ڳالهه توکان لڪل ناهي، زمين ۽ آسمان ۾ ذري جيتري شيءِ به تنهنجي علم کان ٻاهر ناهي، نه ان کان ننڍي ۽ نه وڏي.
تنهنجي رحمت هر شيءِ کي گهيري ڇڏيو آهي؛ مٿئين ۽ هيٺئين جهان ۾ هر شيءِ الله تعالى جي رحمت سان ڀرجي وئي آهي، اها سڀني کي پنهنجي وسعت ۾ آڻي ٿي ۽ سندس مخلوق تائين پهچي ٿي. (فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا) يعني شرڪ ۽ گناهن کان توبه ڪندڙن کي بخش. (وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ) يعني تنهنجي رسولن جي تابعداري ڪندي، توحيد اختيار ڪري ۽ تنهنجي فرمانبرداري ڪندي تنهنجي واٽ تي هلڻ وارن کي. (وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ) يعني کين خود عذاب کان ۽ عذاب جي سببن کان بچاءِ.
(رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ) يعني انهن باغن ۾ داخل ڪر، جن جو تو پنهنجي رسولن جي زبان سان ساڻن وعدو ڪيو آهي. (وَمَنْ صَلَحَ) يعني جيڪو ايمان ۽ نيڪ عملن سان صالح ٿيو، (مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ) انهن جون زالون، مڙس، ساٿي ۽ رفيق، (وَذُرِّيَّاتِهِمْ) ۽ سندن اولاد به. (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ) يعني هر شيءِ تي غالب؛ تنهنجي عزت ۽ غلبي سان تون سندن گناهه بخشين ٿو، اڻ وڻندڙ ڳالهه کان کين بچائين ٿو ۽ انهن جي وسيلي کين هر ڀلائيءَ تائين پهچائين ٿو. (الْحَكِيمُ) يعني هر شيءِ کي ان جي مناسب جاءِ تي رکڻ وارو.
اي اسان جا پالڻهار، اسين توکان اهڙي ڳالهه نٿا گهرون، جنهن جي ابتڙ تنهنجي حڪمت هجي؛ بلڪه تنهنجي اها حڪمت، جنهن جي تو پنهنجي رسولن جي زبان سان خبر ڏني آهي ۽ تنهنجي فضل جو تقاضو آهي، اها مؤمنن جي بخشش آهي.
امام ابن ڪثير جي تفسير
(وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ) يعني کين بڇڙا ڪم ڪرڻ کان يا انهن جي وبال کان بچاءِ، جيڪو انهن کان سرزد ٿيو. (وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ يَوْمَئِذٍ) يعني قيامت جي ڏينهن. (فَقَدْ رَحِمْتَهُ) يعني تون مٿس لطف ڪيو ۽ کيس سزا کان بچايو. (وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).
(رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ) يعني انهن کي پنهنجن صالح ابن ڏاڏن، زالن ۽ اولاد سان گڏ ڪري ڇڏ، ته جيئن ڀرسان وارن رهڻ وارن گهرن ۾ گڏ ٿيڻ سان سندن اکيون ٺرن، جيئن الله فرمايو: (وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ) [الطور: 21] يعني سڀني کي هڪڙي مرتبي تي آندوسين ته سندن اکيون ٺرن.
اسان مٿانهين درجي واري جو درجو گهٽائي هيٺئين جي برابر نه ڪيو، پر عمل ۾ گهٽتائي رکندڙ کي بلند ڪيو ۽ گهڻن عملن واري جي مرتبي جي برابر ڪيو؛ اهو اسان جو فضل ۽ احسان آهي. سعيد بن جبير چيو: جڏهن مؤمن جنت ۾ داخل ٿيندو ته پنهنجي پيءُ، پٽ ۽ ڀاءُ بابت پڇندو ته اهي ڪٿي آهن؟ کيس چيو ويندو ته انهن جا عمل تنهنجي عملن جي درجي تائين نه پهتا. هو چوندو: مون ته پنهنجي ۽ انهن جي لاءِ عمل ڪيو هو.
پوءِ انهن کي سندس درجي سان ملائي ڇڏيو ويندو. ان کان پوءِ سعيد بن جبير هيءَ آيت پڙهي: (رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ). مطرف بن عبدالله بن الشخير چيو: الله جي ٻانهن مان مؤمنن لاءِ سڀ کان وڌيڪ خيرخواهه ملائڪا آهن. پوءِ هن اها آيت پڙهي: (رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ).
۽ الله جي ٻانهن مان مؤمنن جا سڀ کان وڌيڪ بدخواه شيطان آهن. (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) يعني تون اهڙو غالب آهين، جو توکي ڪو روڪي يا مغلوب ڪري نٿو سگهي؛ جيڪو تون چاهين، سو ٿئي ٿو ۽ جيڪو نه چاهين، سو نٿو ٿئي. تون پنهنجي قولن ۽ ڪمن، پنهنجي شريعت ۽ تقدير ۾ حڪمت وارو آهين. (الطور: 21).
الله تعالى خبر ڏئي ٿو ته عرش کڻندڙ چار مقرب ملائڪا ۽ ان جي چوڌاري وارا ڪروبي ملائڪا پنهنجي رب جي حمد سان گڏ تسبيح ڪن ٿا؛ يعني اهي نقصن جي نفي ڪندڙ تسبيح ۽ ساراهه جون صفتون ثابت ڪندڙ حمد گڏ ڪن ٿا. (وَيُؤْمِنُونَ بِهِ) يعني سندس آڏو عاجزي ڪندڙ ۽ سندس اڳيان نهايت فرمانبردار آهن. اهي (يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا) يعني زمين وارن مان انهن ماڻهن لاءِ مغفرت گهرن ٿا، جيڪي اڻ ڏٺي تي ايمان آڻين ٿا. پوءِ الله سبحانه پنهنجن مقرب ملائڪن کي مقرر ڪيو ته اهي مؤمنن لاءِ سندن غير موجودگيءَ ۾ دعا ڪن.
۽ جڏهن ملائڪن جي اها خوبي آهي، تڏهن اهي مؤمن جي پنهنجي ڀاءُ لاءِ پردي پٺيان ڪيل دعا تي آمين چون ٿا. جيئن صحيح مسلم ۾ ثابت آهي: ”جڏهن مسلمان پنهنجي ڀاءُ لاءِ سندس غير موجودگيءَ ۾ دعا ڪري ٿو ته ملائڪ چوي ٿو: آمين، ۽ تو لاءِ به اهڙو ئي هجي.“ امام احمد چيو: اسان کي عبدالله بن محمد ــ اهو ابن ابي شيبه آهي ــ حديث بيان ڪئي؛ اسان کي عبدة بن سليمان، محمد بن اسحاق کان، هن يعقوب بن عتبه کان، هن عڪرمه کان ۽ هن ابن عباس کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ اميه جي شعر جي هڪ ڳالهه جي تصديق ڪئي.
هڪ شخص چيو: ”رجل وثور تحت رجل يمينه والنسر للأخرى وليث مرصد“، يعني: ”هڪ ماڻهو ۽ ثور [ستارن جا نالا] سندس ساڄي پير هيٺ آهن، نسر ٻئي پير هيٺ، ۽ هڪ شينهن تاک ۾ آهي.“ رسول الله ﷺ فرمايو: ”هن سچ چيو.“ پوءِ هن چيو: ”سج هر رات جي آخر ۾ ڳاڙهو ٿي اڀري ٿو، سندس رنگ گلابي ٿي وڃي ٿو؛ اهو اسان جي آسمان ۾ پنهنجي واٽ تي اڀرڻ کان انڪار ڪري ٿو، جيستائين عذاب يا سختيءَ سان نه اڀري.“ نبي ﷺ فرمايو: ”هن سچ چيو.“
هيءَ سند سٺي آهي. اها ڳالهه ٻڌائي ٿي ته اڄ عرش کڻندڙ چار آهن؛ پوءِ جڏهن قيامت جو ڏينهن ٿيندو ته اهي اٺ هوندا، جيئن الله تعالى فرمايو: (وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ) [الحاقة: 17].
هتي هڪ سوال آهي: هن آيت مان سمجهه ۾ ايندڙ ڳالهه ۽ هن حديث جي دلالت، ۽ ابو دائود جي روايت ڪيل حديث جي وچ ۾ ڪهڙي موافقت آهي؟ ابو دائود چيو: اسان کي محمد بن الصباح البزار حديث بيان ڪئي، هن چيو: اسان کي الوليد بن ابي ثور، سماڪ کان، هن عبدالله بن عميره کان، هن احناف بن قيس کان، هن عباس بن عبدالمطلب کان روايت ڪئي. عباس چيو: مان بطحاء ۾ هڪ جماعت سان گڏ هئس، جنهن ۾ رسول الله ﷺ به هئا. هڪ ڪڪر انهن وٽان لنگهيو؛ پاڻ ان ڏانهن ڏسي فرمايائون: ”توهان هن کي ڇا ٿا چئو؟“
انهن چيو: ڪڪر. پاڻ فرمايائون: ”۽ مُزن؟“ انهن چيو: مُزن. پاڻ فرمايائون: ”۽ عنان؟“ انهن چيو: عنان ــ ابو دائود چيو: مون عنان کي چڱيءَ طرح سمجهيو نه هو. پاڻ فرمايائون: ”ڇا توهان کي خبر آهي ته آسمان ۽ زمين جي وچ ۾ ڪيترو فاصلو آهي؟“
انهن چيو: اسان کي خبر ناهي. پاڻ فرمايائون: ”انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ، يا ٻه، يا ٽي ۽ ستر سال جي مسافت آهي؛ پوءِ ان جي مٿان به اهڙيءَ طرح [ٻيو آسمان آهي]“، ايستائين جو پاڻ ستن آسمانن جو شمار ڪيائون. ”پوءِ ستين آسمان جي مٿان هڪ سمنڊ آهي؛ ان جي هيٺئين ۽ مٿئين حصي جي وچ ۾ ايترو فاصلو آهي، جيترو هڪ آسمان کان ٻئي آسمان تائين. پوءِ ان جي مٿان اٺ جهنگلي ڍڳا آهن؛ انهن جي کرن ۽ گوڏن جي وچ ۾ ايترو فاصلو آهي، جيترو هڪ آسمان کان ٻئي آسمان تائين.
پوءِ انهن جي پٺين مٿان عرش آهي؛ ان جي هيٺئين ۽ مٿئين حصي جي وچ ۾ به ايترو فاصلو آهي، جيترو هڪ آسمان کان ٻئي آسمان تائين. پوءِ الله عزوجل انهن سڀني کان مٿي آهي.“ پوءِ ابو دائود، ترمذي ۽ ابن ماجه به اها روايت سماڪ بن حرب جي حديث مان نقل ڪئي. ترمذي چيو: اها حسن غريب آهي.
هيءَ روايت ٻڌائي ٿي ته عرش کڻندڙ اٺ آهن، جيئن شهر بن حوشب چيو: عرش کڻندڙ اٺ آهن؛ انهن مان چار چون ٿا: ”الله، تون پاڪ آهين ۽ تنهنجي ئي حمد سان گڏ؛ تنهنجي حمد آهي جو پنهنجي علم هوندي به مهلت ڏني اٿئي.“ ۽ ٻيا چار چون ٿا: ”الله، تون پاڪ آهين ۽ تنهنجي ئي حمد سان گڏ؛ تنهنجي حمد آهي جو قدرت هوندي به معاف ڪيو اٿئي.“
انهيءَ ڪري جڏهن اهي مؤمنن لاءِ مغفرت گهرن ٿا ته چون ٿا: (رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا)، يعني تنهنجي رحمت سندن گناهن ۽ خطائن کي گهيري سگهي ٿي، ۽ تنهنجو علم سندن سڀني ڪمن، حرڪتن ۽ سڪون جي حالتن کي گهيري چڪو آهي. (فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ) يعني توبه ڪندڙ، رجوع ڪندڙ ۽ اڳين حالتن کان باز ايندڙ گنهگارن کان درگذر ڪر، ۽ جيڪي نيڪ ڪم ڪرڻ ۽ بڇڙا ڪم ڇڏڻ جو تو حڪم ڏنو آهي، تن جي تابعداري ڪن. (وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ) يعني کين جهنم جي عذاب کان پري رک، جيڪو ڏکوئيندڙ ۽ دردناڪ عذاب آهي.
البغوي جي تفسير
(رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) سعيد بن جبير چيو: مؤمن جنت ۾ داخل ٿيندو ته چوندو: منهنجو پيءُ ڪٿي آهي؟ منهنجي ماءُ ڪٿي آهي؟ منهنجو اولاد ڪٿي آهي؟ منهنجي زال ڪٿي آهي؟
کيس چيو ويندو: انهن تنهنجي جهڙا عمل نه ڪيا. هو چوندو: مان ته پنهنجي ۽ انهن جي لاءِ عمل ڪندو هئس. پوءِ چيو ويندو: انهن کي جنت ۾ داخل ڪريو.
الله عزوجل جو فرمان: (الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ)، يعني عرش کڻندڙ ۽ ان جي چوڌاري طواف ڪندڙ ملائڪ؛ اهي ڪروبي ملائڪ آهن ۽ ملائڪن جا سردار آهن. ابن عباس چيو: عرش کڻندڙن مان ڪنهن هڪ جي کڙيءَ کان پيرن جي هيٺئين حصي تائين پنج سئو سالن جي مسافت آهي. روايت آهي ته سندن پير زمينن جي سڀ کان هيٺين تهه ۾ آهن، ۽ زمينون توڙي آسمان سندن ڪمرن تائين آهن. اهي چون ٿا: ”عزت ۽ جبر واري ذات پاڪ آهي؛ بادشاهي ۽ ملڪوت واري ذات پاڪ آهي؛ اهو هميشه جيئرو رهندڙ پاڪ آهي، جيڪو نٿو مري؛ ملائڪن ۽ روح جو رب پاڪ ۽ پاڪيزه آهي.“
ميسره بن عروبه چيو: سندن پير هيٺئين زمين ۾ ۽ سندن مٿا عرش کي ٽوڙي مٿي نڪتل آهن. اهي خشوع وارا آهن، پنهنجون اکيون مٿي نٿا کڻن. اهي ستين آسمان جي رهواسين کان وڌيڪ خوف رکن ٿا، ستين آسمان وارا ان کان هيٺئين آسمان جي رهواسين کان وڌيڪ خوف رکن ٿا، ۽ هر هيٺئين آسمان وارا پنهنجي کان هيٺئين آسمان وارن کان وڌيڪ خوف رکن ٿا. مجاهد چيو: ملائڪن ۽ عرش جي وچ ۾ نور جا ستر پردا آهن.
محمد بن منڪدر، جابر کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ فرمايو: ”الله جي ملائڪن مان هڪ اهڙي ملائڪ بابت ٻڌائڻ جي مون کي اجازت ڏني وئي آهي، جيڪو عرش کڻندڙن مان آهي؛ سندس ڪن جي نرم حصي کان ڪلهي تائين ست سئو سالن جي مسافت آهي.“ جعفر بن محمد پنهنجي پيءُ کان ۽ هن پنهنجي ڏاڏي کان روايت ڪئي ته هن چيو: عرش جي هڪ پايه ۽ ٻئي پايه جي وچ ۾ تيزيءَ سان اڏامندڙ پکيءَ جي ٽيهه هزار سالن جي اڏام جيترو فاصلو آهي. عرش کي هر روز نور جي ستر هزار رنگن سان ڍڪيو وڃي ٿو؛ الله جي مخلوق مان ڪا به مخلوق ان ڏانهن ڏسڻ جي طاقت نٿي رکي. عرش جي مقابلي ۾ سموريون شيون ويران بيابان ۾ هڪ منڊيءَ جيتريون آهن.
مجاهد چيو: ستين آسمان ۽ عرش جي وچ ۾ نور جا ستر هزار پردا آهن، هڪ اونداهيءَ جو پردو، هڪ نور جو پردو ۽ هڪ اونداهيءَ جو پردو. وهب بن منبه چيو: عرش جي چوڌاري ملائڪن جون ستر هزار صفون آهن، هڪ صف پٺيان ٻي صف؛ اهي عرش جي چوڌاري طواف ڪن ٿا. هي هڪ پاسي منهن ڪن ٿا ۽ هو ٻئي پاسي رخ ڪن ٿا. جڏهن انهن مان ڪي هڪٻئي جي سامهون ٿين ٿا ته هي چون ٿا: ”لا إله إلا الله“، ۽ هو چون ٿا: ”الله سڀ کان وڏو آهي.“
انهن جي پٺيان بيٺل ملائڪن جون ستر هزار صفون آهن؛ انهن جا هٿ ڳچين وٽ آهن ۽ انهن کي ڪلهن تي رکيو اٿن. جڏهن اهي اڳين جي تڪبير ۽ تهليل ٻڌن ٿا ته پنهنجا آواز بلند ڪري چون ٿا: ”تنهنجي پاڪائي ۽ حمد سان، تون ڪيترو عظيم ۽ جليل آهين! تون ئي الله آهين، توکان سواءِ ڪو معبود ناهي؛ تون سڀ کان وڏو آهين، سموري مخلوق تو ڏانهن موٽندي.“ انهن کان پٺيان ملائڪن جون هڪ لک صفون آهن؛ انهن پنهنجو ساڄو هٿ کاٻي هٿ تي رکيو آهي.
انهن مان هر هڪ حمد سان اهڙي تسبيح ڪري ٿو، جيڪا ٻيو نٿو ڪري. انهن مان هر هڪ جا ٻه پرن جي وچ ۾ ٽي سئو سالن جي مسافت آهي؛ ۽ ڪن جي نرم حصي کان ڪلهي تائين چار سئو سالن جي مسافت آهي. الله عرش جي چوڌاري ملائڪن کي ستر پردن باهه جا، ستر پردن اونداهيءَ جا، ستر پردن نور جا، ستر پردن سفيد موتين جا، ستر پردن ڳاڙهي ياقوت جا، ستر پردن پيلي ياقوت جا، ستر پردن سائي زمرد جا، ستر پردن برف جا، ستر پردن پاڻيءَ جا، ستر پردن ٿڌ جا ۽ اهڙن ٻين پردن پٺيان لڪايو آهي، جن کي الله تعالى کان سواءِ ڪو نٿو ڄاڻي. هن چيو: عرش کڻندڙن ۽ ان جي چوڌاري ملائڪن مان هر هڪ جا چار منهن آهن: هڪ منهن ڍڳي جو، هڪ شينهن جو، هڪ عقاب جو ۽ هڪ انسان جو.
انهن مان هر هڪ جا چار پر آهن؛ ٻن پرن سان پنهنجي منهن کي ڍڪيندا آهن، ڇو ته عرش ڏسڻ جي خوف کان بيهوش ٿي وڃن ها، ۽ ٻن پرن سان اڏامندا آهن. انهن جي ڪلام ۾ تسبيح، حمد، تڪبير ۽ تمجيد کان سواءِ ٻيو ڪجهه ناهي. الله عزوجل جو فرمان: (يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ)، يعني اهي گواهي ڏين ٿا ته الله هڪ آهي ۽ ان جو ڪو شريڪ ناهي. اسان کي عبد الواحد المليحي خبر ڏني؛ اسان کي ابو منصور السمعاني خبر ڏني؛ هن کي ابو جعفر الرياني، حميد بن زنجويه کان، هن عمر بن عبدالله الرقاشي کان، هن جعفر بن سليمان کان، هن هارون بن رباب کان ۽ هن شهر بن حوشب کان حديث بيان ڪئي ته عرش کڻندڙ اٺ آهن.
انهن مان چار چون ٿا: ”الله، تون پاڪ آهين ۽ تنهنجي حمد سان گڏ؛ تنهنجي حمد آهي جو علم هوندي به مهلت ڏني اٿئي.“ ۽ چار چون ٿا: ”الله، تون پاڪ آهين ۽ تنهنجي حمد سان گڏ؛ تنهنجي حمد آهي جو قدرت هوندي به معاف ڪيو اٿئي.“ هن چيو: ڄڻ ته اهي آدم جي اولاد جا گناهه ڏسن ٿا. الله عزوجل جو فرمان: (وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا) يعني اهي چون ٿا: ”اي اسان جا پالڻهار.“
(وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا) ان کي تمييز جي حالت ۾ منصوب چيو ويو آهي، ۽ هڪ قول موجب نقل جي ڪري؛ يعني تنهنجي رحمت ۽ علم هر شيءِ کي گهيري ڇڏيو آهي. (فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ) يعني تنهنجو دين. (وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ). مطرف چيو: الله جي ٻانهن مان مؤمنن لاءِ سڀ کان وڌيڪ خيرخواهه ملائڪا آهن، ۽ مخلوق مان مؤمنن جا سڀ کان وڌيڪ بدخواه شيطان آهن.
(وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ) يعني کين سزائن کان بچاءِ. (وَمَنْ تَقِ السَّيِّئَاتِ) يعني جنهن کي تون سزائن کان بچائين؛ ۽ هڪ قول موجب، براين جي سزا کان. (يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).
صحيح مسلم (حدیث 2732) ۾ روايت آهي: ”مسلمان جي پنهنجي ڀاءُ لاءِ سندس غير موجودگيءَ ۾ ڪيل دعا قبول ڪئي ويندي آهي، ۽ سندس مٿي وٽ هڪ ملائڪ هوندو آهي، جيڪو چوندو آهي: آمين! ۽ تو لاءِ به اهڙو ئي هجي!“